Azja Zachodnia, Egipt i obszar egejski u schyłku epoki brązu i w początkach epoki żelaza (1200-1000/900 przed Chr.). Upadek cywilizacji epoki brązu we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego

Około 1200 lat przed Chr. rozpoczął się jeden z najbardziej niszczących kryzysów, które dotknęły cywilizacje starożytności. Zmienił on całkowicie polityczne, społeczne i technologiczne oblicze obszaru Azji Zachodniej i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Na początku XII w. przed Chr. system polityczny Bliskiego Wschodu i obszarów ościennych, dotychczas stabilny, całkowicie się zawalił. Inwazja najeźdźców z zachodu i północy spowodowała całkowitą zmianę organizacji politycznej, osadnictwa, kultury materialnej i systemów społecznych. Jedną z przyczyn kryzysu były zmiany klimatyczne. Około 1300 lat przed Chr. zakończyło się tzw. optimum klimatyczne epoki brązu, trwające od ok. 3000 lat przed Chr. Około 1200 lat przed Chr. nastąpił epizod klimatyczny nazywany przez badaczy globalnym kryzysem preklasycznym. Około połowy II tys. przed Chr. powróciło minimum solarne tzw. cyklu halsztackiego, co było główną przyczyną pogorszenia się warunków klimatycznych i kryzysu. Pomiędzy XV a VIII w. przed Chr. trwał okres wyraźnie słabszej aktywności słonecznej. Głębokie minima aktywności Słońca wystąpiły ok. 1400, 1000 i 800 lat przed Chr. Przesunęły one południe Międzyzwrotnikową Strefę Zbieżności oraz granicę występowania gór lodowych na oceanie. Na północnym Atlantyku w okresie 1400-650 przed Chr. zwiększyła się częstotliwość występowania gór lodowych. Zjawisko El Niño uległo istotnemu wzmocnieniu ok. 1500 lat przed Chr. Około 1150-850 lat przed Chr znacznie zwiększyła się intensywność Wyżu Syberyjskiego, co doprowadziło do znacznego obniżenia temperatur, odczuwalnego nawet we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Około 800 lat przed Chr. aktywność słoneczna osiągnęła krańcowe (tzw. homeryckie) minimum aktywności, nie widziane od III tys. przed Chr. W basenie Morza Śródziemnego i na obszarze Azji Zachodniej bardzo poważne konsekwencje miały dwa negatywne epizody Oscylacji Północnoatlantyckiej przedzielone okresem ostrej suszy. Wilgotne i ciepłe powietrze znad Atlantyku nie docierało do Bliskiego Wschodu i obszaru egejskiego, kierując się na południe. Około 1150 lat przed Chr. nastąpił epizod ostrej suszy spowodowany wzmocnieniem Wyżu Syberyjskiego, na co wskazuje obniżenie się poziomu lustra jezior w regionie śródziemnomorskim i w Środkowej Europie. Około 750 lat przed Chr. działanie Wyżu Syberyjskiego zelżało, poziom wody w jeziorach krajów śródziemnomorskich wzrósł, a alpejskie lodowce zeszły głębiej w doliny. W zachodniej Eurazji kryzys spowodowany działaniem negatywnej Oscylacji Północnoatlantyckiej trwał dłużej. Już około 1390 lat przed Chr. efekty tych niekorzystnych zmian klimatycznych dały się odczuć w Europie. Właśnie w tym czasie zostały opuszczone osady z epoki brązu na Wyżynie Dartmoor w Anglii. Już po 1300 roku przed Chr. znacznie spał przepływ wody w Tygrysie i Eufracie, a poziom jezior Wan i Tecer we wschodniej Anatolii spadł, tak samo jak poziom wody w Morzu Martwym. Około 1200 lat przed Chr. spadły znacznie opady w rejonie wybrzeża Omanu i góry Kilimandżaro we wschodniej Afryce. Spadek opadów na Wyżynie Etiopskiej w tym samym czasie spowodował serię niskich wylewów Nilu. Rozszerzała się Sahara i pustynie na Półwyspie Arabskim, pochłaniając sawanny. Była to jedna z głównych przyczyn migracji i ataków Libijczyków na Egipt. Około 1150-1160 lat przed Chr. nastąpił także wielki wybuch wulkanu Hekla na Islandii oraz seria niszczycielskich trzęsień ziemi w basenie Morza Śródziemnego. Skutki eksplozji wulkanu Hekla widać w słojach dębów irlandzkich ok. 1159 roku przed Chr. Zimna i sucha fluktuacja klimatyczna dotknęła wszystkie społeczeństwa i organizmy państwowe w obszarze basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. Już około 1210 lat przed Chr. w centrum imperium hetyckiego dał się odczuć głód, a egipski faraon Ramzes II wysłał Hetytom zboże egipskie w charakterze pomocy. W ciągu następnych kilkudziesięciu lat kombinacja wojny najazdów i suszy załamała większość państw na omawianym obszarze. Zimniejszy klimat wypychał z Europy na południe kolejne fale migracji ludów, które docierały do brzegów Morza Śródziemnego. Susza skłoniła Libijczyków do ponawiających się ataków na Deltę Nilu. Susza i zimno miały istotne wpływy na ruchy Ludów Morza i najeźdźców z Sardynii i Sycylii. Efektem zmian klimatycznych było także zaadaptowanie odpornego na brak wody indyjskiego bydła zebu (Bos indicus) na Bliskim Wschodzie i zapoczątkowanie budowy przystosowanych do suchszego, zimniejszego klimatu ciasnych, słabo wentylowanych domów na Krecie. Na obszarze stepu eurazjatyckiego pod naciskiem srożącego się wyżu syberyjskiego mieszkańcy porzucali osiadły tryb życia i coraz częściej przechodzili do nomadyzmu. Wkrótce, wraz z upowszechnieniem jazdy konnej na stepie uformowały się wojownicze plemiona koczowników, które prze kolejne stulecia miały zagrażać ludom osiadłym na zachodzie i południu. Nomadzi stanowili ważny czynnik polityczno-militarny dla organizmów państwowych Starego Świata.

Zmiany, które pociągnęły za sobą susze i najazdy były naprawdę drastyczne. Zbiegły się one z przejściem od epoki brązu do epoki żelaza. Atak najeźdźców miał tak niszczycielskie skutki, ponieważ dotknięte nim państwa były już od dłuższego czasu wewnętrznie osłabione. Na półsuchych terenach Transjordanii i północnej Mezopotamii na skutek opisanych wyżej zmian klimatycznych ludność przechodziła do półnomadycznego i nomadycznego trybu życia. W Anatolii i Syrii duże miasta zostały opuszczone, a osadnictwo skoncentrowało się na obszarze żyznych dolin. Sytuację pogarszała polityka państw i pałaców późnej epoki brązu, które miały coraz bardziej wygórowane potrzeby i oczekiwania. Kładły one jeszcze większe ciężary na lokalne populacje, doprowadzając je do upadku. Narastały trudności ekonomiczne. Narastająca rywalizacja pomiędzy państwami, aneksja terytoriów, nakładanie trybutów i przesiedlenia powodowała kolejne problemy, których koszty przerzucano na mieszkańców najsłabszych regionów. Wojny i deportacje prowadziły do załamania gospodarki rolnej i głodu. Problemy te są wyraźnie widoczne w źródłach z XIV i końca XIII w. przed Chr. Władcy państwa hetyckiego w desperacki sposób próbowali zdobywać zboże apelując do swoich wasali lub odwołując się do pomocy egipskiego sojusznika. Sekwencja dendrochronologiczna ze stanowiska Gordion wskazuje na wystąpienie wyjątkowo suchych lat w Anatolii około 1200 lat przed Chr., co było główną przyczyną głodu w tym regionie. Na obszarze centralnej i południowej Mezopotamii populacja spadła o połowę. Przyczyną był kryzys rolnictwa spowodowany upadkiem dolnomezopotamskich systemów irygacyjnych. Rozszerzały się obszary bagienne i półsuche, na których bytowali coraz liczniejsi nomadowie. Kryzys dotknął wielkich dotychczas miast i handlu karawanowego. Kupcy nie mogli działać poza rozszerzającymi się obszarami poza kontrolą pałaców. Kryzys demograficzny i produkcyjny stał się główną przyczyną upadku cywilizacji epoki brązu. Chłopi coraz częściej tracili swoje gospodarstwa i przechodzili w niewolę za długi. Elity pałacowe bogaciły się kosztem reszty społeczności, która ubożała. Efektem był upadek więzi rodzinnych i solidarności wspólnot wiejskich. Dla wielu ludzi jednym wyjściem stawała się ucieczka i dołączenie do grup habiru. Liczba zbiegów organizujących sobie życie poza społeczeństwem systematycznie rosła. Całe grupy ludności żyły już poza kontrolą pałaców, mimo wysiłków w celu wyłapywania zbiegów. Bytowały one w strefach marginalnych, na stepach i w obszarach górskich. Przyłączały się one do grup pasterzy i bandytów napadających na karawany. Nastąpiła degradacja społeczności wiejskich, których wielu członków zostało sprowadzonych do roli niewolników. Prowadziło to do zapaści demograficznej, braku motywacji do pracy, a w końcu do oporu wobec władzy królów i pałaców. Elity zupełnie nie dostrzegały opisywanych problemów, koncentrując się na doraźnych korzyściach. Starała się ona zagarnąć jak największe zasoby kosztem reszty populacji. Coraz większa była koncentracja nadwyżki produkcyjnej w rękach elity. Królowie nie występowali już publicznie jako opiekunowie ludu, ale jako zwycięscy, heroiczni wodzowie. Grupy plemienne i bandy habiru stały się realną alternatywą dla oficjalnego społeczeństwa pod zarządem pałaców i elity. Wśród tych grup powszechne było poczucie niesprawiedliwości i solidarność przeciw pałacom i elitom. Całe społeczności wiejskie dołączały do habiru, tworząc segmenty społeczne wyłączone spod kontroli pałacu. Pozbawiało to organizacje państwowe pracowników i zasobów, przyczyniając się do jeszcze szybszego ich upadku.

W czasie, w którym opisywane wyżej zjawiska osiągnęły już alarmujący poziom, na Bliski Wschód i wschodnią część basenu Morza Śródziemnego zwaliła się wielokrotna fala migracji i najazdów. Zaczęła się ona od zniszczenia palestyńskiego miasta Hazor przez nieznanych najeźdźców ok. 1225 r. przed Chr. Migracje najbardziej dotknęły obszarów Anatolii, Syrii i Lewantu. Punktem wyjściowym dla migracji i najazdów były obszary Półwyspu Bałkańskiego oraz śródziemnomorskie wybrzeża Europy (szczególnie Italia, Sardynia i Sycylia) i Afryka Północna. Niewykluczone, że w tych ruchach ludnościowych wzięły udział także grupy z dalszych części Europy i ze stepu nadczarnomorskiego. Ruchy ludności przebiegały przed wszystkim drogą morską, poprzez wody Morza Śródziemnego. Migranci dążyli do osiedlenia się w bogatych krajach zurbanizowanych, dużo bardziej rozwiniętych, niż obszary z których pochodzili. Wielu z nich znalazło się w świecie śródziemnomorskim wcześniej, w charakterze piratów lub najemnych żołnierzy. Coraz częściej pojawiały się grupy piratów atakujących statki handlowe oraz bandy napadające karawany kupieckie na lądzie. Głównym gniazdem piratów morskich stała się Cylicja, obszar trudny do kontrolowania ze względu na bliskość wybrzeża i sąsiednich gór Taurus. Cylicja w kolejnych stuleciach starożytności pełniła tę rolę bez przerwy, bo mocarstwom (począwszy od państwa Hetytów) trudno było opanować ten obszar. Z pierwszą wielką falą migracji musiał się zmierzyć następca Ramzesa II na egipskim tronie, Baenre Meryneczeru Merenptah (1213-1203 przed Chr.). Zagrożenie ze strony Libijczyków było już poważnym problemem za panowania jego poprzednika i ojca. Libijczycy połączyli siły z ludami z europejskich wybrzeży Morza Śródziemnego, znanymi ze źródeł pod nazwami Ekwesz (Achajowie), Lukka (Licyjczycy), Teresz, Szekelesz (Sikulowie?) i Szardana (Sardyńczycy). Były to pierwsze odłamy tzw. Ludów Morza, które miały w następnych ladach najeżdżać wschodnie wybrzeża Morza Śródziemnego. W 1208 r. przed Chr. Libijczycy wraz z wymienionymi sprzymierzeńcami uderzyli na zachodnią Deltę Nilu i środkowy Egipt. Najeźdźcy zostali pokonani przez Egipcjan pod Perira. Wielu jeńców wcielono do armii lub osiedlono na egipskiej ziemi. Miało ich wówczas zginąć 6 tys., a 10 tys. dostało się do niewoli. Rok później Merenptah musiał się już mierzyć jednocześnie z atakiem Ludów Morza na Palestynę i z powstaniem w Nubii. Na jakiś czas udało się uśmierzyć te problemy. Armia egipska była jeszcze na tyle silna, że ataki te zostały przez Merenptaha odparte. Egipski władca wysłał statkami zboże do kraju Hatii, by ocalić populację głodującego sojusznika. Merenptah musiał się zmierzyć także z problemami wewnętrznymi, takimi jak walki frakcyjne i konflikty w ramach niebywale rozrośniętej w czasach długo panującego Ramzesa II rodziny panującej. Nie dla wszystkich członków tego rodu starczało miejsc w wojsku, wśród kapłanów, czy w gronie urzędników. Konflikty te przenosiły się na resztę elity, paraliżując machinę państwową. Tymczasem migracja z południowej i południowo-wschodniej Europy dotarła już do granic egipskiego imperium. Wcielanie do egipskiej armii jeńców z atakujących grup miało umocnić i podnieść sprawność wojska. Wielu z przybyszów już od dawna przebywało w regionie wschodniośródziemnomorskim jako piraci i najemni żołnierze. Byli dobrze uzbrojeni, zarówno w broń ofensywną, jak i uzbrojenie ochronne. Tworzyli skuteczne w boju oddziały ciężkozbrojnej piechoty i szybko dorobili się własnych oddziałów rydwanów bojowych. Wśród wojowników walczących i wędrujących po Europie i wzdłuż szlaku prowadzącego nad Morze Egejskie zaczął się rozpowszechniać nowy typ broni. Brązowe miecze należące do typu nazywanego dzisiaj Naue II stały się zwykłym uzbrojeniem wojowników w Europie, a potem także we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Były to miecze o liściowatej głowni dochodzącej do 70 cm długości z małym przewężeniem po środku. Obydwa ostrza były równoległe do siebie, a głownia miała kształt liściowaty, z ostrym czubkiem. Całość miecza była odlana w całości z jednego kawałka brązu. Środek ciężkości miecza znajdował się w połowie głowni. Ta broń była przystosowana do walki w bezpośrednim zwarciu. Służyła głównie do zadawania cięć i rąbania, ale można też było za jej pomocą zadawać nieprzyjacielowi pchnięcia. Wojownik trzymał miecz za rękojeść, a jego palec wskazujący rozciągnięty wzdłuż klingi zapewniał stabilność broni i jej lepszą kontrolę. Taki miecz nadawał się także do zadawania uderzeń przez jeźdźca siedzącego na koniu. Jednak jego największe możliwości pokazywała walka w zwarciu, kiedy to piesi wojownicy zadawali nim śmiertelne ciosy swoim przeciwnikom. Celne uderzenie takim mieczem z góry w skos niosło za sobą niemal pewną śmierć przeciwnika, tak jak to opisał Homer w ustępie dotyczącym walki Diomedesa z Hypejronem: „(…) z taką wściekłością na Trojan skoczył potężny Diomedes. Padł Astynoos, a potem Hypejron, pasterz narodów: temu wbił ponad brodawkę grot włóczni spiżem okuty, mieczem zaś wielkim ugodził drugiego tuż przy ramieniu - ciosem tym ramię odrąbał całe od karku i szyi. (…)” (Iliada V, 146). Miecz typu Naue II był zatem świetnie zaprojektowaną, uniwersalną bronią, która dawała wielką przewagę posługującemu się nią wojownikowi. Taki mieczem można było śmiało porąbać przeciwnika na kawałki i przebijać się przez gęste szeregi wrogiej piechoty. Takie miecze dawały posiadającej je armii istotną przewagę na polu walki. Jeśli wojownicy dysponowali także tarczami i oszczepami, mogli także dać radę szwadronom bojowych rydwanów. Odpowiednio zaprojektowane oszczepy z brązowym grotem mogły godzić w konia i woźnicę, a tym samym unieruchomić rydwan. Nowy typ miecza upowszechnił się od zachodniej Europy po Bałkany i od Skandynawii po region egejski i wschodnie wybrzeża Morza Śródziemnego.

Migranci, wypychani ze swych ojczystych krajów przez suszę i głód, przybywali z żonami, dziećmi i dobytkiem, Zasiedlali różne rejony Egiptu, głównie zachodnią Deltę, środkowy Egipt i Oazę Fajum. Migranci pozostawali w Egipcie, zakładając nowe wioski i osady. Polityka wcielania pokonanych najeźdźców do wojska i osiedlania ich w Kraju Nad Nilem, powodowała, że ostatecznie migranci i tak osiągali swój cel, pozostając w bogatym, cywilizowanym kraju. Mimo to, inwazje nadal trwały. Kampania Merenptaha przeciw najeźdźcom w Kanaanie zakończyła się zwycięstwem i ustawieniem w świątyni w Tebach słynnej steli, zwanej przez współczesnych badaczy stelą Izraela, jako że pośród nazw licznych miast i ludów wypisano na niej pierwszy raz w historii nazwę Izraela, poprzedzoną determinatywem oznaczającym lud. Jest to pierwsza historyczna wzmianka na temat tego ludu, który miał zostać pokonany przez wojska Merenptaha. Sam władca tak opisywał wynik swej kampanii: (…) Obcy wodzowie kłaniali się i padali na twarz, mówiąc: pokój. Nikt spośród Dziewięciu Łuków nie podniósł swej głowy. Libia jest zrujnowana. Hatti spacyfikowane. Kanaan został splądrowany i spadły nań wszelkie klęski. Aszkalon zdobyty; Gezer zajęty; Jenoam przestał istnieć; Izrael spustoszony i nie ma jego nasienia. Hurru stał się wdową dla Egiptu. (…)”. Podczas tej kampanii wojska egipskie zdobyły twierdze takie jak Gezer i Aszkelon, a także wzięły do niewoli tysiące jeńców, którzy służyli potem w Egipcie jako niewolnicy lub zostali wcieleni do armii. W Egipcie pojawiła masa cudzoziemców z Libii, Azji Zachodniej i Europy. Byli wśród nich zapewne także Izraelici. Jeżeli wydarzenie, jakim był biblijny Eksodus w ogóle miało miejsce (na co brak jednoznacznego poświadczenia źródłowego), mogło nastąpić pod koniec XIII w. przed Chr. Egipt wydawał się jeszcze wówczas bogaty i potężny, zabezpieczony przed najeźdźcami potężną armią i sojuszem z imperium Hetytów. Jednak za tym obrazem kryła się rzeczywistość rosnących napięć, niedostatku i osłabienia państwa.

Tymczasem narastały niepokoje na północy, na granicy świata mykeńskiego. Ok. 1225 r. przed Chr. ślady zniszczeń pojawiły się w Mykenach, Tebach i Tirynsie. Twierdza w Gla i system irygacyjny wokół jeziora Kopais zostały zniszczone. Zniszczone pałace zostały odbudowane i otoczone nowymi, dużo silniejszymi fortyfikacjami. Stały się twierdzami zaopatrzonymi w magazyny i źródła wody, przygotowanymi do długiego oblężenia. Upadło jednak potężne dotąd imperium Ahhijawy, co bacznie odnotowali Hetyci. Ośrodki mykeńskie w Grecji kontynentalnej i w zachodniej Azji Mniejszej usamodzielniły się i stały się odrębnymi państwami. Silny organizm państwowy, który mógł stawić czoła inwazji najeźdźców z północy przestał istnieć. Efektem tego było otwarcie szlaków wędrówki dla uzbrojonych migrantów, którzy przez Kretę i Rodos docierali teraz do Libii i Kanaanu, gdzie walczyli z wojskami Merenptaha. Na wodach Morza Śródziemnego zaczęło się szerzyć agresywne piractwo, którego nie miał już kto zwalczać. Kolejna fala migracji i najazdów nastąpiła ok. 1200 lat przed Chr. Zniszczeniu uległy wszystkie pałace i wiele osad. W tym momencie cywilizacja mykeńska, struktury państwowe i administracja upadły całkowicie. Pałace i związana z nimi organizacja przestała istnieć. Zarzucono stosowanie pisma linearnego B. Pałac w Pylos, który uległ zniszczeniu ok. 1200-1180 lat przed Chr. na skutek potężnego pożaru. Pałac w Mykenach został zniszczony ok. 1190 lat przed Chr. Zarówno w pałacu, jak i w leżącej poniżej osadzie archeolodzy odkryli ślady pożaru. Wykopaliska w Tirynsie wykazały, że tutejszy pałac i dolna cytadela zostały zniszczone ok. 1200 lat przed Chr. Ludność świata mykeńskiego zaczęła kolejną serię migracji, włączając się w kolejne przemieszczenia. Wiele regionów, tak jak Messenia i Lakonia, zostało niemal całkowicie wyludnionych. Inne, takie jak Achaja i Wyspy Jońskie, odnotowały wzrost ludności. Stara sieć osadnicza rozpadła się. Przetrwały duże osady w Mykenach, Tirynsie i Argolidzie. Niektóre powiększyły nawet swoje rozmiary. Niektóre osady, takie jak Phylakopi na wyspie Melos były otaczane murami obronnymi. Na wyspach Morza Egejskiego mieszkańcy zaczęli się koncentrować w osadach obronnych w głębi lądu, opuszczając jednocześnie obszary nadbrzeżne. To samo działo się na Krecie, gdzie jednak mieszkańcy nie opuścili osad takich jak Fajstos, Knossos i Kydonia. Działanie te miały na celu ochronę przed morskimi eskadrami piratów i najeźdźców, atakujących nadmorskie miasta i osady. Ludzie skupiali się w większych osadach lub w miejscach trudno dostępnych. Mimo wielu mieszkańców świata egejskiego straciło życie wskutek najazdów, działań wojennych, głodu i chorób. Ci, którzy chcieli się uratować dołączali do piratów i najeźdźców lub puszczali się na wędrówkę i zasiedlali nowe obszary. Mieszkańcy obszaru egejskiego chętnie migrowali ku wschodnim wybrzeżom Morza Śródziemnego. W trakcie takiej lawinowej migracji jedne grupy wypychały z miejsca zamieszkania inne, prowokując kolejne ruchy ludności. Powodowało to zniszczenie gospodarki rolnej na nadmorskich równinach i zagrożenie śmiercią głodową. Około 1200 lat przed Chr. na Cykladach, Krecie i Cyprze pojawiła się specyficzna forma osadnictwa. Powstawały tam ufortyfikowane pirackie gniazda z nadmorskimi przystaniami, wznoszone w miejscach trudno dostępnych. Były to bazy, z których pirackie flotylle ruszały na swoje łupieskie wyprawy. W tym samym czasie wzmagała się migracja Mykeńczyków z Grecji kontynentalnej na Rodos, Kretę i Cypr. Tłumnie zasiedlali takie centra jak Knossos czy Kydonia. Cypr dotknął najazd, który pozostawił wielkie zniszczenia. Około 1225 lat przed Chr. zostały zniszczone miasta Kition, Enkomi, Maa-Palaeokastro, Kalavasos-Ayios Dhimitrios, Sinda i Maroni, przez najeźdźców z regionu egejskiego. Enkomi i Kition zostały przez nich zasiedlone i ponownie zniszczone przez następną falę zbrojnych mykeńskich migrantów i Ludy Morza ok. 1190 lat przed Chr. Wiele szkód musiała wyrządzić także hetycka inwazja na Cypr w czasach Tudhalijasa IV. W Hala Sultan Tekke archeolodzy odkryli pozostałości zniszczonego osiedla, ślady pożaru, grociki strzał i pociski do procy. Mieszkańcy wyspy skupili się w ufortyfikowanych osadach, a przybysze ze świata mykeńskiego zasiedlili tłumnie ośrodki takie jak Enkomi, Kition, Sinda, Pyla-Kokkinokremos i Palaiopafos. Cypr uległ hellenizacji i został zdominowany przez mykeńską kulturę materialną. Wyspa stała się bazą wypadową dla kolejnych migracji ku wybrzeżom Lewantu, Egiptu i Azji Mniejszej. Efektem tych przesunięć była migracja tzw. Ludów Morza i wielka wojna we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.

Tymczasem po śmierci Merenptaha w Egipcie wybuchł konflikt dynastyczny, który przekształcił się szybko w wojnę domową. Początkowo tron objął syn Merenptaha, Userkheperure Setepenre Seti II (1203-1193 przed Chr.), który musiał zmierzyć się z destrukcyjnymi efektami długiego panowania Ramzesa II. Od razu pojawiła się opozycja i nowi pretendenci do tronu, a wśród nich Menmire Setepenre Amenmessu, który był prawdopodobnie jednym z licznych potomków Ramzesa II. Wzniecił on bunt w Górnym Egipcie, znajdując oparcie w Tebach i w części wojska. Przejął także kontrolę nad Nubią. Zdołał się utrzymać przy władzy w okresie 1203-1199 przed Chr. W tych latach trwała w Egipcie zacięta wojna domowa. Walki były krwawe i niszczycielskie. Prowadziły je zawodowe, wyspecjalizowane siły militarne, w tym najemnicy. W wybuchu wojny miały udział machinacje królewskiego kanclerza pochodzenia syryjskiego o imieniu Bay, który był ówczesną szarą eminencją, manipulującą i tworząca kolejnych królów. Towarzyszyły temu intrygi królowej Tawseret, małżonki Setiego II. Odcięty od sukcesji Amenmessu próbował za pomocą wszystkich posiadanych zasobów dojść do władzy nad Egiptem. Wychodząc z Nubii, gdzie pełnił funkcję wicekróla, zdołał opanować Teby i Górny Egipt. W samych Tebach zdołał wznieść wiele świątyń i posągów. Ogłosił się władcą Teb i rozpoczął przygotowania do inwazji na Dolny Egipt, gdzie nadal panował Seti II. Wojska tego ostatniego przygotowywały się do odparcia spodziewanego ataku. Po czterech latach przeciągającej się wojny wojska Setiego II pokonały w końcu siły Amenmessu, który prawdopodobnie zginął. Represje dotknęły jego zwolenników, w tym arcykapłana Amona. Imię Amenmessu zostało wymazane z większości monumentów, w tym z jego grobowca. W tym czasie do wielkiego znaczenia doszedł wspomniany kanclerz Bay, którego siła polityczna wynikała z zarządzania królewskimi finansami. Został wysłany do Teb, gdzie nadzorował królewskie inwestycje budowlane w świątyniach. Poczynał sobie wyjątkowo śmiało, bo na wielu budowlach umieścił swoje wizerunki i inskrypcje w miejsce tych należących do członków rodu panującego. Ze względu na brak zaufania Setiego II do członków własnej rodziny sprawił, że Bay zyskał ogromne wpływy. Miał wolną rękę na południu i formalnie pozostawał lojalny wobec swego suwerena. Mimo to pozwolił sobie na usytuowanie swego grobu w Dolinie Królów, tuż obok pochówków monarszych. Seti II zmarł w 1193 r. przed Chr.  Jego miejsce na tronie zajął jego syn lub wnuk, Sechaienre Meriamon Siptah (1197-1187 przed Chr.). Autorytet władzy upadł w tym czasie tak nisko, że robotnicy wykańczający grobowiec zmarłego króla nie cofali się nawet przed rabunkiem dóbr grobowych. Nowy król był jeszcze dzieckiem, na dodatek dotkniętym ciężkimi wadami wrodzonymi i realną władze sprawował Bay i królowa wdowa Tawseret. Królowa ogłosiła się, tak jak wcześniej Hatszepsut, Boską Małżonką Amona, czyli najwyższą kapłanka tego bóstwa i osiadła w pałacu w Qantir w Delcie Nilu. Jednak sytuację w kraju całkowicie kontrolował Bay, który w swoich inskrypcjach wprost przyznawał, że to on osadził nieletniego władcę na tronie jego ojca. Żaden dotychczasowy egipski urzędnik nie pozwolił sobie dotąd na wyrażenie tego typu stwierdzeń. Bay trzymał w swoim ręku realną władzę i potężny aparat biurokratyczny. Siptah nigdy nie osiągnął rzeczywistej władzy. Bay samodzielne kierował polityką zagraniczną, o czym świadczą listy z Ugarit, tytułujące go „Szefem Straży Przybocznej Wielkiego Króla Egiptu”. Okres władzy Baya skończył się jednak dla niego fatalnie. W 5 roku panowania Siptaha królowa-wdowa Tawseret w porozumieniu z arcykapłanem Amona kazała zamordować Baya. Zapamiętano go jako syryjskiego uzurpatora, który został słusznie usunięty. Jego imię usunięto z wielu monumentów. W roku 1187 przed Chr. zmarł także szesnastoletni Siptah. Władzę przejęła jego matka, królowa Sitre Meriamon Tawseret (1187-1185 przed Chr.), która ogłosiła się wielką Królewską Małżonką Setiego II, całkowicie pomijając zmarłego Siptaha. Zajęła się rozbudową swego grobowca, ozdobionego tekstami zarezerwowanymi dotąd dla męskich monarchów i inwestycjami budowlanymi w Świątyni Milionów Lat w Tebach. W propagandzie nawiązywała do bogini Mut, wojowniczej małżonki Amona, a także do Ramzesa II. Po okresie krótkich rządów królowa Tawseret została wyeliminowana przez założyciela nowej, XX dynastii, Setnachta.

W czasie kiedy słabi władcy w Egipcie byli zajęci wewnętrznymi konfliktami, kolejne wojny i migracje rozdzierały państwa i cywilizacje Bliskiego Wschodu. Po upadku cywilizacji mykeńskiej otworzyła się droga zbrojnych migrantów do Anatolii. Już za czasów Tudhalijasa IV (1240-1212 przed Chr.) dał się odczuć lawinowy wzrost egejskiego piractwa i działania nieprzyjaciół Hetytów w zachodniej Azji Mniejszej. W państwie hetyckim zarzucono wówczas sporządzanie kronik i roczników. Najlepszym źródłem do poznania ostatniego okresu istnienia imperium hetyckiego pozostała królewska korespondencja i oficjalne dokumenty dyplomatyczne. Tudhalijas podtrzymywał sojusze z Egiptem i Babilonią, aby wesprzeć upadające już powoli imperium. Po klęsce pod Nihiriją starał się także utrzymywać poprawne relacje z Asyrią. Mimo to kłopoty wewnętrzne i problemy na zachodnim pograniczu narastały lawinowo. Narastał problem Milawandy (Miletu) i Kraju Rzeki Seha. Hetyci nie byli w stanie opanować lub choćby uspokoić tych terenów. Musieli utrzymywać na zachodnich granicach posterunki wojskowe, takie jak znane z wykopalisk archeologicznych stanowisko Çine-Tepecik na pograniczu Arzawy. Tudhalijas prowadził liczne zbrojne kampanie na zachodzie swego państwa, opisane w inskrypcji hieroglificznej z Yalburt. Budowa zapór wodnych, takich jak Eflatun Pınar, miała ułatwić gromadzenie wody, deficytowej w czasach narastającej suszy i pogarszających się warunków klimatycznych. Następca Tudhalijasa, Arnuwandas III (1212-1210 przed Chr.) panował krótko. Zginał na skutek buntu mieszkańców Kraju Hatii, pozostawiając tron bratu, Suppiluliumie II (1210-1185 przed Chr.), ostatniemu już historycznemu władcy imperium Hetytów. Musiał się on zmierzyć z lawiną narastających problemów, co ostatecznie mu się nie udało. Mieszkańcy kraju Lukka (Licja) i Masa (północno-zachodnia Anatolia) nieustannie się buntowali i prowadzili walki z hetyckim wojskiem. Problemy sprawiali także nieujarzmieni mieszkańcy północnej Anatolii. Suppiluliuma zapoczątkował inwestycje budowlane w Górnym Mieście Hattusas, starając się je umocnić. Na horyzoncie pojawiły się grupy migrującej ludności należącej do Ludów Morza, takich jak wspomniani w liście króla do mieszkańców Ugarit Šikilaju, określani jak lud mieszkający na łodziach. Oznacza to, że grupy najeźdźców były już wówczas obecne na wybrzeżach Anatolii i Lewantu, a sytuacja była już wówczas nie do uratowania. Suppiluliuma był zmuszony toczyć walki z agresywnymi przybyszami w Licji i na Cyprze, który opanowali już w dużej mierze emigranci z rozpadającego się świata mykeńskiego. Walki toczyły się na morzu i na lądzie. Suppiluliuma miał pokonać Ludy Morza w trzech bitwach morskich u wybrzeża Cypru. Po bitwie lądowej udało mu się nawet na jakiś czas opanować wyspę. Sukces ten nie był jednak trwały. Kolejne walki hetycki władca musiał prowadzić w zachodniej Anatolii. Jednak kampania w zachodniej Anatolii zakończyła się klęską. Centralna Anatola pozostała bez ochrony, kiedy wojska hetyckie działały na zachodzie. W tym momencie nastąpiła około 1190-1185 lat przed Chr. kolejna fala najazdów, która dotknęła Arzawę, Kizzuwatnę, Kraj Hetytów, Cypr, docierając aż do Karkemisz nad Eufratem. Źródła wskazują, że na początku panowania faraona Siptaha imperium hetyckie jeszcze istniało, ale upadło w drugiej dekadzie XII w. przed Chr. Upadek państwa hetyckiego był spowodowany splotem różnych czynników. Upadek ekonomiczny, niekorzystne zmiany środowiskowe, susza i głód, ogromy koszt inwestycji i działań wojennych i konflikty wewnętrzne na pewno się do niego przyczyniły. Jednakże decydującym czynnikiem rozpadu stał się atak dwóch grup najeźdźców: pierwszej, poruszającej się drogą morską wzdłuż południowego wybrzeża Azji Mniejszej i drugiej, operującej na lądzie stałym. Nagle wszelkie źródła wytwarzane w Hattusas zamilkły. Najeźdźcy zaatakowali miasta na wschód i południe od Hattusas. Sama stolica została opuszczona przez mieszkańców i intencjonalnie spalona, a wejścia do niej zamurowane. Hetyci opuścili centralną Anatolię, a król Karkemisz Kuziteszub przejął tytuł wielkiego króla. W tym momencie panująca dynastia hetycka już nie funkcjonowała. Imperium rozpadło się, ale pozostały po nim państewka hetyckie funkcjonujące aż do VIII-VII w. przed Chr. na obszarze na południe i wschód od rzeki Halys. Badacze współcześni nazywają je państwami neohetyckimi. Kraj Hatti uległ całkowitemu wyludnieniu, a około 1100-1000 lat przed Chr. zajęli go przybywający z Półwyspu Bałkańskiego Frygijczycy i mówiący językiem z grupy luwijskiej Kappadokowie. Państwo hetyckie późnej epoki brązu upadło wskutek niemożności obrony i utrzymania swego obszaru centralnego i stolicy. To właśnie ten obszar został dotknięty zmianami klimatycznymi i katastrofalną suszą, co spowodowało upadek rolnictwa i niemożność zaopatrzenia mieszkańców w żywność. Uprawa roli w słabo nawodnionej centralnej Anatolii była zawsze problematyczna, ale w czasie ostrego kryzysu stała się po prostu niemożliwa. Mieszkańców olbrzymiego miasta Hattusas nie dało się wyżywić z zasobów lokalnych i zachodziła konieczność importu zboża, np. z Egiptu i Syrii. Kiedy jednak szlaki komunikacyjne zostały przerwane przez przewalające się fale najeźdźców, życie w stolicy stało się zupełnie niemożliwe i mieszkańcy byli zmuszeni ją opuścić. Władcy hetyccy polegali na możliwościach transportowych królów Ugarit, ale w kluczowym momencie i te zawiodły z uwagi na toczącą się na wodach wybrzeżach Morza Śródziemnego permanentną wojnę. W sytuacji ataków Ludów Morza utrzymanie stolicy, elity i aparatu urzędniczego imperium było wykluczone. Był to koniec do niedawne jeszcze potężnego imperium. Około 1190-1180 lat przed Chr. została zniszczona przez najeźdźców Troja nad brzegami Dardaneli. Zniszczone miasto badacze określają mianem Troi VII A. Archeolodzy odkryli tu ślady rozległe pożaru, zwalone ściany budynków, liczne szkielety ludzkie i grociki strzał. Sprawcami ataku na Troję moły być Ludy Morza lub zbrojni migranci z mykeńskiej Grecji.

W czasie, kiedy upadało państwo hetyckie, Egipcie rządy przechwyciła nowa, XX dynastia, której pierwszym władcą został Userkaure Setepenre Setnacht (1185-1183 przed Chr.), usunąwszy poprzedników, najprawdopodobniej siłą, mordując królową Tawseret i jej stronników. Pochodził on ze wschodniej Delty Nilu, był oficerem i dworzaninem i starał się podkreślać propagandowo swoje więzi z poprzednią dynastią. Setnach zmarł po kilku latach rządów i został pochowany w grobowcu należącym uprzednio do zamordowanej królowej. Rządy objął po nim jego syn, Usermaatre Meriamon Ramzes III (1183-1151 przed Chr.), który musiał się zmierzyć z katastrofalną już pod każdym względem sytuacją polityczno-militarną. Nowy władca starał się usilnie naśladować Ramzesa II, co było widoczne w oficjalnej propagandzie. Za jego panowania zorganizowano ekspedycje na Synaj, do kopalń miedzi, oraz do Kraju Punt. Ale sytuacja w otoczeniu Egiptu stawała się już rozpaczliwa. Skala problemów, z którymi miał się zmierzyć nowy faraon była gigantyczna. Jako oficer był jednak przygotowany do stawienia czoła zagrożeniu. Egiptowi zagrażały ciągłe najazdy Libijczyków z zachodu. Po upadku imperium hetyckiego wschodnia część basenu Morza Śródziemnego stała się łupem Ludów Morza, które za chwilę miały zaatakować wybrzeża Lewantu, a potem Egiptu. Narastający chaos, z którym nie mogli się uporać bliskowschodni władcy, stanowił wielkie niebezpieczeństwo dla Egiptu. Nowy król zaczął przygotowywać swój kraj i jego wojsko do odparcia ataku Ludów Morza. W inskrypcji Ramzesa III ze świątyni w Medinet Habu możemy przeczytać opisów ówczesnej sytuacji: „(…) Obce ludy  uczyniły na swych wyspach spisek. Nagle zniknęły kraje i zostały w walce rozbite. Żaden kraj nie oparł się ich broni, począwszy od Hatti, Kode, Karkemisz, Arzawa, także Alaszija - wszystkie zostały naraz zniszczone. Rozbili obóz na jakimś miejscu w Amurru. Zniszczyli jego lud, a jego kraj był, jakoby nigdy nie był. Szli na Egipt i fala ognia szła przed nimi. Ich związek składał się z Peleset, Tjeker, Szekelesz, Denyen, Weszesz - zjednoczonych krajów. Położyli ręce na krajach całego świata, ich serca były pełne wiary i dufności: Nasze plany powiodą się! (…)”. Około 1180 lat przed Chr. nastąpił kolejny wielki najazd Ludów Morza i towarzyszących im grup pan Lewant i Syrię. Korespondencja władcy Ugarit z królem Cypru daje zatrważający obraz sytuacji. Władca Cypru pisał o najeźdźcach znienacka atakujących z okrętów bezbronne wybrzeża. Wzywał do szybkiego zorganizowania obrony, zgromadzenia rydwanów, wojska i okrętów. Cypr był niszczony przez kolejną fale najeźdźców, a jego władca był bezbronny, bo uprzednio wysłał swoje wojska na pomoc upadającemu państwu hetyckiemu. Kolejny list zawierał alarmujące informacje o flocie najeźdźców, która odpłynęła od brzegów Cypru w niewiadomym kierunku. Zaraz potem nastąpił wielki atak Ludów Morza Ugarit zostało złupione, spalone i obrócone w gruzy. Największe emporium handlowe Bliskiego Wschodu zostało zniszczone przez ogień i walki toczące się na jego ulicach. Archeolodzy odkryli na miejscu warstwę zniszczeń, ślady potężnego pożaru i liczne grociki strzał. Jeden z najeźdźców pozostawił w ruinach miecz europejskiego typu Naue II, podobny do mieczy z północnej Italii. Najeźdźca mógł pochodzić z tego właśnie regionu Europy, mógł należeć do plemienia Szardana. Oznacza to, że liczni przybysze z Europy brali znaczący udział w najazdach Ludów Morza na wschodnią część basenu Morza Śródziemnego. Bronie tego typu przybywały na ten obszar wraz ze swoimi użytkownikami. Inny miecz typu Naue II znaleziony przez archeologów w Ugarit nosił na sobie stempel z kartuszem z imieniem króla Egiptu Merenptaha. Jego użytkownik należał do elity europejskich wojowników i miał za sobą służbę w egipskiej armii. W tym samym czasie co Ugarit zostało zniszczone Emar nad Eufratem. Tutaj dzieła zniszczenia dokonali jednak nomadzi i grupy habiru. Ślady  zniszczeń dokonanych przez Ludy Morza w tym czasie znane są także ze stanowisk archeologicznych Ras Bassit i Ras Ibn Hani. Wyraźne ślady pożarów i zniszczeń pojawiają się także na stanowisku archeologicznym Tell Tweini, stanowiącym pozostałość starożytnego portu morskiego Gibala. Archeolodzy odkryli tu warstwę spaleniskową, liczne grociki strzał, spalone domy i zawalone mury. Na stanowisku Tell Kazel (starożytne Sumur) odkryto ślady bytności ludności ze świata mykeńskiego i zachodniej części Morza Śródziemnego (prawdopodobnie z południowej części Półwyspu Apenińskiego), poprzedzające destrukcję miasta. Przybysze ci znaleźli się w Tell Kazel bezpośrednio przed niszczycielskim najazdem Ludów Morza. Lewant i Syria były właśnie pustoszone przez Ludy Morza i najeźdźców z interioru. Zniszczone zostały wówczas takie ośrodki jak Alalach, Karkemisz, Aleppo, Tell Sukas, Hamat, Katna i Kadesz. Najeźdźcy, wędrujący wraz z rodzinami, dobytkiem i bronią zebrali się w obozie w kraju Amurru. Tutaj przygotowywali się do ataku na Egipt. Tymczasem zmierzała już w ich kierunku potężna armia pod dowództwem faraona Ramzesa III, który w 5 roku swego panowania zdoła już odeprzeć kolejny najazd Libijczyków na Deltę Nilu. Ku Krajowi nad Nilem zmierzała koalicja ludów Pelest (Filistyni), Danuna, Szardana, Meszwesz, Sikala i Czeker. Posuwała się na południe wzdłuż wybrzeża. Kiedy wrogie armie się spotkały, nastąpiła seria gwałtownych starć zbrojnych na lądzie i morzu, najpierw na wybrzeżu południowego Lewantu, a następnie w Delcie Nilu. Decydujące bitwy rozegrały się pod Arwad i Djahy w Fenicji i we wschodniej Delcie. Najeźdźcy zostali odparci, a Egipt przetrwał, mimo ogromnie trudnych i krwawych zmagań. Egipcjanie wzięli do niewoli tysiące jeńców wojennych których osiedlono w Kanaanie i w Delcie Nilu lub wcielono do wojska. Paradoksalnie zbrojni migranci osiągnęli zatem swój cel mimo militarnej porażki. Egipt utracił kontrole nad większością Kanaanu. Tylko Równina Nadbrzeżna pozostawała pod egipską władzą do końca XII w. przed Chr. dzięki garnizonom zasilonym świeżo wziętymi do niewoli przedstawicielom Ludów Morza. W Kanaanie wskutek najazdu Ludów Morza uległy zniszczeniu ośrodki miejskie, takie jak Akka, Megiddo, Aszdod, Aszkelon, Betel, Deir’Alla, Bet Szemesz i Lakisz. Skala destrukcji była zatem porównywalna z innymi regionami. W Megiddo archeolodzy odkryli poziomy zniszczeń i spaleniska znany jako warstwy VII B i VII A. Miasto było prawdopodobnie niszczone dwa razy, ok. 1200 lat przed Chr. i ok. 1130 lat przed Chr. W warstwach zniszczeń odkryto pozostałości kananejskiego pałacu oraz świątyni, a także przedmioty z kości słoniowej opatrzone kartuszami Ramzesa III. Wiele znalezionych na tym stanowisku archeologicznym przedmiotów zostało wykonanych w tzw. stylu międzynarodowym, łączącym cechy kananejski, mykeńskie i egipskie. Megiddo zostało zniszczone przez atak Ludów Morza i Kananejczyków z głębi lądu. Kolejne ważne centrum osadnicze Palestyny, Lakisz, również dwukrotnie uległo zniszczeniu w opisywanym okresie. Epizody destrukcji zakończyły funkcjonowanie jednego największych i najlepiej rozwiniętych miast Kanaanu. Istniały tu liczne świątynie i budynki publiczne. Znaleziska przedmiotów z Egiptu, Cypru i świata egejskiego świadczą o międzynarodowych powiązaniach miasta. Około 1207-1200 lat przed Chr. miasto zostało zniszczone przez najazd Ludów Morza, ale mieszkańcy zdołali je odbudować. Do miasta zaczęli napływać uchodźcy z innych zniszczonych osiedli. Kolejne zburzenie miasta nastąpiło ok. 1150-1130 lat przed Chr. Megiddo zostało wówczas gwałtownie zniszczone. W warstwie nr VI zachowały się popioły i spalenizna, masa cegieł ze zburzonych budynków, szkielety mężczyzn, kobiet i dzieci pod gruzami. Być może miasto zostało zniszczone przez Ludy Morza lub egipska armię. Na obszarze Równiny Nadmorskiej Palestyny zaszły w tym okresie ważne zmiany. Osiedla takie jak Ekron i Aszdod zostały brutalnie zniszczone. Na ich ruinach wyrosły osiedla, których mieszkańcy dysponowali kulturą materialną zupełnie różną od kananejskiej, a bardzo podobna do mykeńskiej. W pasie nadbrzeżnym osiedlili się Filistyni, wywodzący się z regionu egejskiego i będący jednym z ludów biorących udział w migracji Ludów Morza i w walkach z armią egipską. Wzięci do niewoli i osiedlani przez Ramzesa III na wybrzeżu Kanaanu zajęli miasta: Ekron, Aszdod, Aszkelon, Gat i Gaza. Wznieśli własne osady na miejscu zniszczonych osiedli kananejskich. Zaczęła się rozwijać kultura filistyńska, oparta na egejskich wzorcach.

W okresie 1150-1125 przed Chr. nastąpiła trzecia fala najazdów na wschodnią część basenu Morza Śródziemnego. Na początku jej ofiarą padły Mykeny i Tiryns, pozostające dotąd wielkimi, ludnymi osadami. Zostały one zniszczone i uległy wyludnieniu. Wypychana przez najeźdźców ludność migrowała drogą morską na Kretę, Cypr i do Azji Mniejszej. Efektem była językowa i kulturowa hellenizacja obszarów Krety, Cypru, okolic Milawandy i Pamfilii, gdzie tłumnie osiadła ludność mykeńska. Tym razem najazd był prawdopodobnie dziełem przodków historycznych Dorów, którzy opanowali Peloponez, Beocję, Tesalię, Kretę i wyspę Rodos. Najeźdźców ośmielił całkowity rozkład organizacji politycznej i militarnej świata mykeńskiego. Kolejne fale najazdów dotarły także do Azji Mniejszej. Około 1100-1000 lat przed Chr. Fygijczycy wyszli z Bałkanów i po przekroczeniu Dardaneli weszli do środkowej Anatolii. Fala migracji w Azji Mniejszej doprowadziła do zniszczenia Troi, Milawandy (Miletu), Karaoglan, Alaca Hoyouk, Alisar Houyuk, Masak, Fraktin, Norsuntepe, Mersin i Tars. Być może Kaskowie z północy zaatakowali opuszczone już Hattusas. Wiele stanowisk archeologicznych z tego okresu nie nosi śladów zniszczeń i zostały one po prostu opuszczone przez mieszkańców.

Tymczasem nawet po pokonaniu głównej fali nacierających Ludów Morza Ramzes III musiał walczyć z kolejnymi najazdami Libijczyków na Deltę Nilu. W Egipcie narastały jednocześnie poważne problemy wewnętrzne. W 28 roku panowania Ramzesa III rozpoczął się strajk robotników i rzemieślników z osady Deir el-Medina w pobliżu Doliny Królów. Był to pierwszy strajk odnotowany w historii ludzkości. Strajkujący okupowali świątynię grobową Horemheba, domagając się zapłaty zaległych poborów. Widoczne dziś w terenie pozostałości osiedla przedstawiają zbudowaną z kamienia i otoczoną murem wioskę, położoną w wąskiej dolinie pomiędzy skalistymi wzniesieniami. Jest to teren wystawiony na słońce, a wodę trzeba było sprowadzać tu z zewnątrz. Osada powstała i funkcjonowała w czasach egipskiego Nowego Państwa. Założono ją w czasach faraona Totmesa I (ok. 1506-1493 przed Chr.), a opuszczono około 1080 lat przed Chr., u schyłku panowania ostatniego władcy XX dynastii, Ramzesa XI. Wioskę, zwaną w starożytności pa demi („wioską”) lub Set Maat, zamieszkiwali wraz z rodzinami robotnicy pracujący przy wykuwaniu i ozdabianiu skalnych grobowców królewskich. Mieszkali tu kamieniarze, artyści, rzemieślnicy i urzędnicy związani z tebańską nekropolią. Pozostawili po sobie bardzo bogate i różnorodne pozostałości, dokumentujące życie i pracę całej społeczności, od pozostałości domów i przedmiotów codziennego użytku po dokumenty papirusowe i ostraka. Dzięki temu specjaliści mogli odtworzyć życie codzienne osiedla w najdrobniejszych szczegółach. Wioska składała się z 68 domów zbudowanych z cegły na kamiennych fundamentach i była otoczona murem. Zajmowała około 5600 metrów kwadratowych. Dachy domów konstruowano z pni palmowych. Osada została zbudowana przez państwo na z góry założonym planie, który później mógł jednak ulegać modyfikacjom. Mieszkała tu zamknięta społeczność rzemieślników i skrybów, która pracowała, by zapewnić miejsce wiecznego spoczynku kolejnym królom Egiptu. Mieszkańcy dziedziczyli swój zawód i pozycję społeczną z ojca na syna. Żyli z racji wydawanych im przez faraona (w skład których wchodziła żywność, olej do namaszczania, ubiory, tkaniny), ale trudnili się także handlem wymiennym i świadczeniem usług. Pracowali w Dolinie Królów w ciągu ośmiodniowych „tygodni” roboczych, po których powracali na dwa dni odpoczynku do wioski. Codziennie pracowali około 8 godzin, z przerwą na posiłek w południe. Kiedy nie pracowali dla faraona, lub na własne potrzeby, zazwyczaj świętowali lub oddawali się odpoczynkowi. Robotnicy podlegali nadzorowi wezyra, a państwo zatrudniało dla nich służących. W osadzie mieszkali i pracowali także cudzoziemcy z Kanaanu, Syryjczycy, Huryci i Nubijczycy. W osadzie funkcjonowała lokalna świątynia bogini Hathor. Ze względu na zróżnicowane źródła dochodu i dobre zarobki tutejsza społeczność była stosunkowo zamożna i żyła w dobrych warunkach, choć była daleka od ostentacyjnego bogactwa i luksusu. Robotnicy z Deir el-Medina pozostawili po sobie także wiele grobowców, stel i posągów, które postawiono w sąsiedztwie wioski. Mieszkające tu rodziny były liczne, a osada w okresie rozkwitu liczyła około 200 mieszkańców. Ludzie z Deir el-Medina żywili się m. in. pieczonym w domu chlebem, mięsem kozłów, świń i bydła. Kobiety z wioski często zajmowały się tkactwem, by uzupełnić dochody gospodarstwa domowego. Wielu mieszkańców potrafiło czytać i pisać. Robotnicy z Deir el-Medina byli wolnymi ludźmi, świadomymi swych praw. Często dochodzili sprawiedliwości w sądach i przed obliczem urzędników faraona, a nawet inicjowali strajki, by poprawić swoje warunki bytowe. Wioska posiadała swój własny sąd, na czele którego stali nadzorcy i skrybowie. W zachowanych dokumentach często pojawiają się świadectwa konfliktów robotników z nadużywającymi władzy nadzorcami i oficjelami. W czasach XX dynastii wielu mieszkańców osady było zaangażowanych w proceder okradania grobów królewskich i sprzedawania łupów. Niektórzy z nich zostali złapani i ukarani przez władze. Kiedy królowie Egiptu zaprzestali budowania wykutych w skale grobowców w Dolinie Królów, osada została opuszczona. W 29 roku panowania Ramzesa III nastąpił kolejny strajk mieszkańców opisanej osady. Z powodu zaległości płacowych zajęli oni świątynię grobową Ramzesa III i odmówili powrotu do pracy. Domagali się wypłaty racji w zbożu, mięsie, oliwie i warzywach. Władze miały problem z zaspokojeniem ich żądań. Ich żądania w końcu zostały spełnione, kiedy zagrozili, że dotrą do samego wezyra. Kilka tygodni później sytuacja powtórzyła się, co świadczy o poważnych kłopotach egipskich władz z płynnością i administracją. Seria słabych wylewów Nilu spowodowała słabe plony i niedostatek zboża. Skutki odczuli jako pierwsi zatrudniani przez państwo rzemieślnicy i robotnicy. Większość dóbr trafiała do rąk urzędników i bardzo licznych zarządców. Wojny, zatrudnianie najemników i wystawne królewskie celebracje także pochłaniały ogromne ilości zasobów. Nie starczyło ich już dla kapłanów, żołnierzy, skrybów niskiej rangi i rzemieślników. Władze nie były już w stanie chronić swych pracowników i wypłacać im poborów. Instytucje państwowe i rząd kierowany przez wezyra był już wówczas niewiarygodnie słaby i nieudolny. Pałac nie był w stanie wypłacać poborów własnym pracownikom. Gospodarka Dolnego Egiptu, dotkniętego najazdami Libijczyków i Ludów Morza kompletnie się załamała. Jedynymi działającymi prawidłowo instytucjami były wielkie świątynie, takie jak sanktuarium Amona w Tebach. Coraz więcej ludzi zwracało się do nich o pomoc. Znaczenie i wpływy kapłanów Amona z  Teb stale wzrastały. Wielu ludzi dążyło teraz do znalezienia się w gronie kapłanów i przejawiało wzmożoną religijność. Takie same tendencje zaczął przejawiać sam Ramzes III, podkreślający znaczenie swoich funkcji kapłańskich. Ludzie stracili zaufanie do sądów kierowanych przez wezyra i zwrócili się do wyroczni Amona. Kapłani zaczęli być uważani za sprawniejszych, efektywniejszych i bardziej godnych zaufania niż instytucje państwa. Ramzes III żył stosunkowo długo i pozostawił wielu potomków. Efektem tej sytuacji była olbrzymia liczba przedstawicieli elity oczekujących obsadzenia na określonych stanowisk i ostro konkurujących o zasoby. Konsekwencje tej sytuacji okazały się fatalne, przede wszystkim dla samego władcy. W 30 roku jego panowania w pałacu został zawiązany spisek haremowy, Badania mumii wskazują, że Ramzesowi III poderżnięto gardło. W spisku brał udział syn faraona, Pentawer, jedna z żon, Teje, a także kobiety z królewskiego haremu, urzędnicy i inni synowie władcy. Na tzw. „Turyńskim Papirusie Sądowym” spisano relację z procesu obwinionych o morderstwo króla uczestników spisku. Wielu uczestników zostało skazanych na śmierć, w tym Teje i Pentawer, którego chciała osadzić na tronie. Skazano na śmierć w sumie 38 osób. Następcą Ramzesa III został jego syn, Usermaatre Hekamaatre Setepenamon Ramzes IV (1151-1148 przed Chr.). W czasach jego panowania i za jego następców nasilał się konflikt pomiędzy elitami Górnego i Dolnego Egiptu. Osiedlanie libijskich jeńców w Egipcie prowadziło do zdominowania armii egipskiej przez tych przybyszów, którzy zachowali swoją organizację plemienną. W kolejnych stuleciach to libijscy oficerowie przejęli władzę nad Krajem nad Nilem. Postępował rozkład władzy królewskiej i aparatu administracyjnego. Władcy nie mieli już środków na wznoszenie nowych świątyń. Jednocześnie rosło znaczenie wielkich sanktuariów, takich jak świątynia Amona w Tebach. Ich kapłani znajdowali nowe źródła dochodu, takie jak ekspedycje do bogatego w złoża złota rodzimego Wadi Hammamat, organizowane przez arcykapłanów Amona. Kler tebański zatrudniał także wyspecjalizowanych rzemieślników z osady Deir el-Medina do udziału w takich ekspedycjach. Ramzes IV jako syn zamordowanego króla zaczął silniej strzec swojego bezpieczeństwa i przebywał w Dolnym Egipcie prawie nie odwiedzając Teb. De facto stracił dostęp do nubijskiego złota i bogactw. Kontrole nad nimi przejęli kapłani z Teb. Niskie plony i wysokie ceny zbóż w dolnym Egipcie stawiały Ramzesa IV i jego następców w bardzo trudnej sytuacji. Mimo to Ramzes IV został po śmierci pochowany w grobowcu w tebańskiej Dolinie Królów. Po jego śmierci na tronie egipskim zasiadł Usermaatre Secheperenre Ramzes V (1148-1140 przed Chr.), prawdopodobnie kolejny syn Ramzesa III. W czasie swego panowania nie zdążył nawet ukończyć budowy swego grobowca. Więzi północy z południem Egiptu nadal się rozluźniały. Wybuchła afera ze skorumpowanymi kapłanami świątyni na Elefantynie. Najważniejszymi osobistościami Kraju nad Nilem stali się: arcykapłan Amona w Tebach, burmistrz Zachodnich Teb i burmistrz Wschodnich Teb. Świątynia Amona w Tebach stała się najbogatsza instytucja kraju i największym posiadaczem ziemskim. Jej stan posiadania ciągle wzrastał. Kapłani zaczęli wybierać podatki od ludności dla siebie. Jednocześnie Egipt stał się obszarem niebezpiecznym ze względu na częste rajdy libijskich najeźdźców i wzrost bandytyzmu. Niektóre świątynie, takie jak Medinet Habu były potężnie fortyfikowane. Egipt był prześladowany przez epidemie różnych chorób, a sam Ramzes VI najprawdopodobniej zmarł na ospę prawdziwą. Za panowania jego następcy, Nebmaatre Meriamona Ramzesa VI (114-1132 przed Chr.) sytuacja wewnętrzna i międzynarodowa Egiptu dalej się pogarszała. Ceny zboża stale rosły, a plony spadały. Państwo miało coraz niższy dochód ze ściąganych podatków. Robotnicy z Deir el-Medina byli zmuszeni dawać sowite łapówki swoim nadzorcom, aby pozostać na liście zatrudnionych. W Tebach rządziły elitarne rodziny powiązane z kapłanami świątyni Amona. Kapłani Amona zaczęli w centrum swej ideologii religijnej stawiać właśnie Amona, a nie jak dotychczas osobę władcy. Świątynia Amona tebańskiego zaczęła dysponować własnymi oddziałami wojska. Kapłani Amona przechwycili kontrolę nad ważnym urzędem Królewskiego Syna Kusz, czyli zarządcy złotodajnej Nubii. Sanktuarium tebańskim rządziła już prawdziwa dynastia arcykapłanów, dorównująca znaczeniem rodowi panującemu. Należeli do niej tacy potentaci jak Ramzesnacht i jego potomkowie Neasamon i Amenhotep. Dwór królewski przeniósł się do miasta Tanis w Delcie Nilu, gdzie zaczęto też chować zmarłych faraonów. Tymczasem na nekropolii tebańskiej i w grobowcach w Dolinie Królów powtarzały się kradzieże i rabunki. Okradano zarówno groby królewskie, jak i prywatne. Rabusie kradli i wprowadzali do rynkowego obiegu bogactwa nagromadzone w grobach przez setki lat. W procederze tym brał udział także kler Amona, który czerpał z tego zyski. Na tle tego przestępczego procederu wybuchały konflikty pomiędzy burmistrzami Wschodnich i Zachodnich Teb. Mimo toczącego się procesu w sprawie rabunków, który odbywał się z udziałem wezyra Egiptu, główny organizator przestępstw, Paweraa, burmistrz Zachodnich Teb uniknął kary. Tymczasem świątynia Amona w Tebach była już tak zamożna, że fundowała w Tebach nowe inwestycje budowlane, nowe świątynie. Ramzes VI był ostatnim władcą egipskim, którego władzę uznawano w Kanaanie. Panowanie Usermaatre Setepenre Meriamona Ramzesa VII (1132-1125 przed Chr.) było kolejną odsłoną upadku autorytetu faraonów i wzrostu znaczenia kapłanów i świątyń. Nieliczne ślady panowania tego władcy pochodzą z Leontopolis, Teb, Mefis i Elkab. Jego następca, Usermaatre-Achenamon Razmzes VIII (1125-1121 przed Chr.) panował krótko i wiedza o okresie jego rządów jest minimalna. Rządy objął po nim wnuk Ramzesa III, Neferkare Setepenre Ramzes IX (1121-1110 przed Chr.), za panowania którego prowadzono kolejne  śledztwo w sprawie rabunków grobów królewskich i niekrólewskich na nekropolii tebańskiej. Okradziono wówczas groby władców XVII dynastii i świątynie grobowe Ramzesa II i Ramzesa III. Śledztwo prowadzili przedstawiciele arcykapłana Amona z Teb. Okazało się, że w rabunkach brali udział kapłani, a w Tebach trwała formalna wojna gangów rabusiów kierowanych przez burmistrzów wschodniej i zachodniej części miasta. Mimo to winni znów uniknęli kary. Ramzes IX poczynił pewne inwestycje w świątyni boga Słońca Re w Heliopolis. Po śmierci na tronie zastąpił go Chepermaatre Setepenre Ramzes X (1110-1099 przed Chr.), którego panowanie jest bardzo słabo udokumentowane. Odnotowano jedynie strajki tebańskich robotników i napady Libijczyków. Ostateczny upadek Egiptu Nowego Państwa i władzy XX dynastii nastąpił za panowania jej ostatniego władcy, Menmaatre Setepenptah Ramzesa XI (1099-1069 przed Chr.). Toczył się za jego panowania kolejny proces rabusiów tebańskich grobów. Na oskarżonych robotnikach z Deir el- Medina zeznania wymuszano biciem i torturami. Sytuacja na południu Egiptu była wówczas nieco lepsza niż na północy, wystawionej na liczne najazdy schyłku epoki brązu. W siłę rosły tu lokalne czynniki, szczególnie kler tebańskiego sanktuarium Amona. Wicekról Kusz uniezależnił się całkowicie od władzy faraona. W tym momencie aparat egipskiego państwa był już całkowicie przeżarty korupcją i sparaliżowany. Władza faraonów uległa daleko idącej destabilizacji, a urzędnicy na prowincji byli już faktycznie niezależni i już od lat dziedziczyli swoje stanowiska. Kontrola monarchy nad skorumpowanym i potężnym aparatem administracyjnym już nie istniała. Ostatni władca XX dynastii realnie kontrolował już tylko część Dolnego Egiptu. W 17 roku jego panowania arcykapłan Amona z Teb, Amenhotep wszedł w konflikt z Panehesi, wicekrólem Kusz, który zaatakował świątynię w Medinet Habu. Doszło do wojny domowej, która doprowadziła do opanowania Egiptu aż po Fajum przez Panehesiego, który mianował się nadzorcą spichlerzy Amona. W odpowiedzi Ramzes XI mianował arcykapłanem Amona oficera Pianchi, którego wysłał z wojskami na południe. Zdołał wyprzeć z Teb Panehesiego, który uciekł do Kusz. Stał się władcą Nubii, która w tym momencie przestała być częścią egipskiego imperium. Mimo, że sytuacja była już rozpaczliwa, Ramzes XI zdecydował się na osobliwy krok propagandowy, ogłaszając się władcą „ery odrodzenia” (staroegips. wehem mesut). Tymczasem Pianchi ogłosił się dowódcą, wezyrem Górnego Egiptu  i wicekrólem, skupiając w ręku znaczną władzę. W Tebach zaczęto liczyć czas według lat jego panowania. Po jego śmierci rządy w Tebach przejął inny oficer imieniem Hem-neczer-tep-en-Amon Herhor (1080-1074 przed Chr.). Istniały już teraz dwa państwa egipskie, na północy i w Tebach, choć formalnie jeszcze przez jakiś czas Herhor uznawał władzę Ramzesa XI. Po śmierci tego ostatniego Egipt definitywnie rozpadł się, wchodząc w trzeci okres przejściowy (1069-713 przed Chr.).

W kasyckiej Babilonii w 1216 r. przed Chr. wybuchło powstanie, które położyło kres władzy asyryjskich marionetek i wyniosło do władzy wywodzącego się z dynastii kasyckiej Adaszumusura (1216-1187 przed Chr.). Jego panowanie było stosunkowo długie. Nowy władca został osadzony na tronie przez babilońskich magnatów. Babilonia za jego panowania odzyskała niezależność i zrzuciła zwierzchność Asyrii. Odzyskał władze nad Babilonem i Sippar, a jego aktywność budowlana widoczna była w Nippur i Isin. Sprowadził z powrotem do Babilonu czczony posąg boga Marduka. Zajmował się także rozstrzyganiem dysput prawnych i nadawaniem ziemi w regionach na wschód od Tygrysu. Adadszumusur starał się wykorzystać względną słabość Asyrii po śmierci Tukultininurty I. Jego następcy, Aszurnadinapli (1206-1203 przed Chr.) i Aszurnirari III (1202-1197 przed Chr.) byli władcami stosunkowo słabymi. Adadszumusur odważył się nawet wysłać do Aszurnirariego III obraźliwy list, w którym oskarżył go o pijaństwo i szaleństwo. W Asyrii na tronie zasiadali kolejni słabi władcy: Enlil-kudurri-uṣur (1196-1192 przed Chr.) i Ninurta-apil-Ekur (1191-1179 przed Chr.). Adadszumusur pokonał w wojnie Enlil-kudurri-uṣura i osadził na tronie w Aszur Ninurta-apil-Ekura. Babilonia znów osiągnęła przewagę nad Asyrią i przesunęła granicę międzypaństwową na swoją korzyść. Adaszumusur najpierw pokonał nieznanego z imienia władcę Elamu, a potem dał mu za żonę córkę Meliszipaka, który był jego synem i następcą. Meliszipak (1196-1172 przed Chr.) panował przez 15 lat i ogłosił się potomkiem Kurigalzu. Prowadził prace budowlane w Isin, Nippur i Sippar. Zdołał opanować region Suhum nad środkowym Eufratem. Nadawał także ziemie członkom swojej rodziny. Następca Meliszipaka został jego syn, Marduk-apla-iddina (1171-1159 przed Chr.). Odnowił świątynie boga Nabu, Ezidę w Borsippie, wybudował tam kaplicę Marduka i zikkurat. Za jego panowania lud Habhu z gór Zagros najechał babilońską prowincję Irreja. Zostali jednak  odparci przez jej namiestnika. Panowanie dynastii kasyckiej w Babilonii zakończyło się dramatycznie. Następca Mardu-apla-iddiny, Zababa-šuma-iddina (1158 przed Chr.) panował tylko prze jeden rok. Za jego panowania władca Asyrii, Aszurdan (1178-1133 przed Chr.) najechał i złupił północne prowincje Babilonii. Jego następca Enlil-nadin-ahe (1157-1155 przed Chr.) był ostatnim władcą tej dynastii. W Elamie zaszła w tym czasie zmiana władzy. Dynastia Igehalkidów ustąpiła dynastii Szutrukidów. Elamicki król Szutruk-nahunte najechał Babilonię i złupił miasta Agade, Dur-Kurigalzu, Sippar, Opis i Esznunnę. Kolejny elamicki władca, Kutir-nahunte ponownie najechał Babilonię i położy kres panowaniu Enlil-nadin-ahego. Wywiózł z Babilonu bogate łupy i posągi Marduka z Babilonu i Isztar z Uruk. Zniszczył miasta Isin, Marad, Nippur i Borsippę, a jednocześnie ogłosił się dziedzicem babilońskiego tronu i ustanowił namiestnika w Babilonie. Wywiózł do Suzy ogromną ilość stel i posągów kamiennych. Władzę w Babilonii objęła nowa, II dynastia z Isin, której pierwsi przedstawiciele: Marduk-kabit-ahheszu (1155-1136 przed Chr.), Itti-Marduk-balatu (1135-1128 przed Chr.) i Ninurta-nadin-szumi (1127-1125 przed Chr.) starali się umocnić pozycję Babilonii. Wprowadzali nową ideologię polityczno-religijną, opartą na kulcie Marduka, naczelnego boga Babilonu. Prowadzili walki z Asyrią i z cyklicznie powtarzającymi się elamickimi najazdami, dowodzonymi przez królów Kutir-nahunte i Szhlak-Inszuszinaka. Przenieśli stolicę ponownie do Babilonu i opanowali obszary na zachód od Tygrysu. Kolejny władca Babilonii, Nabuchodonozor I (1125-1104 przed Chr.) miał się okazać jednym z najzdolniejszych wodzów w historii tego państwa. Długo przygotowywał się do rozprawy z nieprzyjaciółmi (Asyrią i Elamem). Zawierał sojusze z lokalnymi władcami panującymi pomiędzy Tygrysem a Elamem. Byli to władcy pochodzenia kasyckiego, babilońskiego, elamickiego i aramejskiego. Budował także silna i skuteczną armię. Nabuchodonozor zaatakował  Asyrię i obległ pograniczną twierdzę Zakku. Gdy zbliżył się do niego król Asyrii, Aszur-resz-iszi wraz ze swoją armią, Babilończycy podpalili swoje machiny oblężnicze i wycofali się. Zaatakowali potem kolejną twierdzę, Idu, ale zostali pokonani zmuszeni do ucieczki. Efektem tej wojny było ustalenie granicy i ponowne nawiązanie stosunków między oboma państwami. Nabuchodnozor I przygotował swoje wojska do wielkiej kampanii przeciwko Elamowi. W środku lata (czyli w sezonie zwykle wolnym od działań wojennych) wyruszył z miasta Der na wschód, w kierunku Elamu. Armia babilońska spotkała się z elamicką nad rzeką Ulaj (Eulaios). Wojska Huteludiusz-Inszuszinaka została wówczas rozgromiona. Nabuchodonozor zdobył i złupił Suzę. Przywiózł stąd bo Babilonu posąg Marduka i wyobrażenia innych bóstw, zrabowane uprzednio przez Elamitów. Po powrocie do Babilonu Nabuchodonozor przeprowadził ceremoniał ujęcia ręki Marduka, który miał się stać nieodłączną częścią babilońskiego obrzędu koronacji. Marduk stanął na czele babilońskiego panteonu zajmując miejsce Enlila. Król Elamu uciekł w góry. Efektem wojny było pogrążenie się Elamu w okresie ciemnym i przez kolejne 300 lat jego historia nie była oświetlona przez źródła pisane. Asyryjczycy odzyskali obszary nad Górnym Zabem, które wcześniej zagarnęli Elamici. Nabuchodnozor tymczasem inwestował w budowę świątyń Marduka i Adada w Babilonie, Enlila w Nippur i Sina w Ur. Na tronie Babilonu po jego śmierci zasiadł jego syn Enlil-nadin-apli (1103-1100 przed Chr.). Kontynuował praktykę nadawania ziemi kapłanom i możnowładcom. Tymczasem, jeższcza za panowania Nabuchodonozoara I, władzę w Asyrii przejął Tiglatpilesar I (1114-1076 przed Chr.). Asyria mogła teraz wykorzystać narastający na Bliskim Wschodzie chaos i osłabienie lub upadek sąsiednich mocarstw, by zagarnąć ich terytoria. Droga do nowych podbojów stała dla wojsk asyryjskich otworem. Najpierw skierowały się one do górzystych krajów na północ i wschód od Asyrii. Przez pierwsze pięć lat swego panowania Tiglatpilesar prowadził swoje wojska właśnie w tych kierunkach. W czwartym roku panowania starł się z Aramejczykami. Toczył walki w rejonie Katmuhu i gór Tur Abdin, a także na równinach na górnym Tygrysem, w regionach Musru i Qumanu, leżących na północ i wschód od Niniwy, oraz nad Wielkim i Małym Zabem. Wyprowadził uderzenie przeciwko państewkom Alzi i Purulumzi, rządzonym przez Muszków, czyli pelmie pokrewne Frygijczykom. Stłumił opór mieszkańców Katmuhu i zaanektował ten kraj, docierając także w okolice jeziora Wan. W skład średnioasyryjskiego imperium weszły wskutek tych wypraw kraje Alzi, Purulumzi i Szubru nad górnym Tygrysem. Asysryjska armia przekroczyła Mały Zab i zajęła położone u podnóża gór Zagros kraje Marutasz i Saradausz oraz pobliską Równinę Szahrizor. Sytuacja wokół jądra asyryjskiego państwa była na jakiś czas ustabilizowana. Tiglatpilesar zorganizował kolejną wyprawę, która dotarła do kraju Nairi i okolic jeziora Wan, pokonując i uzależniając od Asyrii lokalnych władców i plemiona. W czasie tej ekspedycji miasto Melid (Arslantepe) dobrowolnie otworzyło swoje bramy przed Asyryjczykami. Tiglatpilesar poprowadził potem jeszcze dwie kolejne ekspedycje do kraju Nairi. Pozostawił tu po sobie liczne inskrypcje, m. in. obok tunelu Tygrysu w Bırkleyn. Następnie zwrócił się przeciw państewkom Musru i Qumanu na północnym wschodzie, zdobywając ich stolice. Asyryjska armia dotarła także do Kapadocji i Cylicji. Zaraz potem asyryjska armia pod wodzą Tiglatpilesara I skierowała się daleko na zachód. Przekroczyła Eufrat i poprzez Syrię dotarła do Morza Śródziemnego i Gór Libanu. W Arwadzie Tuglatpilesar wypłynął łodzią na otwarte morze i zapolował na nahiru, czyli najprawdopodobniej na delfina butlonosa zwyczajnego (Tursiops truncatus). Wyprawa Tiglatpilesara na zachód odbiła się szerokim echem nawet w Egipcie. Ramzes XI wysłał asyryjskiemu władcy dar w postaci egzotycznych zwierząt, w tym krokodyla i małpy. Królowie Karkemisz, Aradu, Tyru i Sydonu ofiarowali asyryjskiemu dynaście bogate dary. Z Gór Libanu Asyryjczycy wywieźli ogromną ilość drewna cedrowego. Po powrocie znad Morza Śródziemnego Tiglatpilesar zwrócił się przeciw królowi Babilonii, Marduk-nadin-ahhe (1099-1082 przed Chr.). W pierwszym starciu przewagę mieli Babilończycy, a potem Asyryjczycy kontratakowali pod Arzuhina nad Małym Zabem. Starcia były zacięte i zginęło w nich dwóch asyryjskich książąt. W czasie kolejnej zbrojnej wyprawy przeciw Babilonii Tiglatpilesar zdobył i złupił Babilon, Dur-Kurigalzu i Sippar. Puścił z dymem królewski pałac w Babilonie. Babilońska armia próbowała kontrataku, ale została odparta. Asyryjczykom nie udało się jednak trwale opanować Babilonii. Choć wyprawy Tiglatpilesara osiągnęły imponujący zasięg, ale podboje te nie były trwałe. Do Mezopotamii wkraczały kolejne fale Aramejskich najeźdźców, a Asyryjczycy nie byli się w stanie przed nimi obronić. Pod koniec XII wieku przed Chr. Aramejczycy dotarli do podnóży gór Taurus, a także na lwey brzeg Tygrysu i do okolic ujścia Małęgo Zabu. Tiglatpilesar I podobno aż 28 osiem razy przekraczał Eufrat, by z nimi walczyć, co okazało się bezskuteczne. Najeźdźcy zalali właściwą Asyrię, odcinając komunikację między Aszur i Niniwą. Asyria utraciła kraj Hanigalbat, ale zdołała przetrwać. Przez następne 200 lat jej sytuacja była jednak nie do pozazdroszczenia. Aramejczycy opanowali także Dolną Mezopotamię. Babilonia została dotknięta ciężkimi skutkami zapaści demograficznej, zniszczenia systemu irygacyjnego i rozkładu aparatu administracyjnego. Stała się krajem nielicznych miast otoczonych przez masy wrogich koczowników. Asyria i Babilonia wkroczyły w wieki ciemne, trwające aż do X-IX w. przed Chr. Z tych czasów nie zachowały się prawie żadne źródła pisane. Kryzys, który dla państw na zachodzie nadszedł już pod koniec XIII w. przed Chr., uderzył w Mezopotamię z pełną siłą na przełomie II i I tys. przed Chr. Był to najgorszy okres w historii Babilonii i Asyrii. Kryzys demograficzny najmocniej dotknął Babilonię. Znacznie zmniejszyła się produkcja rolna i liczba ludności w miastach. Stało się tak po części na skutek najazdów elamickich i aramejskich. Populacja Dolnej Mezopotamii spadła do poziomów z okresu protomiejskiego. Degradacja systemów irygacyjnych i nadmierne zasolenie gruntów ornych także przyczyniły się do głodu i spadku populacji. W literaturze babilońskiej pojawił się w tym czasie topos ludożerstwa. W Babilonii przejmowały władzę kolejno efemeryczne dynastie, często obcego pochodzenia: druga dynastia Kraju Nadmorskiego, dynastia Bazi, dynastia elamicka, dynastia E. Czas panowania poszczególnych władców jest trudny do ustalenia ze względu na brak źródeł, stanowiący skutek chaosu i zastoju w administracji. Utwory literackie i religijne z późniejszych czasów zawierają liczne odniesienia do tego trudnego okresu. Wspominają o głodzie, zubożeniu mieszkańców, wojnach, epidemiach, najazdach i uzurpacjach. W krytycznym dla władzy królewskiej okresie miasta i świątynie Babilonii zyskały sporą  autonomię, co pozostało normą do końca babilońskiej historii. Stały się siłą, z którą musieli liczyć się władcy.

Zdobycie i złupienie Suzy przez wojska Nabuchodonozora I wtrąciło Elam na 300 lat w okres wieków ciemnych, nieoświetlony danymi źródeł pisanych. W okresie średnioelamickim III (1200-1100 przed Chr.) rządziła tu dynastia Szutrukidów. Jej władcy: Szutruk-nahunte (ok. 1190-1155 przed Chr.), Kutir-nahunte (ok. 1155-1150 przed Chr.) i Szihlak-Inszuszinak (ok. 1150-1120 przed Chr.) doprowadzili do upadku dynastii kasyckiej w Babilonii, ale ich sukcesy były krótkotrwałe. Władcy ci gorliwie odnawiali stare świątynie i wznosili nowe w Suzjanie Chuzestanie, Anszanie i na wybrzeżu Zatoki Perskiej. Były one opatrywane elamickimi inskrypcjami. Jednym z tych sanktuariów była świątynia bóstw Pinigir i Kamul w Bard-e Karegar nad Zatoką Perską. Szihlak-Inszuszinak zlecił sporządzenie rzeźby przedstawiającej religijną ceremonię sit-szamsi (wschodu Słońca), która zachowała się do naszych czasów. Z Suzy pochodzi wybudowana z wypalanej cegły świątynia, której ściany ozdobiono płaskorzeźbami przedstawiającymi różne bóstwa. Z tego samego okresu pochodzą reliefy naskalne z Shekaft-e Salman, przedstawiające rodzinę królewską składającą ofiarę. Ze stanowiska archeologicznego Tal-i Malyan pochodzą pozostałości dużej budowli i związanych z nią pieców garncarskich z okresu 1300-1000 przed Chr. Tutaj i w Suzie archeolodzy odnaleźli tabliczki klinowe z tekstami akadyjsko-elamickimi. Teksty te zawierają informacje o stopach brązu wykorzystywanych do wyrobu figurek. Gospodarka Elamu w omawianym okresie nadal opierała się na rolnictwie oraz hodowli bydła, kóz i owiec. Główną rośliną uprawną był jęczmień dwurzędowy (Hordeum distichon). Państwo elamickie składało się z na poły niezależnych, zarządzających się samodzielnie osiedli, zwanych dimtu. Okres rozkwitu został brutalnie przerwany najazdem babilońskim, który zakończył panowanie ostatniego króla z dynastii Szutrukidów, Huteludiusz-Inszuszinaka w 1120 r. przed Chr. Po tej dacie dane o historii Elamu w następnych 300 latach pozostają bardzo skąpe. Państwo, będące jeszcze do niedawna uczestnikiem bliskowschodniego klubu wielkich potęg, przeżyło okres upadku, tak jak inne państwa należące do tego grona. W innych zakątkach Iranu osadnictwo przeżywało okres upadku, spowodowany głównie niekorzystnymi zmianami klimatycznymi. W takich okolicznościach obszar ten wszedł w epokę żelaza. Początki produkcji żelaza w Iranie sięgają ok. 1500 lat przed Chr. We wczesnej epoce żelaza trwał cały czas proces przenikania i migracji indoeuropejskich proto-Irańczyków na obszar Wyżyny Irańskiej i dalej. Około 1000 lat przed Chr. proto-Irańczycy dotarli do południowego Iranu. Ich ekspansję można wiązać z upowszechnieniem metalurgii żelaza i jazdy konnej na tych obszarach. Użycie konia w walce dawało im przewagę nad ludami miejscowymi i przyspieszało upowszechnienie się ich języka. W IX w. przed Chr. dotarli oni już do gór Zagros i jeziora Urmia, a ich obecność została odnotowana przez źródła urartejskie i asyryjskie. Ze stanowiska archeologiczne Tepe Sagzabad pochodzą szczątki kostne koni z pierwszego okresu epoki żelaza (1265-1025 przed Chr.), a z Marlik, Kaluraz i Pardiz pochówki końskie. Towarzyszyły one ludzkim pochówkom podkurhanowym. Osuszenie i oziębienie klimatu stymulowało migracje irańskich koczowników ze stepu eurazjatyckiego na południe, m. in. do Iranu. Nadali oni temu krajowi nazwę pochodzącą od określenia własnej grupy etnicznej (Eranszahr – Kraj Ariów). Koczownicy zasiedlający Iran należeli do grupy ludów zachodnioirańskich, wywodzących się ze stepowych obszarów Uralu i Zachodniej Syberii. Przeszli oni przez obszar Baktryjsko-Margiańskiego Kompleksu Archeologicznego i wkroczyli do Iranu. Zetknęli się tu z miejscową ludnością: Elamitami, Lulubejami, Gutejczykami i Hurytami. Świadectwa przybycia tych irańskich migrantów znane są przede wszystkim z cmentarzyska Sialk A, z Tepe Gijan i Suzy. Okres 1200-900 przed Chr. był w Iranie, tak jak na całym Bliskim Wschodzie czasem oziębienia i osuszenia klimatu. Miał on negatywny wpływ na tutejszą gospodarkę rolną i hodowlaną, osłabiając lokalne społeczności. Wiele dotychczas zamieszkanych osad zostało opuszczonych. W pierwszym okresie irańskiej epoki żelaza (ok. 1250-1050 przed Chr.) nowy metal nie był jeszcze zbyt szeroko rozpowszechniony. Ze stanowiska archeologicznego Hasanlu znane są z tego okresu jedynie dwa żelazne pierścienie. Na stanowiskach z okolic jeziora Urmia zarejestrowano istnienie licznych warstw spaleniskowych z początku epoki żelaza, świadczących o działaniach wojennych i najazdach. W północno-zachodnim Iranie nie było wówczas miast, lecz tylko mocno ufortyfikowane osiedla miejscowej elity. Sytuowano je w strategicznych lokalizacjach, w pobliżu żyznych dolin rzecznych. Wokół tych osiedli rozmieszczone były wioski i cmentarzyska. W większych dolinach znajdowały się stanowiska pełniące rolę miejsc centralnych i ośrodków lokalnej organizacji politycznej. Sporą część mieszkańców stanowili tu pasterze transhumacyjni. Największym stanowiskiem osadniczym w tym regionie jest Tepe Hasanlu, stanowiące ufortyfikowaną cytadelę zajmującą obszar 2-3 hektarów. W XI w. przed Chr. została ona zniszczona przez pożar, ale odbudowano je zaraz potem. Archeolodzy odkryli tu pozostałości świątyń, sal kolumnowych i elitarnych rezydencji. Ślady podobnej cytadeli z elitarnymi budynkami odkryto także na stanowisku archeologicznym Kodlar. Tutaj także odsłonięto ślady pożaru z połowy XI w. przed Chr. Na obszarze Iranu przeważał we wczesnej epoce żelaza szkieletowy obrządek pogrzebowy. Wraz ze zmarłymi chowano brązową broń i ozdoby, ceramikę, pieczęcie cylindryczne i paciorki. Pochowani w grobach ludzie używali przede wszystkim jednobarwnej ceramiki polerowanej, często bogato dekorowanej odciskanymi wzorami i aplikacjami. Używali nielicznych przedmiotów żelaznych i wielu wyrobów z brązu i stopów miedzi, a także paciorków ze szkła i fryty.

W późnym II tys. przed Chr. i na początku I tys. przed Chr. na obszarze Półwyspu Arabskiego zaszły dramatyczne zmiany dotykające sfery społecznej, gospodarczej i politycznej. Pojawiły się pierwsze społeczności zurbanizowane w zachodniej części tego regionu, a mieszkańcy Półwyspu zaczęli używać pisma. W południowo-wschodniej części Półwyspu Arabskiego w wczesnej epoce żelaza (1300-1100 przed Chr.) funkcjonowało niewiele stanowisk osadniczych. Dopiero w drugiej fazie tej epoki (110-600 przed Chr.) nastąpiła tu eksplozja demograficzna i pojawienie się wielkiej liczby osad. Funkcjonowały wówczas osady takie jak Tell Abraq czy Muweilah na obszarze dzisiejszych Zjednoczony Emiratów Arabskich (ZEA). Duże i liczne osady funkcjonowały także w rejonie al-Madam i wokół oazy Al Ain/Buraimi, a także w górach i na wybrzeżu. W Omanie funkcjonowały wczesnożelazne osady Wadi Bani ‘Umar, Wadi Fizh i Salut. W wytwórczości ceramicznej i wytwarzaniu naczyń kamiennych widać ciągłość z poprzednimi epokami. Do grobów nadal składano groty strzał. Do południowo-wschodniej części Półwyspu Arabskiego docierała w coraz większych ilościach od początku I tys. przed Chr. importowana z Iranu ceramika. Demograficzny wzrost w II okresie epoki żelaza był możliwy dzięki wprowadzeniu nowego systemu irygacyjnego, znanego jako falaj. Polegał on na wykorzystaniu wód gruntowych występujących obok stożków napływowych i drążeniu zarówno otwartych, jak i podziemnych kanałów. Jako pierwsi używali go mieszkańcy osiedli w rejonie Hili i al-Madam. Umożliwiał on całoroczną uprawę ziemi i przyczynił się do zwiększenia plonów i rozkwitu osadnictwa w południowo-wschodniej Arabii. Rozwijała się uprawa zbóż, palmy daktylowej i jarzyn. Hodowano udomowione wielbłądy jednogarbne (Camelus dromedarius) a osadnictwo rozszerzało się na obszary pustynne. Z obszaru pustyni Rub’ al-Khaliznane są stanowiska związane z obróbka żelaza na dużą skalę w opisywanym okresie. Osady tego okresu to przede wszystkim niewielkie wioski rolnicze i pustynne osiedla związane ze szlakami handlowymi. Istniały także kilkuhektarowe osiedla ufortyfikowane lub mniejsze forty na szczytach wzgórz, takie jak Lizq. W osadach pojawiają się budynki kolumnowe, wzorowane na irańskich. Były one miejscami elitarnych zebrań. Źródła mezopotamskie wskazują, że już wówczas w południowo-zachodniej Arabii funkcjonowały państwa rządzone przez królów. Na wybrzeżu Zatoki Perskiej najważniejszym osiedlem z wczesnej epoki żelaza było Qala’at al-Bahrain, gdzie archeolodzy odkryli pozostałości wzniesionych z kamienia elitarnych rezydencji. Wznoszono je z wapienia i zaopatrywano w toalety. W Qala’at al-Bahrain prowadzono ożywioną produkcję w zakresie metalurgii miedzi i brązu. Świadczą o tym znaleziska popiołu i żuzli, pieca metalurgicznego i tygli. Wytapiano tu także i przetwarzano żelazo. Pod podłoga jednej ze wspomnianych wyżej rezydencji odnaleziono skarb składający się ze złożonych w naczyniu kawałków srebra o łącznej wadze 1,2 kilograma. Gospodarka Qala’at al-Bahrain i sąsiednich obszarów opierała się nadal na uprawie palmy daktylowej i hodowli owiec, kóz i bydła. Ważną rolę gospodarczą odgrywało rybołówstwo. Ze źródeł asyryjskich wynika, że funkcjonującym tu nadal państwem Dilmun rządzili lokalni królowie. Wyrazem kontaktów z Azją Południową i przejmowania niektórych tamtejszych wierzeń są pochówki węży z I tys. przed Chr. Węże morskie (Hydrophiini) i węże szczurze (Colubrinae) grzebano wraz z bogatymi darami grobowymi. Zmarłych ludzi grzebano w jamach grobowych wykutych w skale lub wygrzebanych w ziemi, wraz z naczyniami ceramicznymi i kamiennymi. W zachodniej części Półwyspu Arabskiego zaszły w epoce żelaza największe zmiany. Pojawiły się pierwsze teksty pisane, pierwsze inskrypcje na przedmiotach kamiennych i brązowych. Inskrypcje te upamiętniały dokonania militarne i inwestycje budowlane, zawierały opisy obrzędów religijnych i przepisy prawne. Zachowały się też teksty listów prywatnych i klątw na drewienkach i liściach palmowych. We wczesnym I tys. przed Chr. na obszarze krawędzi jemeńskiej pustyni Ramlat as-Sab’atayn wyrosły pierwsze zurbanizowane i używające pisma społeczności w zachodniej Arabii. Powstały tu arabskie państwa Awsan, Królestwo Saba, Królestwo Minejskie, Kataban, Hadramut i Himjar. Przetrwały one aż do czasów narodzin islamu w VII w. po Chr. Obok państw terytorialnych istniały także miasta-państwa rządzone przez królów. W zachodniej i południowo-wschodniej Arabii rozwinęły się miasta z prawdziwego zdarzenia, a także dalekosiężny handel karawanowy, którego przedmiotem były kadzidło, mirra i inne wonności. Stolica Królestwa Saby, Marib, stała się wielkim, ufortyfikowanym miastem obejmującym 100 hektarów powierzchni. W jego centrum stała monumentalna świątynia Awwam, poświęcona bogu Almaqah. Inne miasta tego regionu, takie jak Timna, czy Szabwa były również potężnymi osiedlami ufortyfikowanymi, z licznymi budowlami publicznymi. Ważny ośrodek miejski, rozwijający się od XII w. przed Chr. znajdował się w Oazie Tajma (staroż. Tema) w zachodniej Arabii. Miasta te otaczały sztucznie nawadniane pola, stanowiące ich zaplecze rolnicze. W XI-X w. przed Chr. mieszkańcy opisywanego regionu zaadaptowali pismo południowoarabskie, pochodzące od alfabetu protosynajskiego, wychodząc tym samym z okresu pradziejowego. Wile tego typu wynalazków dotarło do południowej Arabii dzięki migracji lepiej rozwiniętej ludności z północnej części Półwyspu. Adaptacja pisma południowoarabskiego szła w parze z rozwojem wczesnych państw na tym obszarze. Poprzedził go rozwój dużych osiedli i irygacyjnego rolnictwa pod koniec II tys. przed Chr., widoczny na stanowiskach archeologicznych takich jak Hajar bin Humeid, czy Hajar ar-Rayhani. Z tych stanowisk pochodzą pierwsze południowoarabskie inskrypcje. Ważną rolę w gospodarce południowoarabskich państewek odgrywał handel kadziłem i innymi substancjami aromatycznymi, prowadzony przede wszystkim za pomocą karawan wielbłądów. W ich rozwoju ważne były kontakty z Egiptem, Mezopotamią i północnym Lewantem.

Pod koniec XII w. przed Chr. na skutek serii najazdów, wojen, głodu i niekorzystnych zmian klimatycznych nastąpił całkowity upadek systemu regionalnego epoki brązu we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Zawalił się cały system relacji dyplomatycznych i dalekosiężnych kontaktów handlowych. Pałace i związane z nimi organizmy polityczno-gospodarcze zostały zniszczone, pozostawiając po sobie próżnię. Wiele zniszczonych miast, takich jak Hattusas czy Ugarit nie zostało odbudowanych. Dawna sieć osadnicza przestała istnieć. Na wielu obszarach zanikło całkowicie życie miejskie. System polityczny i gospodarczy, który rozkwitał w poprzedniej epoce leżał w gruzach. Upadły wielkie mocarstwa, takie jak imperium Ahhijawy i państwo hetyckie. W ich miejsce pojawiły się prostsze struktury polityczne. Z wielkich obszarów Bliskiego Wschodu i świata egejskiego zniknęła umiejętność użytkowania pisma. Ciągłość państwowości hetyckiej została jednak zachowana w południowo-wschodniej Azji Mniejszej, północnej Syrii i północnej Mezopotamii, gdzie przetrwały państwa neohetyckie. Były to hetyckie prowincje i zależne królestwa, które przekształciły się teraz w odrębne państwa, takie jak Karkemisz. Inne zakątki Azji Mniejsze zostały zasiedlone przez przybyszów z Półwyspu Bałkańskiego i świata egejskiego. Skolonizowany przez egejskich migrantów Cypr z kraju politycznie  zjednoczonego przekształcił się w zespół odrębnych miast-państw. Egipt, choć jego państwowość przetrwała, utracił swoje lewantyńskie imperium i utracił międzynarodowe znaczenie. Na wybrzeżu Lewantu rozwinęły się niezależne fenickie i filistyńskie miasta-państwa. Anatolia, Syria i Lewant zostały zdominowane przez niewielkie państewka. Przetrwały także państwa na wschód od Eufratu, których nie dosięgły najazdy ludów Morza: Asyria, Babilonia i Elam. Zubożenie materiału archeologicznego świadczy o upadku kultury materialnej, gospodarki i o szerzącej się nędzy. We wschodniej części basenu Morza Śródziemnego nastąpiła przerwa w użytkowaniu pisma, która nie dotyczyła jedynie Egiptu. Załamały się dawne struktury społeczne i gospodarcze. Wszystkie niemal sfery życia wypadły spod kontroli pałaców. Przerwana została wymiana handlowa.

 Koniec epoki brązu i początek epoki żelaza wiązał się z wprowadzaniem do użytku lub upowszechnieniem ważnych wynalazków. Dawne systemy pisma przetrwały, ale z wolna zaczęło się upowszechniać fenicko-kananejskie pismo alfabetyczne, używany do zapisu języków semickich (fenickiego, hebrajskiego, aramejskiego). Alfabet ten był najpierw używany w portowych miastach Fenicji, ale także na szerokich obszarach Syropalestyny. Pismo alfabetyczne było niewątpliwe łatwiejsze do użycia i nauczenia się niż starsze systemy (pismo klinowe, pismo hieroglificzne). Choć upadek pałaców oznaczał zniszczenie funkcjonujących przy nich szkół i bibliotek, to wiele tego typu instytucji przetrwało okres upadku, co pozwoliło przetrwać dawniejszym systemom pisma. Wczesne teksty alfabetyczne z wczesnej epoki żelaza nie były powiązane z aktywnością administracyjną. Są to często inskrypcje na grotach strzał lub na fragmentach potłuczonej ceramiki, a także inskrypcje grobowe i wotywne. Pismo stało się teraz dostępne dla ludzi spoza warstwy profesjonalnych skrybów. Pojawiły się napisy umieszczane na ścianach, na początku w miejscach kultu religijnego, czyli tzw. grafitti, świadczące o upowszechnieniu się umiejętności pisania. Stare systemy pisma pozostały głownie domeną Egiptu i Mezopotamii, a systemy alfabetyczne upowszechniły się w Syropalestynie, Anatolii, na Cyprze i w regionie egejskim. W Anatolii przetrwało jednak luwijskie pismo hieroglificzne. Najważniejszą innowacją było niewątpliwie upowszechnienie się obróbki żelaza, od którego cała nowa epoka wzięła później swą nazwę, nadaną przez współczesnych badaczy. Żelazo było znane i obrabiane już w III tys. przed Chr., lecz pozostawało metalem rzadko użytkowanym. W późnej epoce brązu produkowano z niego niekiedy przedmioty ceremonialne i ozdoby. Już w V tys. przed Chr. próbowano obrabiać żelazo meteorytowe. Żelazo przetwarzali metalurdzy we wschodniej Anatolii, na obszarze Mitanni, Kizzuwatny i Syrii, a zwłaszcza na Cyprze. Na tej wyspie rudy miedzi i żelaza często występują wspólnie, a tego ostatniego metalu często używano jako topnika przy redukcji rudy miedzi. Cypryjscy metalurdzy mieli wiele czasu i sposobności by eksperymentować z żelazem. Stopniowo opanowali najważniejsze procesy obróbki tego metalu, od uzyskiwania metalu z rudy, poprzez kucie, hartowanie, nawęglanie i odpuszczanie. Opanowanie procesu nawęglania i odpuszczania umożliwiło produkcję stali, materiału dorównującego lub przewyższającego jakość kutego brązu. Stało się to już w XII w. przed Chr. Około 1100 lat przed Chr. cypryjskie wyroby żelazne, w tym popularne noże, pojawiły się licznie w Grecji i na wybrzeżu Lewantu. W X w. przed Chr. obszary te (Lewant, Cypr, Grecja) weszły w pełną epokę żelaza, kiedy nowy metal zaczął dominować jako główny materiał do produkcji narzędzi i broni. W IX w. przed Chr. obróbka żelaza znana już była w górach Zagros, a nieco później na obszarze Asyrii. Do Egiptu, na Sycylię i do Italii dotarła ok. 900 lat przed Chr. W VIII w. przed Chr. umiejętność ta pojawiła się na Półwyspie Iberyjskim i na północ od Alp. Żelazo jest jednym najbardziej rozpowszechnionych pierwiastków w przyrodzie, zatem rozprzestrzenianie się umiejętności jego pozyskiwania i obróbki było stosunkowo szybkie. Metalurdzy, a potem także użytkownicy szybko docenili jego zalety. Do upowszechnienia umiejętności obróbki żelaza przyczyniły się najazdy Ludów Morza i upadek bliskowschodnich imperiów epoki brązu, a także upadek wielu ośrodków produkcji brązowniczej i zakłócenia w dostawach surowców. W Grecji upowszechnienie wyrobów z żelaza następowało w okresie submykeńskim (1165-1050/1000 przed Chr.) i protogeometrycznym (1050/1000-900 przed Chr.). Około 900 lat przed Chr. pojawiły się tu lokalne ośrodki obróbki tego surowca, takie jak warsztat metalurgiczny ze stanowiska archeologicznego Xeropolis. Paradoksalnie upadek wielu ośrodków miejskich i pałaców we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego przyczynił się do upowszechnienia wielu wynalazków, pozostających dotąd pod kontrolą elit. Dzięki temu mogły powstać mniej scentralizowane kultury epoki żelaza. Rudy żelaza często występują na Bliskim Wschodzie (poza Mezopotamią), stąd szybkie upowszechnienie się nowych technologii metalurgicznych. Dzięki temu mogły powstać liczne lokalne ośrodki metalurgii żelaza, bez potrzeby dostępu do sieci dalekosiężnego handlu. Archeometalurdzy wyróżnili kilka ewolucyjnych etapów w rozwoju i adaptacji technologii obróbki żelaza. Pierwszy z nich charakteryzuje się użyciem żelaza meteorytowego i żelaza będącego produktem ubocznym wytopu miedzi z rud. Żelazo jest przetwarzane prze nieliczne, wyspecjalizowane warsztaty, a sposób obróbki jest pilnie strzeżoną tajemnicą, W drugim etapie żelazo jest metalem, którego wytwarzanie i obrót jest kontrolowany przez elity polityczne, używane jako kosztowny prezent i dar dyplomatyczny, niekiedy wędrują też kowale i metalurdzy. Trzeci etap oznacza rozszerzenie zakresu użycia żelaza i wzrost jego znaczenia gospodarczego. Jest ono używane do wyrobu podstawowych narzędzi (noży, sierpów, dłut, toporów). Następuje rozluźnienie kontroli elit nad produkcją, a żelazo jest używane do wytwarzania broni i kojarzone jest z wojną. Wreszcie, czwarty i ostatni etap to masowa produkcja żelaza w centrach metalurgicznych, wynalezienie wyrafinowanych technologii obróbki (nawęglanie, hartowanie), oraz wytwarzanie ponad 100 typów przedmiotów z tego materiału.

Przejście od epoki brązu do epoki żelaza oznaczało wznowienie poszukiwań rud metali i cennych minerałów. Znaleziono nowe złoża rud miedzi na Półwyspie Synaj i w rejonie Wadi Arabah. Później feniccy koloniści poszukiwali rud metali w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego. Rozproszone złoża rud żelaza dostarczały wystarczającej ilości surowca do produkcji nowego metalu, który mógł być produkowany i obrabiany nawet w niewielkich ośrodkach wiejskich. Żelazo było dostępne dla szerokich mas i stosunkowo łatwe w obróbce. Monopol pałaców kontrolujących metalurgię przestał istnieć. Kolejną ważną innowacją było upowszechnienie upraw na ziemnych, sztucznych terasach. Pozwalały one na uprawę na obszarach górskich, na zboczach wzgórz, na terenach uprzednio zajmowanych przez lasy i pastwiska. Pozwalały one poszerzyć areał pól uprawnych. Wskutek budowania terasowych pól wiele obszarów uległo deforestacji. Na Bliskim Wschodzie pojawiły się także nowe systemy irygacyjne. Na wielu suchych obszarach konstruowano tamy w poprzek dolin, by gromadzić wodę i kopano liczne kanały nawadniające. Takie systemy irygacyjne były budowane zwłaszcza na obszarze Transjordanii, północnej części Półwyspu Arabskiego, na Pustyni Negeb i na Synaju. Na Wyżynie Irańskiej i w Armenii rozpowszechnił się system tzw. qanatów, składający się podziemnych kanałów i zbiorników, ograniczających do minimum parowanie wody w czasie jej transportu na duże odległości. Wykorzystanie tych systemów irygacyjnych sprawiło, że rozległe obszary suche i półsuche oraz górskie mogły być wzięte pod uprawę. Zmieniło to znacznie demograficzną, gospodarczą i polityczną mapę Bliskiego Wschodu. Wiele obszarów marginalnych, położonych poza żyznymi równinami, doszło dzięki temu do dużego znaczenia. Narodziły się nowe organizmy państwowe. Dzięki upowszechnieniu żelaznych narzędzi można było kopać głębsze studnie, co przyczyniło się do upowszechnienia pasterstwa na półsuchych obszarach. Inicjatywa kopania studni pochodziła często od lokalnych władców, np. na obszarze Egiptu i Asyrii. Zaczęto pokrywać ściany studni tynkiem, by uczynić je wodoodpornymi. Obok studni zaczęto także budować systemy dostarczania wody do miast. Były one znane już w epoce brązu na obszarze minojskiej Krety, teraz upowszechniły się na Bliskim Wschodzie. Równie ważne było udomowienie wielbłąda jednogarbnego (Camelus dromedarius), co stało się ok. 1000 lat przed Chr. na Pustyni Syryjskie i Pustyni Arabskiej. Na obszarze Iranu i Azji Środkowej udomowiono już ok. 2500 lat temu dwugarbnego wielbłąda domowego (Camelus bactrianus). Udomowienie nastąpiło na marginalnych obszarach, powiązanych jednak ze zurbanizowanymi cywilizacjami bliskowschodnimi. Udomowienie wielbłądów, odpornych na brak wody i noszących ciężkie ładunki (cięższe niż osły czy muły), otworzyło nowe możliwości przed transportem i dalekosiężnym handlem. Można było teraz transportować ludzi i towary na dalekie odległości poprzez pustynie i obszary półsuche. Rozwinęły się nowe, o wiele dłuższe szlaki handlowe, przebiegające przez obszary dotąd odcięte od międzynarodowego handlu. Ważnymi węzłami komunikacyjnymi i emporiami handlowymi stały się rozsiane na pustyniach oazy. Można się tu było zaopatrzyć w wodę i żywność, np. w postaci owoców palmy daktylowej – daktylowca właściwego (Phoenix dactylifera). Powstały nowe szlaki handlowe, łączące północną Syrię z Hidżadżem i Jemenem w południowej części  Półwyspu Arabskiego, oraz przebiegające przez Wyżynę Irańską w kierunku wnętrza Azji. Jeszcze większe znaczenie gospodarcze i militarne miało rozpowszechnienie się jazdy konnej wierzchem. Wprawdzie już na początku II tys. przed Chr. źródła z Mari wspominają o praktyce jazdy konnej, a armia egipskiego Nowego Państwa dysponowała konnymi zwiadowcami, to praktyka ta nie była rozpowszechniona przed końcem epoki brązu. Właśnie wtedy konie domowe (Equus caballus) zaczęły być wykorzystywane jako wierzchowce. Innowacja ta wyszła z obszaru stepu eurazjatyckiego, gdzie w drugiej połowie II tys. przed Chr. koczownicy powszechnie jeździli wierzchem. Migracja stepowych nomadów na sąsiednie obszary pod koniec II tys. przed Chr. przyczyniła się do upowszechnienia tej metody transportu i nowych, wyselekcjonowanych na stepie ras koni, większych i mogących unieść większy ciężar. W Iranie wyhodowano słynne konie nisajskie, które bywają oceniane jako najlepsza i najsilniejsza rasa starożytności. Użycie konia wierzchowego pozwoliło sformować pierwsze jednostki jazdy i dawało armiom przewagę, nawet nad przeciwnikiem dysponującym licznymi rydwanami. Rydwany nie zostały jednak całkowicie wyparte przez jazdę. Dzięki koniom można było szybciej dostarczać wiadomości na dalekie dystanse, nawet poprzez obszary dotychczas niedostępne. Dzięki wspomnianym innowacjom obszary marginalne i dotąd słabo dostępne, stawały się centrami osadnictwa. Osadnictwo powróciło na obszary bliskowschodnich płaskowyżów, opuszczonych przez ludzi we wczesnej epoce brązu. Wyrosły tu nowe, stabilne i większe osiedla, połączone ze światem zewnętrznym szlakami karawanowymi. Wokół nich rozwijało się zasilane systemami irygacyjnymi rolnictwo. Stary wzorzec osadnictwa, w którym skoncentrowane na niektórych obszarach osiedla ludzkie były otoczone przez obszary pustki osadniczej zmienił się. Osadnictwo stało się szersze i bardziej równomiernie rozmieszczone. Miasta wczesnej epoki żelaza na Bliskim Wschodzie były mniejsze niż w poprzedniej epoce i stanowiły obronne, starannie ufortyfikowane cytadele z nielicznymi budynkami publicznymi. Liczyły mniej niż 10 tys. mieszkańców. Pojawiły się także ufortyfikowane wioski. Liczebność populacji miejskiej znacznie spadła. Na pustyniach i półpustyniach Bliskiego Wschodu pojawiły się także plemiona nomadów hodujących wielbłądy i przemieszczających się z pomocą tych zwierząt. Była to strategia życiowa różna od rozpowszechnionego uprzednio półnomadyzmu hodowców owiec i kóz. Pełni nomadzi eksploatowali rolniczo oazy, zajmowali się handlem i stanowili poważną siłę militarną. Ich karawany pośredniczyły w handlu dalekosiężnym pomiędzy obszarami zurbanizowanymi. Byli zdolni do organizowania szybkich ekspedycji militarnych przeciwko osiadłym sąsiadom. Tworzyli odrębne plemiona, działające na marginesie obszarów stałego osadnictwa. Na obszarze Jemenu, początkowo odciętym od wielkich bliskowschodnich szlaków, w epoce żelaza przebiegały już ważne szlaki dalekosiężnego handlu, łączące różne obszary Azji i Afryki. Obszar ten miał do zaoferowania towary takie jak mirra i złoto, które dotychczas docierały do innych krajów wyłącznie za pośrednictwem Egiptu. Podobne zjawisko zaszło na obszarze Hidżadżu. We wczesnej epoce żelaza odnowione zostały kontakty handlowe Bliskiego Wschodu z Azją Środkową i subkontynentem indyjskim. Wynalazki w dziedzinie szkutnictwa, takie jak połączenie masztów, kila i steru,  usprawniły żeglugę morską i śródlądową. Statki i okręty mogły teraz przestać trzymać się wybrzeży i żeglować na pełnym morzu. Efektem był wzrost intensywności żeglugi na Morzu Śródziemnym i na Oceanie Indyjskim, a w dalszej perspektywie grecka i fenicka kolonizacja i rozkwit handlu morskiego pomiędzy Bliskim Wschodem i Afryką a Azją Południową i Południowo-Wschodnią. Wybrzeża Zatoki Perskiej i Iranu zostały połączone siecią morskich szlaków z Półwyspem Arabskim, Afryką Wschodnią i Indiami. Był on połączony ze szlakami lądowymi w Egipcie, Jemenie i Transjordanii.

Kryzys miast i dotychczasowych organizmów politycznych, a także napływ nowych technologii, powodował istotne zmiany na mapie politycznej wczesnej epoki żelaza. Wzrosło znaczenie grup półnomadycznych i nomadycznych. Półnomadzi osiedlali się często na niezamieszkałych terenach. Grupy pasterskie stanowiły atrakcyjną alternatywę dla życia miejskiego i panowania pałaców. Wielu dotychczas osiadłych rolników dołączało do grup nomadycznych. Zacieśniały się więzi pomiędzy wioskami rolniczymi a grupami koczowników. Ludność wiosek zgrupowana była teraz w klany rodowe powiązane z plemionami nomadycznymi. Poprzedni system społeczny oparty na pałacach i administracji został zastąpiony nowym systemem opartym przede wszystkim na pokrewieństwie. Na skutek tego procesu narodził się nowy typ państwa, analogiczny do państwa narodowego. Tworzyły je społeczności wierzące w swoje pochodzenie od wspólnego przodka, najczęściej mitycznego. Kluczem do jedności społeczeństwa stała się genealogia. W ten system, obejmujący przede wszystkim obszary wiejskie, włączano także miasta, wymyślając legendy o ich związkach i relacjach ze wspólnymi przodkami. Nowa organizacja społeczna i terytorialna rozwijała się wraz zasiedlaniem opuszczonych dotąd obszarów. Proces ten rozpoczął się jeszcze w XIII w. przed Chr. W Kanaanie miejscowa ludność kananejska wykształciła nowe tożsamości etniczne i religijne. W Syrii i północnej Mezopotamii formowały się etniczne państwa aramejskie. Upowszechniło się nazewnictwo tych państw związane z postulowanymi wspólnymi przodkami. Plemiona przyjmowały nazwy domów określonego przodka, takie jak np. dom Izraela czy aramejskie Bit-Adini. Czyniło to z członków plemienia i mieszkańców państwa potomków wspólnego przodka. W Syrii i w Lewancie tego typu byty polityczne zastąpiły wiele miast-państw. Za Eufratem pozostały państwa terytorialne, takie jak Asyria i Babilonia, które także były penetrowane przez Aramejczyków. Określano ich także mianami Ahlamu i Sutu. Weszli w konflikt ze wspomnianymi państwami, które usiłowały się bronić przed ich napływem. Na obrzeżach Żyznego Półksiężyca, w górach Zagros i na Wyżynie Armeńskiej miejscowa ludność zaczęła tworzyć swoje państwa, głównie dla obrony przed napastnikami z państw imperialnych, takich jak Asyria. Tutaj także powstały państwa plemienne, połączone wspólną tożsamością i religią. We wczesnej epoce żelaza powstały też organizacje państwowe ludów, które dopiero niedawno przybyły na obszar Bliskiego Wschodu i wyraźnie odróżniały się od miejscowej ludności. Mogły być to miasta-państwa, jak w przypadku Filistynów, czy większe organizmy, obejmujące rozległy region, tak jak w przypadku Frygijczyków, Lidyjczyków, Licyjczyków i Karyjczyków. Mieszkańcy Bliskiego Wschodu zaczęli się silnie identyfikować z własną grupą etniczną.

Upadek państwa hetyckiego i zniszczenie jego miast stanowiły ważną cezurę w starożytnej historii Anatolii. W południowo-wschodniej Anatolii trwały państwa neohetyckie. Na tym terytorium rozwinęło się też częściowo późniejsze państwo Urartu. W zachodniej Anatolii rozpoczął się rozwój państw Lidyjczyków i Frygijczyków. Tutaj także upadek wielkich  imperiów epoki brązu pozwolił rozwinąć się mniej scentralizowanym organizmom politycznym. Na obszarze dawnej stolicy Hattusas mieszkali w XII-IX w. przed Chr. nieliczni lokalni rolnicy, używający ceramiki zarówno lepionej ręcznie, jak i wykonanej na kole. W X-IX w. przed Chr. zaczęto tu używać wyłącznie ręcznie produkowanej ceramiki guzowatej, podobnej do ceramiki europejskiej z kręgu kultur pól popielnicowych z epoki brązu. Można ją przypisać przybywającym do Anatolii Frygijczykom. Wyparły one wcześniejsze typy naczyń, wywodzące się jeszcze z czasów hetyckich. W IX w. przed Chr. na obszarze dawnego Hattusas powstała frygijska wioska. Podobne transformacje widoczne są na stanowisku archeologicznym Kilise Tepe w Dolnym Kraju. Ceramika z okresu imperium hetyckiego została wyparta przez prostsze naczynia oparte na miejscowych wzorcach. W południowo-wschodniej Anatolii rozwijały się neohetyckie państwa, będące bezpośrednimi spadkobiercami imperium hetyckiego. Rządziły nimi dynastie spokrewnione z hetyckim domem panującym. Używano tu powszechnie luwijskiego pisma hieroglificznego, co było kolejnym widocznym znakiem kontynuacji. Zachowały się liczne monumentalne inskrypcje w luwijskim piśmie hieroglificznym, wykonane na skałach, płaskorzeźbach i budowlach. Populacja tych państw, takich jak Tarhuntassa i Karkszemisz mówiła w języku luwijskim, bądź hetyckim. Ludność hetycka i luwijska z centralnej Anatolii przesunęła się pod koniec epoki brązu na południowy wschód. Ruchy ludności były reakcją na upadek imperium i najazd Frygijczyków. Państwa neohetyckie były po prostu tą częścią imperium hetyckiego, która przetrwała upadek cywilizacji epoki brązu. Populacja państewek leżących na południe od gór Amanus i Antytaurus była w przeważającej części semicko-hurycka. Rządziła nimi jednak hetycko-luwijska elita. Miejscowa elita w dużym stopniu uległa hetytyzacji jeszcze w późnej epoce brązu. Hetycka kultura przetrwała i rozwijała się w takich państwach jak Karkemisz i Patina. W nowo powstały ośrodkach, takich jak Sam’al dominowali Aramejczycy. Neohetyckie wpływy poza Karkemisz sięgały kraju Mukisz i Aleppo w północnej Syrii. Aramejczycy zajęli terytoria dawnych królestw syryjskich: Ugarit, Amurru, Nuhasze i Qadesh. Na obszarze Taurusu, Cylicji i doliny górnego Eufratu uniezależniły się byłe hetyckie prowincje. Asyryjczycy terytoria na zachód od Eufratu nazywali po prostu krajem Hatti. Państwa neohetyckie graniczyły z Frygijczykami od północy i z Aramejczykami od południa. Funkcjonowałto tu ok. 10 państw: Patina, Sam;al, Kummuh, Melid, Gurgum, Kue, Hilakku, Tabal. Zajmowały one doliny górskie oddzielone od siebie pasmami Taurusu. Kontrolowały one szlaki przechodzące przez góry, tereny uprawne i złoża kopalin, w tym także rud żelaza. Z okresu 1200-1000 przed Chr. nie zachowało się zbyt wiele danych na temat historii tych państw. Państwa te odczuły upadek stabilnego rządu imperialnego, korzystając jednocześnie z możliwości, które stwarzała nowa sytuacja. W Karkemisz rządził ród królewski spokrewniony z ostatnim królem hetyckim, Suppiluliumą II. Rządzili tu władcy tacy jak Imi-Teszub II i Talmi-Teszub II, współczesny Tiglatpilesarowi I. Spokrewniona z tą dynastią była rodzina panująca w Melid.

Na obszar Syrii szeroko wkroczyli Aramejczycy, którzy przenikali tu już od ok. 1200 lat przed Chr. Wywodzili się oni z lokalnych grup pasterzy i półkoczowników, do których dołączyła część populacji osiadły. Bytowali oni na granicy stepu i pustyni w Syrii, tam gdzie wcześniej Amoryci. Byli to zachodni Semici, najbliżsi Kananejczykom, Hebrajczykom i Fenicjanom, wywodzący się ze znanych ze źródeł plemion Suhu i Ahlamu. Ścierali się oni z armią asyryjską nad Eufratem, wchodząc także na obszar Mezopotamii. Asyryjskim władcom nie udało się zatrzymać tej ekspansji. O Aramejczykach wspominał w swoich inskrypcjach asyryjski władca Tiglatpilesar I. Ich etnonim może pochodzić od semickiego wyrazu aram, oznaczającego dzikie byki. Kryzys państw późnej epoki brązu i najazdy Ludów Morza ułatwiły Aramejczykom przenikanie i osiedlanie się na terytoriach państw zurbanizowanych. Szybko zajęli oni obszar Dżaziry, górną Mezopotamię aż po Tygrys i góry Taurus. Niedługo potem zasiedlili obszary dorzecza Dijali, a także środkowej i południowej Syrii. Aramejczycy zakładali swe państewka w Babilonii i przenikali na terytorium Asyrii. Szczyt ekspansji aramejskiej przypada na IX w. przed Chr. Ok. VIII w. przed Chr. rozpoczął się proces arameizacji ludności Żyznego Półksiężyca, który doprowadził do sytuacji, w której na początku I tys. przed Chr. mieszkańcy tego obszaru mówili prawie wyłącznie językiem aramejskim. W V w. przed Chr. w imperium prekim aramejski stał się jednym z głównych języków administracji. Do dolnej Mezopotamii nadciągnęły też spokrewnione z Aramejczykami plemiona Chaldejczyków. Aramejczycy zasiedlali głównie suche płaskowyże, wzgórza i góry. Budowali na tych obszarach stałe osady i wykorzystywali je rolniczo. Aramejskie grupy nomadyczne włączyły się także w dalekosiężny handel. Zgromadzili dzięki niemu spory majątek, dzięki czemu mogły powstać pierwsze aramejskie państewka w Syrii i Mezopotamii. Stały się one centrum sieci bliskowschodnich szlaków handlowych. W Górnej Jordanii Aramejczycy założyli państwa Bet Rehob, Ma‘akah i Geszur, w Dolinie Bekaa Zobah, w Syrii Damaszek, Bit Adini i Jaudi, a w północnej Mezopotamii Bit Bahiani, Nasipinę i Bit Zamani. Na obszarze Dolnej Mezopotamii Aramejczycy nie założyli żadnych państw i pozostali na poziomie organizacji plemiennej. Żyły one na marginesie miast i obszarów rolnych. Były to plemiona: Laqe, Hatallu, Utuate, Puqudu i Gambulu. Państewka aramejskie opierały swoją organizację na więzach pokrewieństwa. Zaznaczał się w nich podział na elitę wojowników i resztę ludności, zajmującą się uprawą roli lub produkcją pozarolniczą. Elity składały się z nielicznych rodzin byłych przywódców plemiennych. Przyswoiły one sobie sposoby zarządzania charakterystyczne dla miast-państw. Władcy przedstawiali się w propagandzie jako opiekunowie swoich poddanych. Miasta na wybrzeżu środkowego Lewantu, w obszarze znanym później jako Fenicja, oparły się w większości najazdom Ludów Morza. Miasta te zamieszkałe były przez odłam Kananejczyków, zwany także Fenicjanami i mówiący dialektem języka kananejskiego, jakim był w istocie język fenicki. Były to ośrodki takie jak Arados, Tyr, Sydon, Byblos, stanowiące centra niewielkich miast-państw. Ich kultura materialna i duchowa była kontynuacją kultury kananejskiej późnej epoki brązu. Używano tu linearnego pisma alfabetycznego do zapisu języka fenickiego. Jedna z najstarszych inskrypcji pochodzi z sarkofagu kamiennego króla Byblos Ahirama z 1000 r. przed Chr. Miasta fenickie szybko stały się ważnymi ośrodkami dalekosiężnego handlu, pośredniczącymi w wymianie pomiędzy Bliskim Wschodem a zachodnią częścią basenu Morza Śródziemnego. Szybko nawiązali kontakty  Egiptem, wybrzeżem Palestyny, Cypru i Cylicji, przełamując monopol Ludów Morza. Już w X w. przed Chr. Fenicjanie zaczęli zakładać swoje faktorie handlowe i kolonie na Cyprze (Kition) i na Krecie (Kommos). Fenicjanie nazywani byli także Kananejczykami, bądź Sydończykami. Sama Fenicja pozostawała wąskim paskiem lądu położonym pomiędzy górami Libanu a wybrzeżem Morza Śródziemnego. Wielkim bogactwem tego obszaru były górskie lasy złożone z cedrów libańskich (Cedrus libani), już od III tys. przed Chr. dostarczające drewna budownictwu i szkutnictwu. Na obszarach nizinny uprawiano oliwkę europejską (Olea europaea), winorośl właściwą (Vitis vinifera), a także drzewa owocowe i zboża. Obszary wiejskie stanowiły rolnicze zaplecze miast. Fenicja zachowała ciągłość etniczną i ciągłość istnienia swych miast w epoce migracji, wojen i zniszczeń. Miasta pomiędzy Arwadem a górą Karmel uniezależniły się od wielkich imperiów, które przestały istnieć pod koniec epoki brązu. Przetrwały inwazję Ludów Morza i koczowników ze stepu i półpustynie, ochraniane przez łańcuch górski Libanu. Miasta fenickie były rządzone przez władców wspólnie ze zgromadzeniami mieszkańców. Zachowała się w nich instytucja pałacu. Wyrazem zmiany stosunków pomiędzy imperiami a miastami-państwami jest staroegipski utwór znany jako „Podróż Wenamona”, pochodzący z ok. 1000 lat przed Chr. i zapisany na Papirusie Moskiewskim 120. Opowiada ona o pełnej przygód i trudności podróży kapłana z Teb, Wenamona, po drewno cedrowe do Fenicji. Wenamon, wyposażony w listy polecające, figurkę boga Amona oraz sporą ilość złota i srebra, wyruszył statkiem z Tanis w Delcie Nilu na północ. Rejs do Byblos stał się pasmem niepowodzeń i spektaklem niekompetencji egipskiego wysłannika. Najpierw, w czasie postoju w zamieszkanym przez lud Tjeker mieście Dor w Palestynie Wenamon został okradziony ze złota i srebra. Okazało się też, ze zapomniał listu polecającego ze świątyni Amona. Kiedy w końcu dotarł do Byblos, zażądał od miejscowego władcy, Zakar-Baala darmowego drewna na budowę barki Amona. Dostawy belek cedrowych do Egiptu były dotychczas daniną, jaką miasto Byblos co jakiś czas ofiarowywało potężnemu mocarstwu. Ale teraz Egipt nie był już tak silny, jak niegdyś i Zakar-Baal zażądał po prostu zapłaty za drewno. Chcąc nie chcąc, Egipcjanin musiał wysłać posłańca do ojczyzny, by przysłano mu srebro i złoto, za które mógłby zakupić pożądany towar. Było to dla Wenamona ogromnie upokarzające. Egipt przestał być mocarstwem, które jeszcze niedawno temu mogło wymuszać na miastach takich jak Byblos dostarczenie wszelkich towarów w każdej ilości. Przyszły nowe czasy i za wszystko trzeba było płacić. Tradycyjne, oparte na koncepcjach religijnych, więzy łączące miasto Byblos z Egiptem uległy rozluźnieniu. Nowi władcy Byblos preferowali pragmatyczne podejście i poszukiwanie zysku. Kontakty handlowe z Egiptem nadal trwały, ale teraz już na korzystnych dla Byblos zasadach. Nadal najważniejszym towarem, jaki mogła zaoferować Fenicja było drewno cedrowe. Kupowali go zarówno Egipcjanie i Asyryjczycy, jak i Izraeli. Fenicjanie dość szybko rozwinęli gospodarkę opartą o obrót surowców i towarów pochodzących spoza ich ojczyzny. Jej podstawą stał się dalekosiężny handel. Fenicję predystynowało do tego rodzaju gospodarki jej położenie geograficzne i pozycja pośrednika. W samej Fenicji produkowano przede wszystkim tkaniny barwione purpurą oraz wyroby z kości słoniowej. Handlem zajmowali się działający na własny rachunek i uniezależnieni od pałaców kupcy. Kiedy z wód śródziemnomorskich zniknęły handlowe statki mykeńskie i egipskie, jednostki fenickie załadowane towarami zajęły ich miejsce. Feniccy żeglarze szybko wykorzystali wielowiekowe doświadczenia swych mykeńskich i egipskich poprzedników. Właścicielami statków byli szefowie prywatnych przedsiębiorstw handlowych, chronionych przez lokalne władze. Fenicjanie dołączyli także do grona piratów napadających na statki i pustoszących śródziemnomorskie wybrzeża. Przedsiębiorstwa i zgromadzenia obywateli miast były nowymi instytucjami, które Fenicjanie wprowadzili we wczesnej epoce żelaza. Nowe sposoby wymiany handlowej były już całkowicie niezależne od pałacu. Ceremonialna wymiana darów pomiędzy władcami straciła swoje dawne znaczenie. Fenicjanie szybko przejęli kontrole nad wschodniośródziemnomorskimi szlakami handlu. Szybko uzyskali dostęp nad ważnymi szlakami prowadzącymi na południe, do Jemenu i wybrzeży Somalii. Zapewne wcześnie rozpoczęły się ich ekspedycje do leżącego na południu Półwyspu Iberyjskiego i bogatego w rudy metali (przede wszystkim srebra i cyny) kraju Tarszisz (Tartessos). Mieli dotrzeć tam już w XI w. przed Chr. i założyć kolonię Gades (Kadyks) na atlantyckim wybrzeżu Półwyspu Iberyjskiego i Utykę u ujścia rzeki Medżerda w Afryce Północnej. Docierali już wówczas także do Sardynii. Ich celem było pozyskiwanie rud cennych metali. Zawierali umowy z lokalnymi wodzami, które umożliwiały eksploatację tych zasobów. W zamian oferowali wyroby fenickiego rzemiosła. Na obszarze Syrii wczesna epoka żelaza stała się okresem głębokich przemian. Dawne państwa skupione wokół pałaców zostały zastąpione przez nowe organizmy oparte o kategorie etniczne. W ostatnich stuleciach II tys. przed Chr. upowszechniły się tu narzędzia i broń wykonane z żelaza i pismo alfabetyczne. Migracje i najazdy oznaczały zniszczenie wielu syryjskich miast, takich jak np. Ugarit czy Alalach. Wiele z nich nie zostało odbudowanych. Syria pozostała jednak ważnym węzłem dalekosiężnych szlaków komunikacji i wymiany. Z Syrii zniknął język hurycki. Wiele ośrodków miejskich, takich jak Hama, Karkemisz, czy Aleppo przetrwało. W wielu zakątkach Syrii była widoczna ciągłość zasiedlenia, mimo migracji i przybycia nowych etnosów. Najlepiej rozpoznana sekwencja stratygraficzna przejścia od epoki brązu do epoki żelaza została zbadana przez specjalistów na stanowisku archeologicznym Tell Afis (starożytne Hazrek). Pochodzą one z tutejszej akropoli i dolnego miasta, gdzie odkryto warstwy osadnicze z końca II tys. przed Chr. i początku I tys. przed Chr. Przejście od epoki żelaza było tu płynne, a ciągłość widoczna jest w kulturze materialnej i architekturze. Przez jakiś czas tutejsza osada miała charakter wiejski, ale już od IX w. przed Chr. znów stała się pełnoprawnym miastem. Pierwszy okres epoki żelaza w Syrii obejmuje lata 1200-900 przed Chr. Ta faza jest dość słabo udokumentowana, głównie na podstawie znalezisk z Tell Afis i Hamy.

Na obszarze południowego Lewantu (Kanaanu, Palestyny) przełom późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza był czasem diametralnych zmian trybu życia, kultury materialnej i tożsamości etnicznej. Dzieje tego okresu wiążą się także z historią starożytnego Izraela i z kwestią wiarygodności historycznej Starego Testamentu. Współczesne badania archeologiczne i historyczne wykluczyły w zasadzie historyczność podboju Kanaanu przez Izraelitów i istnienie rozległego imperium Dawida i Salomona. Przeszłość Izraelitów w omawianym okresie specjaliści rekonstruują głównie na podstawie wyników wykopalisk archeologicznych i źródeł pochodzących z epoki. W Biblii przetrwały okruch pamięci historycznej Izraela, które muszą być jednak sprawdzane i weryfikowane z pomocą niezależnych źródeł historycznych i archeologicznych. Jej autorzy opisywali wydarzenia, które miały zachodzić setki lat przed nimi, co prowadziło do licznych anachronizmów, błędów i nieścisłości. Zawierają one pewne odniesienia do prawdziwych wydarzeń i dokumentów, ale nie jest łatwo je wyłuskać z treści biblijnych ksiąg. Większa część narracji dotyczących opisywanych wydarzeń została skomponowana późno, bo już po wygnaniu babilońskim, w V-IV w. przed Chr. Zostały one zmienione prze kolejne, liczne redakcje tekstu biblijnego. Bez źródeł współczesnych opisywanym wydarzeniom trudno potwierdzić historyczność poszczególnych epizodów. Dopiero od IX w. przed Chr. pojawiają się niezależne źródła asyryjskie i lewantyńskie odnoszące się do dziejów Palestyny. Pod koniec XII w. przed Chr. ustała zupełnie imperialna władza Egiptu nad Kanaanem. Mieszkańcy regionu mogli odetchnąć z ulgą, wolni od imperialnej kontroli i intensywnej eksploatacji ich zasobów. Na obszarze Równiny Nadbrzeżnej osiedlili się pochodzący regionu egejskiego i należący do Ludów Morza Filistyni, osadzeni tam przez Ramzesa III. Mówili oni dialektem języka greckiego aż do IX w. przed Chr., a w ich architekturze i kulturze materialnej widoczne były wyraźne elementy egejskie i cypryjskie. W najstarszych warstwach filistyńskich z Ekron (Tel Miqne) znaleziono lokalnie produkowaną ceramikę w stylu typowo mykeńskim. Pojawia się ona na licznych stanowiskach archeologicznych na Równinie Nadmorskiej, od Tell el-Far’ah Południowego po Tell Qasile. Zrąb filistyńskiego osadnictwa na tym obszarze tworzyło pięć miast stanowiących tzw. filistyńską pentapolis: Gaza, Aszkelon, Aszdod, Gat oraz Ekron. Wszystkie są dobrze rozpoznane archeologicznie. Wykopaliska w Aszdod, Aszkelonie i Ekronie, wykazały, że filistyńskie osiedla, które zajęły obszar zniszczonych miast z późnej epoki brązu szybko urosły do rozmiarów dużych miast. Było to wynikiem przybycia dużych grup przybyszów z rozwiniętą kulturą materialną, zaznajomionych z życiem miejskim i monumentalną architekturą. Aszdod liczył w XII-XI w. przed Chr. aż 40 hektarów powierzchni. Ekron sięgnął 20 hektarów, a Aszkelon aż 60 hektarów. Filistyni założyli wiele nowych osiedli, w których dominowała kultura materialna pochodzenia egejskiego (figurki, ceramika, megarony i plany świątyń). Zajęli twierdze i garnizony, uprzednio zajmowane przez armię egipską. Kultura i język Filistynów podlegały stopniowej semityzacji pod wpływem Fenicjan i Egiptu. Zachowali oni wiele elementów kultury i struktur społeczno-gospodarczych charakterystycznych dla cywilizacji kananejskiej. Przetrwały tu pałace, pismo i administracja. Filistyni uprawiali drzewa oliwne i winorośl, a także zboża. Filistyńskimi miastami rządzili władcy określani terminem seran. Jest to słowo pokrewne greckiemu rzeczownikowi tyrannos (τύραννος). Filistyni produkowali wino, oliwę z oliwek i luksusowe, barwione tkaniny. Eksportowali te towary do sąsiednich krajów i utrzymywali szerokie kontakty handlowe, zwłaszcza z Egiptem. Hodowali bydło i trzodę chlewną. Znaleziska archeologiczne wskazują na rozpowszechnioną konsumpcję wieprzowiny, w przeciwieństwie do sąsiednich obszarów zamieszkanych przez Izraelitów. Obok Filistynów osiedlili się na opisywanym obszarze przedstawiciele ludu Czeker, którzy zajęli m. in. miasto Dor oraz ludu Danuna na północy Kanaanu. Od tych ostatnich pochodzi najprawdopodobniej nazwa biblijnego plemienia Dana. Filistyni zdominowali politycznie cały Kanaan, włącznie z obszarami górskimi i wyżynnymi. Opanowali bogate w złoża rud miedzi obszary Pustyni Negeb i Gilead w dolinie Jordanu, gdzie wydobywano rudy żelaza. Ich działalność przyczyniła się do odbudowy miast Megiddo, Kinrot i Rehob. W obszarze Centralnych Wzgórz i Wyżyn sytuacja wyglądała odmiennie. Pozostał on w przeważającej części poza kontrolą Filistynów. Ludność tych obszarów, pozbawionych teraz miast, zamieszkiwała niewielkie wioski rolnicze wznoszone na wzgórzach. Karczowała lasy i budowała terasowe pola na wzniesieniach. Kopała kanały irygacyjne i studnie. Wioski przez nią zamieszkałe były często ufortyfikowane. Ich mieszkańcy byli koczownikami i półkoczownikami oraz uchodźcami z terytoriów zorganizowanych, którzy przeszli do osiadłego trybu życia. Można ich identyfikować z Protoizraelitami. Była to populacja rolników, którzy umknęli spod kontroli upadających pałaców. Mówili oni językiem hebrajskim, czy w zasadzie późnym dialektem okresu kananejskiego. Izraelici pojawili się jako wyodrębniony etnos co najmniej za panowania Merenptaha, który wspomina ich w swojej inskrypcji pod koniec XIII w. przed Chr. W powstaniu etnosu izraelickiego wzięły prawdopodobnie udział także grupy koczowniczej ludności zza Jordanu, które przyniosły ze sobą kultu bóstwa Jahwe. To właśnie one narzuciły swą religię i tożsamość mieszkańcom Pogórza Judei i Galilei. Na obszarze Dolnej Galilei widoczna była kontynuacja kultury kananejskiej z późnej epoki brązu. Na obszarze Centralnych Wzgórz i Wyżyn osadnictwo było gęstsze w miejscach, gdzie występowały większe opady deszczu zasilające rolnictwo. Urbanizacja na jakiś czas upadła ale obszary górskie i wyżynne zostały gęsto zasiedlone. Niewiele osad przekraczało powierzchnię 5 hektarów. Wiele z nich zostało założonych na surowym korzeniu i było zasiedlonych przez krótki okres. Najważniejsze osady z tego okresu to: Tell el-Ful, Tell en-Nasbeh, Aj, Khirbet Raddana, ‘Izbet Sartah, Bet-Sur, Tell Beit Mirsim, Hazor, Tel Masos i Beer-szeba. Osada w Hazor wyrosła na gruzach zniszczonego kananejskiego miasta. W XII-XI w. przed Chr. na obszarach suchych wyrosły osady zamieszkane przez ludność praktykującą pasterstwo transhumacyjne. Zabudowane były prostymi okrągłymi domami i namiotami. Na wyżynach wznoszono zamknięte osady, w których domy ustawiane były w koło lub w owal wokół centralnego placu. Ich tylne ściany tworzyły kazamatowy mur obronny. Znane są też podobne osady z kolumnowymi domami posiadającymi górną kondygnację. Domy te były wielopomieszczeniowe i mieściły typową rodzinę nuklearną. Aranżacja tych osad przypominała obóz koczowników. Wznoszono je na szczytach wzniesień. Kolonizacja opisywanych obszarów i zakładanie tych osad było dziełem małych grup rodzinnych i klanowych. Pojedyncza osada była miejscem zamieszkania rodu lub klanu liczącego ok. 100-150 osób. Osady opisane wyżej wyróżnia całkowity brak znalezisk kości świni domowej (Sus domesticus), świadczący o braku spożycia wieprzowiny wśród mieszkańców. Ich mieszkańcy uprawiali zboża, drzewa oliwne i winorośl na terasowanych polach i hodowli owce oraz kozy. Budowali studnie i cysterny na wodę. Plony przechowywali w jamach zasobowych lub dużych naczyniach zasobowych. W epoce żelaza rosło znaczenie produkcji wina i oliwy z oliwek. Protoizraelici zajmowali się produkcją metalurgiczną, na co wskazują znaleziska żużli metalurgicznych z wytopu miedzi. Znali i używali pisma protokananejskiego,, co ukazują znaleziska inskrypcji na imadle naczynia z Khirbet Raddana, groty strzał z zapisem imion z el-Khadr i inskrypcja alfabetyczna z ‘Izbeth Sartah. Znane są także sanktuaria protoizraelickie z Góry Ebal koło Sychem i z Dotan. Były to otwarte założenia z konstrukcjami kamiennymi. Protoizraelici pozostawali we wczesnej epoce żelaza na poziomie organizacji rodowej i plemiennej. Wierzono, że plemiona pochodzą od wspólnego przodka. Plemię Judy zajmowało obszary pomiędzy Jerozolimą a Hebronem, a na północ od niego osiadło plemię Beniamina. Centralne wyżyny zamieszkiwały plemiona  Efraima i Manassesa. Po wschodniej stronie Jordanu zamieszkiwały plemiona Gada i Rubena, sąsiadujące z Aramejczykami i Ammonitami. Obszar Górnej Galilei zajmowało plemię Zebulona, a Dolnej Galilei plemię Neftalego. Reszta wymienionych w Starym Testamencie plemion funkcjonowała bardzo krótko, lub była kreacją autorów ksiąg biblijnych. Pierwotnie nazwa Izraela odnosiła się jedynie do plemion Manassesa, Efraima i Beniamina na wyżynach centralnych. Stopniowo wśród wszystkich wymienionych wyżej plemion ukształtowała się izraelicka tożsamość etniczna i więzi międzyplemienne. Przed końcem XI w. przed Chr. powstała federacja plemienna Izraelitów, występująca wspólnie na polu walki. Organizacja społeczna opierająca się na rodach zakładała, że brały one pod opiekę wszystkich swoich członków, szczególnie tych słabszych, zapewniając im podstawowe warunki życia. Obyczaje i kultura ściśle oddzielały populacje izraelickie od obcych. Istotna była naczelna rola starszych, cześć okazywana rodzicom i zwyczaje związane z gościnnością. Na obszarze Równiny Nadbrzeżnej, w Szefeli, na Równinie Jezreel oraz w środkowej doliny Jordanu pozostały gęsto zaludnione. Przetrwała tu tradycja urbanizacji i struktury społeczno-gospodarcze z późnej epoki brązu. Na tych obszarach zamieszkiwały 2/3 ówczesnej populacji Palestyny. Gospodarcze i kulturowe wpływy Fenicjan były bardzo widoczne w Galilei i w dolinie Jordanu. Do czasu Egipcjanie utrzymywali kontrolę nad szlakami wiodącymi wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego do Wadi Arabach i do Libanu. Po okresie panowania Ramzesa VI egipska kontrola nad Kanaanem zanikła i z kraju wyniosły się egipskie garnizony. W fazie epoki żelaza I (1200-1000 przed Chr.) Egipcjanie ciągle jeszcze sprawowali militarną i polityczną kontrolę nad Palestyną. To w tej fazie nastąpiło zerwanie więzów wymiany dalekosiężnej i osiedlenie się Ludów Morza na wybrzeżu. Kultura kananejska nadal trwała w ośrodkach miejskich, takich jak Bet Szean, Megiddo, Lakisz, Tel Mor, Tel Sera’ i Tell el-Farah Południowe. Z Bet Szean znana jest rezydencja egipskiego urzędnika i świątynia, oraz znalezisko posągu i inskrypcji Ramzesa III. Znane są stąd także terakotowe, antropomorficzne trumny dla Egipcjan i najemników, którym zdarzyło się tu umrzeć. Zarówno Bet Szean, jak i Megiddo zostały zniszczone i odbudowane pod koniec XIII w. przed Chr. Przetrwała monumentalna architektura, której przykładami mogą być pałac z Megiddo i świątynia z Lakisz. Z Tell el-Farah Południowego pochodzą podziemne komorowe groby należące prawdopodobnie do najemnych żołnierzy z regionu egejskiego i Cypru. Przypominają one grobowce z tych właśnie regionów. Dwa wielki najazdy, które dotknęły Kanaan pod koniec XIII w. przed Chr. i w połowie XII w. przed Chr. podkopały egipskie panowanie i zadały silne ciosy cywilizacji kananejskiej. W Palestynie osiedliły się obce ludy: Filistyni i Tjeker (Czeker) z regionu egejskiego, Szardanowie z Sardynii, oraz Danuna z Azji Mniejszej. W Kanaanie pojawiła się licznie ceramika typu mykeńskiego i cypryjskiego. Niebawem pojawiły się produkowane lokalnie naczynia w tym stylu. Istniejące na Równinie Nadmorskiej filistyńskie miasta były rozległymi, dobrze rozplanowanymi i gęsto zabudowanymi miastami. Mieściły budynki publiczne, pałace, świątynie i dzielnice, w których koncentrowała się działalność produkcyjna. Były one otaczane potężnymi fortyfikacjami, często wznoszonymi na zburzonych murach miast kananejskich. Charakterystyczną cechą wielu domów i budynków publicznych były wewnętrzne paleniska, znane także z mykeńskiej Grecji i Anatolii. Wielopomieszczeniowe domy posiadały kolumnowe dziedzińce, a także instalacje do produkcji tekstylnej i spożywczej. Filistyńskie świątynie przypominają podobne niewielkie budowle z Cypru i Grecji. Do największych miast należały Ekron i Aszdod. Miasta filistyńskie utrzymywały kontakty handlowe z regionem egejskim i Cyprem. Ich mieszkańcy chętnie pływali wzdłuż wybrzeży Egiptu, Kanaanu i Fenicji. W pobliżu Tell Qasile archeolodzy odkryli pozostałości filistyńskiego portu morskiego. Obecność Filistynów jest zauważana na stanowiskach takich jak Gezer, Tell Batasz i Bet Szemesz na obszarze Szefeli. W połowie XII w. przed Chr. rozwinęła się produkcja filistyńskiej ceramiki dwubarwnej, malowanej czarną i czerwoną farbą. Jej zdobienia wykazują zarówno wpływy mykeńskie, jak i kananejskie. Filistyni produkowali także figurki przedstawiające postacie kobiece i bogato zdobione naczynia rytualne. Wytwarzali kamienne pieczęcie i używali pisma cypro-minojskiego. Swoich zmarłych chowali najczęściej w szkieletowych grobach skrzynkowych, w naczyniach ceramicznych. Ze stanowiska archeologicznego Azor pochodzą filistyńskie groby ciałopalne. Niektórych zmarłych chowano także w grobach wykutych w skale, lub w terakotowych, antropomorficznych trumnach. Kultura materialna sąsiednich obszarów górskich i wyżynnych, zamieszkanych przez Protoizraelitów była dużo uboższa. Największe nagromadzenie stanowisk osadniczych  pierwszej fazy epoki żelaza pochodzi z terytoriów plemion Efraima i Manassesa. W tych osiedlach brak fortyfikacji i monumentalnych budowli publicznych. Wyjątkiem jest mała twierdza Har Adir w Górnej Galilei, być może zbudowana przez fenickich przybyszów z Tyru i Sydonu. Protoizraelici produkowali słabej jakości, niedekorowaną ceramikę. Były to głównie naczynia zasobowe i kuchenne. Na obszarze Transjordanii zamieszkiwali Moabici, Edomici i Ammonici. Z okresu wczesnej epoki żelaza pochodzą przebadane przez archeologów osady Tell Deir Alla i Tell es-Sa’idiyeh. Odkryto tu ślady osadnictwa, cmentarzyska i znaleziska wskazujące na kontakty z Cyprem i Europą, a co za tym idzie na obecność przedstawicieli Ludów Morza z XII w. przed Chr. W Tell Deir Alla osada i pałac zostały zniszczone przez ogień. Po tej katastrofie zamieszkali w tym miejscu półnomadzi, którzy pozostawili po sobie głównie jamy zasobowe. Na obszarze Ammonitów najwyżej rozwiniętym osiedlem było Sahab, którego kultura materialna nie odbiegała od palestyńskiej. Na terenie Moabu ślady osadnictwa są mało widoczne.

Wyspa Cypr stała się na przełomie epoki brązu i żelaza ofiarą licznych najazdów i wojen. Wydarzenia opisywanego okresu dotknęły ją bardzo mocno. Rozpadło się zjednoczone państwo cypryjskie (Alaszija znana ze źródeł), zarządzane z Enkomi. Państwo to panowało nad górami Troodos z ich rudami miedzi, żyznymi równinami rolniczymi i portami morskimi. Najazdy i spadek popytu na cypryjską miedź miały dla wyspy katastrofalne skutki. XII w. przed Chr. był ostatnią fazą istnienia kultury cypryjskiej epoki brązu. Wiele osiedli, w tym miast, zostało w tym okresie trwale opuszczonych, w tym: Kalavassos-Ayios Demetrios, Maroni-Vournes i Alassa-Paliotaverna. Na obszarze wielu osiedli widoczne są ślady zniszczeń, walk i pożarów. Sieć miast doznała poważnych zniszczeń. Doliny Vassilikos i Maroni pozostały bez znaczącego ośrodka miejskiego pod koniec XIII w. przed Chr. Struktura cypryjskiego państwa załamała się. Nowy organizm polityczny wyrósł wokół Amathous na południowym wybrzeżu Cypru. Opuszczone zostały osady Episkopi-Bamboula i Alassa, a także związane z wydobyciem i obróbką rud miedzi stanowiska Morphou-Toumba tou Skourou i Apliki. Hierarchia osiedli na wyspie uległa rozpadowi, pozostawiając próżnię polityczną, charakterystyczną dla Cypru w XII w. przed Chr. Przetrwały miasta Enkomi, Hala Sultan Tekke, Kition i Papho, które stały się centrami małych państewek. Hala Sultan Tekke, będące ważnym portem i ośrodkiem handlowym, zostało opuszczone ok. 110 lat przed Chr. Jego mieszkańcy przenieśli się do miasta Kition. W tym samym czasie został opuszczony główny ośrodek wyspy, Enkomi. W pobliżu powstało Ambellari, ufortyfikowane osiedla na wzgórzu. Maa-Palaeokastro zostało zniszczone przez najeźdźców, a Pyla-Kokkinokremos opuszczone przez mieszkańców. Ich kosztem wyrosły nowe ośrodki z monumentalnymi budowlami publicznymi i fortyfikacjami, takie jak Pafos i Kition. Sprawcami zniszczeń na wyspie były Ludy morza i pierwsze fale ludności greckiej ze świata mykeńskiego. Przybywali oni w okresie 1200-1000 przed Chr., zasiedlając znaczną część Cypru. Około 1000 lat przed Chr. pojawiło się pismo zwane sylabariuszem cypryjskim, używanym do zapisu miejscowego dialektu arkado-cypryjskiego, przypominającego mykeńską grekę. Śladem obecności Greków były liczne proste grobowce szybowe i groby komorowe z dromosem, w których chowano zmarłych. Pojawiły się nowe naczynia ceramiczne typu egejskiego produkowane lokalnie, w tym naczynia figuralne. Mieszkańcy wyspy doskonale opanowali techniki produkcji żelaza. Przedmioty produkowane z tego metalu stały towarem eksportowym Cypru, podobnie jak miedź. Przybysze ze świata egejskiego, dysponującymi poważnymi umiejętnościami technicznymi zamieszkiwali wyspę wraz ludnością autochtoniczną. W następnych wiekach Grecy mieli zdominować Cypr i stać się elitą władz na wyspie.

W Grecji kontynentalnej i na wyspach Morza Egejskiego trzecia fala migracji i destrukcji, która nastąpiła ok. 1150-1125 lat przed Chr. ostatecznie pogrzebała zurbanizowaną cywilizację mykeńską. Rozpoczął się okres kryzysu demograficznego i osadniczego, niskiego poziomu kultury materialnej i nikłych kontaktów z innymi regionami. Okres 1100-1050-800 przed Chr. jest nazywany przez badaczy historii Grecji okresem Wieków Ciemnych z uwagi na całkowity brak źródeł pisanych. Jednak to właśnie w tym okresie ukształtowały się instytucje społeczne nadające kształt późniejszej cywilizacji Grecji archaicznej i klasycznej. Upadek cywilizacji mykeńskiej związany był z najazdami, migracjami i wyludnieniem wielu obszarów. Greckojęzyczna ludność mykeńska już ok. 1200 lat przed Chr. na Kretę, Rodos, Cypr i do Licji oraz Pamfilii. Ludność dorycka, zamieszkująca dotychczas północne pogranicze świata mykeńskiego wykorzystała tę sytuację i wkroczyła na wyludnione obszary Grecji kontynentalnej. W drugiej połowie XII w. przed Chr. Dorowie zajęli Argolidę, Lakonię, Messenię, a w XI w. przed Chr. także wyspę Kretę. W X w. przed Chr. dotarli na Rodos, Kos i na wybrzeża południowo-zachodniej Azji Mniejszej. Kolejne fale migracji innych greckojęzycznych ludów zalały Tesalię, Grecję środkową, Elidę i Achaję. Ludność mykeńska migrowała z Grecji środkowej i Peloponezu w kierunku wschodnim, zalewając Cypr i wybrzeża zachodnie i południowe Azji Mniejszej. Jedynie Attyka i Eubea uniknęły migracji. Dialekt achajski, znany z tekstów pisma linearnego B, został niemal całkowicie wyparty z Grecji kontynentalnej i przetrwał jedynie w Arkadii. Przeniknął jednak do Pamfili i na Cypr. Achajowie skolonizowali także zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej, wyspy Chios, Samos, Eubeę i Cyklady. Przyjęli oni później miano Jonów. Rozwinął się wśród nich dialekt joński, pochodzący od achajskiego. W Attyce rozwinął się podobny do jońskiego dialekt attycki. Dawni mieszkańcy pozostali na miejscu jedynie tu i w niektórych zakątkach Grecji środkowej. Wskutek migracji i najazdów zniknęły mykeńskie płace, pismo linearne B, administracja, organizacja państwa i wyrafinowana kultura materialna. Ludność Grecja utrzymywała teraz kontakty wyłącznie z Cyprem, przejmując od jego mieszkańców umiejętność obróbki żelaza w XII w. przed Chr. Około 1050 lat przed Chr. Na obszarze Grecji lądowej zaczęła się odtwarzać sieć osadnicza, całkowicie różna od mykeńskiej. Nowe osady budowano poza starymi centrami osadnictwa. Pojawiły się także naczynia ceramiczne zdobione malowanymi geometrycznymi wzorami, czyli tzw. ceramika geometryczna. Upowszechniły się wyposażone w bron pochówki wojowników. Na początku tego okresu na wielu szczytach wzgórz oddalonych od wybrzeża wznoszono charakterystyczne obronne osady, chroniące mieszkańców przed najeźdźcami i piratami, takie jak np. osada Karfi na Krecie. Powstawanie takich osad wynikało z endemicznej wojny i wielkiej niestabilności. Całe populacje opuszczały miasta i wioski w dolinach i na wybrzeżu by zasiedlać takie właśnie obronne osady, co wskazuje na rozmiary zagrożenia. Nastąpiło znaczne zubożenie kultury materialnej i spadek poziomu życia do warunków bliskich neolitowi. Zniknęły niemal całkowicie elity społeczeństwa. Gospodarka odczuła pogorszenie warunków klimatycznych wyrażające się suszą i spadkiem temperatur. Ludzie zostali zmuszeni do intensywnej eksploatacji wszystkich dostępnych zasobów. Zachowali umiejętności w zakresie metalurgii, tracąc jednocześnie znajomość wielu innych rzemiosł. Mieszkańcy Grecji nadal mówili językiem wywodzącym się z czasów mykeńskich, Powstawała w nim literatura ustna, przekazywana z pokolenia na pokolenie. Zachowała one nielicznie, zniekształcone i mgliste wzmianki o wydarzeniach z końca okresu mykeńskiego i z okresu Wieków Ciemnych, które stały się podstawowym tworzywem poezji i sztuki wczesnego okresu archaicznego. To najprawdopodobniej w okresie Wieków Ciemnych mieszkańcy Grecji mówiący tym samym greckim językiem zaczęły się określać mianem Hellenów. Instrumentem integracji był język i ustna poezja epicka. Pojęcie Hellenów szybko zaczęto stosować do wszystkich Greków. Archeolodzy dzielą Wieki Ciemne na fazę protogeometryczną (1050-900 przed Chr.) i geometryczną (900-725/700 przed Chr.). w okresie protogeometrycznym (lub postpałacowym) sieć osadnicza była niezwykle rzadka i słabo rozwinięta. Osady składały się z niewielkich, lichych domostw wznoszonych z suszonej cegły. Oprócz ceramiki mieszkańcy tych osad wytwarzali wyroby z żelaza. W południowej i środkowej Grecji w okresie submykeńskim (1070-1000 przed Chr.) widoczny jest głęboki spadek liczby stanowisk osadniczych. Ustała wszelka dalekosiężna wymiana handlowa. Osady takie jak Nichoria w Mesenii była zamieszkiwane przez najwyżej 200 osób. Na obszarze późniejszych Aten istniały niewielkie osady rolnicze. Ślady zasiedlenia widoczne są także w Pylos. Na Krecie nad funkcjonowały osiedla na szczytach gór, takie jak Karfi i Kavousi. Były one dość gęsto zabudowane kamiennymi domami na planie kwadratu lub prostokąta. Osada Zagora na Andros, wzniesiona pod koniec X w. przed Chr. była ufortyfikowana i zabudowana domami na planie kwadratu, wzniesionymi z kamienia. W innych osadach domostwa wznoszono z cegły suszonej. Nakrywano je dwuspadowymi dachami krytymi strzechą. W największych budynkach zamieszkiwali lokalni władcy i wodzowie, dysponujący jednak prawdopodobnie dość ograniczoną władzą. Zachodziły częste ruchy ludności pomiędzy osiedlami, które podupadały, a tymi, które rosły i rozkwitały. Ludzie stali się bardzo ruchliwi. Powoli zaczęła się rozwijać produkcja ceramiczna, metalurgia żelaza, produkcja naczyń z brązu, figurek metalowych, brązowej i żelaznej bron, metalowej biżuterii i elementów stroju, takich jak szpile i zapinki. Zmarłych chowano zarówno w grobach szkieletowych, jak i ciałopalnych. Do grobów wkładano ceramiczne i metalowe naczynia, broń i ozdoby. Groby posiadały często obstawę kamienną. Wiele dawnych miejsc kultu, takich jak jaskinia Diktyjska na Krecie, było wykorzystywanych nadal. W niektórych miejscach kultu budowano niewielki kamienne świątynie na planie prostokąta. Zachowały się związane z kultami religijnymi figurki, idole i rytualne naczynia. Na początku Wieków Ciemnych podstawowym zajęciem ludności Grecji stało się pasterstwo, a szczególnie hodowla bydła, owiec, kóz i koni. Nadal jednak uprawiano drzewa oliwne i zboża, wspomagając się myślistwem, zbieractwem i rybołówstwem. Miernikiem bogactwa była ilość posiadanych przedmiotów metalowych i liczebność stad zwierząt hodowlanych. Istniały jednak ocalałe ośrodki wyższej kultury, szczególnie na Eubei. Na wzgórzu Toumba w Lefkandi archeolodzy przebadali dwa groby szybowe z okresu 1000-950 przed Chr. Pochowano w nich cztery konie a także kobietę, której towarzyszyły bogate dary grobowe: mezopotamska pieczęć cylindryczna ze środkowej epoki brązu, pierścieniem z elektrum (stopu złota i srebra), fibulami z brązu i żelaza, nożem z rękojeścią z kości słoniowej. Były to przedmioty importowane spoza Grecji. Pochówkowi temu towarzyszyła amfora cypryjska ze spalonymi szczątkami kostnymi mężczyzny, którego dary grobowe składały się z brązowej misy, żelaznego miecza, grotu włóczni, brzytwy i kamiennej osełki. Groby z Toumba należały prawdopodobnie do przedstawicieli wojowniczej elity lokalnej. Nad tymi grobami szybowymi wybudowano z kamienia i cegły suszonej absydalny, wydłużony budynek z kilkoma pomieszczeniami i kolumnadami. Był to prawdopodobnie rodzaj mauzoleum. W IX w. przed Chr. wokół tego budynku zaczęły się grupować dalsze groby powstającego cmentarzyska. Konstrukcję tą zasypano później ziemią, tworząc kurhan. W grobach wokół niego zaczęły się pojawiać jako dary grobowe importowane przedmioty z Egiptu, Cypru i Lewantu oraz bursztyn bałtycki. Jeszcze w XII-XI w. przed Chr. zaczęły się odnawiać kontakty z Cyprem, Italią i wybrzeżem Lewantu. Były one jednak tylko sporadyczne. Obecność bursztynu bałtyckiego wskazuje na kontakty z wnętrzem kontynentu europejskiego. W kontaktach handlowych brali udział głównie mieszkańcy Eubei i przybywający drogą morską kupcy feniccy. Ci ostatni dostarczali towarów luksusowych z Lewantu i Egiptu, przede wszystkim tkanin, naczyń metalowych i wyrobów z kości słoniowej. Około 1000 lat przed Chr. Fenicjanie założyli swoją faktorię handlową i świątynię w Kommos na Krecie. Przynieśli oni ze sobą metalurgiczne techniki granulacji i filigranu. Fenicjanie osiedlali się w portach Grecji i współpracowali z Eubejczykami w działalności handlowej i produkcyjnej. Ceramika z Eubei pojawiła się w Tyrze w X w. przed Chr., co wskazuje na wznowienie kontaktów ze światem zewnętrznym. Pobliska osada w Xeropolis powstała około 1200 lat przed Chr. zasiedlona przez uciekinierów z lądu stałego. Mieszkańcy Eubei powrócili do stosunkowo wysokiego poziomu życia i wznowili  dalekosiężne kontakty handlowe. Około 825 r. przed Chr. osiedle Xeropolis zostało jednak opuszczone. Choć koniec II tys. przed Chr. we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego był okresem niebywale niestabilnym, to już na początku I tys. przed Chr. rozpoczęła odbudowa struktur osadniczych i gospodarczych w regionie egejskim .Następowała powolna odnowa handlu i wymiany. Ateny stały się ośrodkiem produkcji świetnej protogeometrycznej ceramiki, znajdowanej nawet w Knossos i Milecie. Z biegiem czasu wykształcił się i umocnił podział na elity (basileis), dysponujące większymi zasobami i resztę społeczności, zaangażowaną w działalność produkcyjną. Ustrój greckich społeczności zaczął opierać się na luźnej oligarchii. Niektóre osady zaczęły się rozwijać jako ośrodki kultu religijnego, skupiające wokół siebie mniejsze wioski. Coraz większą role gospodarczą zaczęło odgrywać rolnictwo. Odradzała się większa własność ziemska, należąca do elitarnych rodzin. Poszukiwanie niezbędnych surowców prowadziło do intensyfikacji kontaktów handlowych i wymiany z odległymi krajami we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Wraz początkiem okresu geometrycznego (ok. 900-725/700 przed Chr.) Grecja wkroczyła w okres stabilnego rozwoju, którego efektem w następnych wiekach miało być powstanie oryginalnej formy organizacji politycznej, jaką była grecka polis, adaptacja alfabetu fenickiego i powstanie alfabetu greckiego i powrót Hellady do czasów historycznych…

CDN.

 

Literatura

C. Renfrew, P. Bahn (red.), The Cambridge World Prehistory, Cambridge, 2014.

 Ch. Scarre (red.), The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies, London, New York, 2018.

C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia: teorie, metody, praktyka, Warszawa, 2002.

J. Śliwa (aut. i red.), J. Chochorowski, K. M. Ciałowicz, M. Kaczanowska, J. K. Kozłowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata : Tom 2 : Stary i Nowy Świat. Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

J. Brooke, Climate change and the course of global history : A Rough Journey, Studies in environment and history, Cambridge, New York, 2014.

M. Roaf, Mezopotamia, Wielkie Kultury Świata, Warszawa, 1998

M. Liverani, The Ancient Near East: history, society and economy, London, New York, 2014.

A. Ben-Tor, The Archaeology of Ancient Israel, New Haven, London, 1992.

P. M. M. G. Akkermans, G. M. Schwartz, The Archaeology of Syria: From Complex Hunter-Gatherers to Early Urban Societies (c.16,000-300 BC), Cambridge, 2003.

A. E. Killebrew, M. Laura Steiner (red.), The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant C. 8000-332 BCE, Oxford, 2014.

A. Ziółkowski, Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa, 2009.

G. Roux, Mezopotamia, Warszawa, 2008.

M. Van De Mieroop, A History of Ancient Egypt, New York, 2021.

I. Shaw (red.), The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford, 2000.

M. Liverani, The Ancient Near East: history, society and economy, London, New York, 2014.

P. M. M. G. Akkermans, G. M. Schwartz, The Archaeology of Syria: From Complex Hunter-Gatherers to Early Urban Societies (ca.16000-300 B.C.), Cambridge, 2003.y A. Mazar, Archaeology of the land of the Bible, 10,000-586 B.C.E., New Haven, London, 2009.

 A. Sagona, P. Zimansky, Ancient Turkey, London, New York, 2009.

K. Radner, N. Moeller, D. T. Potts (red.), The Oxford History of the Ancient Near East: Volume II: Volume II: From the End of the Third Millennium BC to the Fall of Babylon, Oxford, 2022.

B. Kemp, Starożytny Egipt: Anatomia Cywilizacji, Warszawa, 2009.

K. A. Bard, Introduction to the archaeology of ancient Egypt, Malden, Oxford, 2007.

N. Moelller, The Archaeology of Urbanism in Ancient Egypt: From the Predynastic Period to the End of the Middle Kingdom, Cambridge, 2016.

E. Wipszycka, B. Bravo, Historia starożytnych Greków. Tom I: Do końca wojen perskich, Warszawa, 1988.

E. H. Cline (red.), The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean, Oxford, 2012.

O. Dickinson, The Aegean from Bronze Age to Iron Age: Continuity and Change Between the Twelfth and Eighth Centuries BC, London, New York, 2006.

A. Krawczuk (aut. i red.), P. Kaczanowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata: Tom 3: Świat Okresu Cywilizacji Klasycznych, Kraków, 2005.

A.H. Dani, J.P. Mohen, J.L. Lorenzo, C.A. Diop, V.M. Masson, T. Obenga, M.B. Sakellariou, B.K. Thapar, X. Nai, Z. Changshou (red.), The History of Humanity - Scientific and Cultural Development: Volume II: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C., Paris, 1996.

C. W. Shelmerdine (red.), The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age, Cambridge, 2008.

M. Popko, Huryci, Rodowody Cywilizacji, Warszawa, 1992.

D. T. Potts, The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State, Cambridge World Archaeology, Cambridge, 2004.

A. Mazar, Archaeology of the land of the Bible, 10,000-586 B.C.E., Newa Haven, London, 1992.

M. Liverani, Israel's History and the History of Israel, Bibleworld, London, Oakville, 2007.

M. Liverani, Nie tylko Biblia: Historia starożytnego Izraela, Warszawa, 2011.

K. Kristiansen, T. B. Larsson, The Rise of Bronze Age Society. Travels, Transmissions and Transformations, Cambridge, 2005.

D. T. Potts (red.), The Oxford Handbook of Ancient Iran, Oxford, 2017.

R. Matthews; Ḥ. F.Nashlī, A. Richardson, The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire, Routledge World Archaeology, London, New York, 2022.

E. H. Cline, 1177 B.C. : the year civilization collapsed, Princeton, Oxford, 2014.

M. Lemiesz, Wojownicy faraonów, cz. 2 : „Narody przybyłe z wysp pośrodku Wielkiej Zieleni...” : formacje najemne Szardanów i Filistynów, XIX i XX dynastia (XIII - XI w. przed n.e.), Archeologia Żywa , 8 /2 (2003), s. 48-52.

R. Jung, M. Mehofer, A Sword of Naue II Type from Ugarit and the Historical Significance of Italian-type Weaponry in the Eastern Mediterranean, Aegean Archaeology, 8 (2005-2006), s. 111-135.

P.  Suchowska-Ducke, New technologies and transformations in the European Bronze Age: the case of Naue II swords, Българско е-Списание за Археология, 8(2), s. 145-162.

P. G. Bahn, Great Sites of the Ancient World, London, 2020.

L. H. Lesko (red.), Pharaoh's workers : the villagers of Deir el Medina, Ithaca, London, 1994.

H. Wilson, Lud faraonów, Rodowody Cywilizacji, Warszawa, 1997.

J. M. Hall, A History of the Archaic Greek World, ca. 1200-479 BCE, Malden, Oxford, 2007.

O. Dickinson, The Aegean from Bronze Age to Iron Age: Continuity and Change Between the Twelfth and Eighth Centuries BC, London, New York, 2006.

A. Yasur-Landau, The Philistines and Aegean Migration at the End of the Late Bronze Age, Cambridge, 2010.

W. G. Dever, A. Zertal, N. Gottwald, I. Finkelstein, P.  K. McCarter Jr., B. Halpern, H. Shanks, The Rise of Ancient Israel, Washington, 1992.

G. Galil, A. Gilboa, A. M. Maeir, D. Kahn (red.), The Ancient Near East in the 12th –10th Centuries BCE Culture and History Proceedings of the International Conference held at the University of Haifa, 2–5 May, 2010, Alter Orient und Altes Testament Veröffentlichungen zur Kultur und Geschichte des Alten Orients und des Alten Testaments, Band 392, Münster, 2012.

Mapy fizyczne Bliskiego Wschodu

Mapa topograficzna wschodniej części basenu Morza Śródziemnego

Zdjęcie satelitarne Bliskiego Wschodu

Mapa fizyczna i zdjęcie satelitarne basenu Morza Śródziemnego

Zdjęcia satelitarne wschodniej części basenu Morza Śródziemnego

Krajobrazy Bliskiego Wschodu i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego

Wykresy klimatyczne dla późnej epoki brązu we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego

Mapa zmian klimatycznych wschodniej części basenu Morza Śródziemnego pod koniec epoki brązu

Wykresy halsztackiego cyklu aktywnosci słonecznej

Przekrój stalagmitu z jaskini Mavri Trypa koło Pylos w Grecji

Próbka dendrochronologiczna dębu irlandzkiego (Quercus petraea)

Wulkan Hekla na Islandii

Erupcja wulkanu Hekla w 2000 roku po Chr.

Mapa zasięgu wyrzutu produktów erupcji Hekla 3

Zebu indyjskie (Bos indicus)

Mapa stepu eurazjatyckiego

Krajobraz stepu eurazjatyckiego

Starożytny Bliski Wschód ok. 1200 lat przed Chr., mapa

Grupa nomadów, malowidło z grobowca Chnumhotepa, XII dynastia

Fajansowe płytki z wyobrażeniami Kananejczyków i beduinów Szasu z pałacu Ramzesa III w Medinet Habu, XX dynastia

Obozowisko Beduinów w Syrii, zdjęcie z 1895 roku po Chr.

Plan zespołu spichlerzy z Hattusas

Zachowane ziarna zbóz i innych roślin jadalnych z późnej epoki brązu z Hattusas

Wykres klimatyczny ukazujący suszę w Anatolii pod koniec epoki brązu

Plany i rekonstrukcje mezopotamskich systemów irygacyjnych

Uprawa roli, przedstawienie z kasyckiej pieczęci cylindrycznej, XIV w. przed Chr.

Silnie zasolona gleba z obszaru współczesnego Iraku

Zapis terminu habiru w piśmie klinowym

Aktywność habiru według listów z Amarny, mapa

Tabliczka z tekstem umowy międzypaństwowej dotyczącej zbiegów, ok. 1480 przed Chr.

Migracje i najazdy pod koniec epoki brązu we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, mapa

Stanowisko archeologiczne Hazor

Plan stanowiska archeologicznego Hazor

Warstwa spaleniskowa z końca epoki brązu z Hzor

Mapa migracji w Eurazji w późnej epoce brązu

Przedstawienia i rekonstrukcje egejskich okrętów z późnej epoki brązu

Piraci należący do Ludów Morza, rekonstrukcja

Zdjęcie satelitarne Delty Nilu

Krajobraz Delty Nilu

Popiersie faraona Merenptaha

Przedstawienia i inskrypcje Merenptaha

Brama Merenptaha w el-Aszmunein

Plan i rekonstrukcja świątyni Merenptaha w Memfis

Wielka inskrypcja z Karnaku, opisująca kampanie militarne Merenptaha i zawierająca informacje o najazdach Ludów Morza

Stela z Athribis opisująca kampanię libijską Merenptaha

Zapis nazw głównych Ludów Morza w egipskim piśmie hieroglificznym

Przedstawienia wojowników szardańskich z czasów XIX i XX dynastii

Figurki brązowe wojowników sardyńskich z późnej epoki brązu

Przedstawienia wojowników z ludu Szekelesz z czasów XIX i XX dynastii

Przedstawienia wojowników libijskich z czasów XIX i XX dynastii

Przedstawienie jeńca z ludu Teresz, XX dynastia

Mapa etnosów zachodniej Azji Mniejszej w późnej epoce brązu

Jeńcy libijscy i z ludu Ekwesz, XX dynastia

Atak Ludów Morza na Deltę Nilu, rekonstrukcja

Pojmani wojownicy Ludów Morza w rękach Egipcjan, rekonstrukcja

Zdobycie Aszkelonu przez wojska Merenptaha, relief, XX dynastia

Osadnictwo wojskowe Szardanów w Dolinie Nilu, mapa

Wojownicy z kręgu Ludów Morza, rekonstrukcje

Wojownicy europejscy z kręgu kultur pól popielnicowych z późnej epoki brązu, rekonstrukcje

Wojownicy z kręgu kultury mykeńskiej, rekonstrukcje

Mapa migracji w Europie i we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w póxnej epoce brązu

Miecze typu Naue II i ich przedstawienia

Mapy znalezisk europejskiej broni z późnej epoki brązu, w tym mieczy typu Naue II

Stela zwycięstwa Merenptaha, zwana stelą Izraela

Najstarszy zapis nazwy ludu "Izrael" na steli Merenptaha

Zwycięska kampania Merenptaha przedstawiona na murach świątyni w Karnaku

Jeńcy kananejscy, przedstawienia z czasów XX dynastii

Mumia Merenptaha

Mapa fizyczna i zdjęcie satelitarne regionu egejskiego

Krajobrazy regionu egejskiego

Mapa państwa Ahhijawa

Ahhijawa i zachodnia Azja Mniejsza w późnej epoce brązu, mapa

Najazdy i migracje we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w późnej epoce brązu, mapa

Ruiny cytadeli w Tirynsie

Rekonstrukcja i plan cytadeli w Tirynsie

Walki w mykeńskiej Grecji u schyłku epoki brązu, rekonstrukcja

Ruiny cytadeli w Mykenach

Rekonstrukcja i plan cytadeli w Mykenach

Warstwa zniszczenia z cytadeli w Mykenach

Ruiny pałacu w Pylos

Rekonstrukcje i plan pałacu w Pylos

Warstwa zniszczenia z pałacu w Pylos

Waza wojowników z Myken, ok. 1200 przed Chr.

Ceramika późnomykeńska

Stanowisko archeologiczne Phylakopi na wyspie Melos

Plan osady Phylakopi

Zabytki archeologiczne z Phylakopi

Rekonstrukcja świątyni z Phylakopi

Mapa stanowisk archeologicznych z XIII i XII w. przed Chr. w regionie egejskim

Lokalizacja i plan osady Xoburgos na wyspie Tenos

Mapy migracji późnej epoki brązu

Egejscy piraci z póxnej epoki brązu, rekonstrukcje

Mapa fizyczna Cypru

Krajobrazy Cypru

Stanowisko archeologiczne Kition

Plan stanowiska archeologicznego Kition

Stanowisko archeologiczne Enkomi

Plan stanowiska archeologicznego Enkomi

Stanowisko archeologiczne Maa-Palaeokastro

Plan stanowiska archeologicznego Maa-Palaeokastro

Cypryjskie zabytki z późnej epoki brązu

Plan stanowiska archeologicznego Pyla-Kokkinokremos 

Stanowisko archeologiczne Pyla-Kokkinokremos 

Inwazja Mykeńczyków, rekonstrukcja

Relief Tudhalijasa IV z Yazilikaya

Wojska hetyckie, rekonstrukcje

Krajobraz Egiptu

Rzeźba króla Setiego II

Inskrypcje i wyobrażenia Setiego II

Obelisk i świątynia Setiego II z Karnaku

Rzeźba faraona Amenmessu

Pierścien i naczynie króla Amenmessu

Egipska armia z czasów Nowego Państwa, rekonstrukcje

Przedstawienia królowej Tawseret

Przedmioty inskrybowane imieniem królowej Tawseret

Mumia Setiego II

Kanclerz Bay

Przedstawienie króla Siptaha

Przedmioty oznaczone imieniem Siptaha

Trumna i sarkofag faraona Siptaha

Mumia Siptaha

Imperium hetyckie w późnej epoce brązu, mapa

Zdjęcie satelitarne Anatolii

Krajobrazy Anatolii

Relief Tudhalijasa IV z Yazilikaya

Inskrypcja Tudhalijasa IV z Yalburt

Wyprawa Tudhalijasa IV do zachodniej Azji Mniejszej, mapa

Walki w zachodniej Azji Mniejszej, rekonstrukcja

Mapa zachodniej Azji Mniejszej w późnej epoce brązu

Plan i lokalizacja stanowiska archeologicznego Çine-Tepecik

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Çine-Tepecik

Stanowisko archeologiczne Eflatun Pinar

Tabliczka z tekstem hetyckiej listy królów

Relief króla Suppiluliumy II z Hattusas

Inskrypcje i reliefy Suppiluliumy II z Hattusas

Budowla Suppiluliumy II z Hattusas

Tabliczka z tekstem listu w języku ugaryckim

Migracje końca epoki brązu i upadek imperium hetyckiego, mapa

Walki w Anatolii u schyłku państwa hetyckiego, rekonstrukcja

Pierścienie przyrostowe z próbki drewna z Gordion

Ruiny starożytnego Hattusas

Plan stanowiska archeologicznego Hattusas

Pieczęć króla Karkemisz, Kuzi-Teszuba

Stanowisko archeologiczne Karkemisz

Plan stanowiska archeologicznego Karkemisz

Neohetyckie reliefy z Karkemisz

Królestwa neohetyckie, mapa

Anatolia w okresie posthetyckim, mapa

Ceramika neohetycka

Neohetycka inskrypcja hieroglificzna z Karkemisz

Przedstawienie bitwy morskiej na naczyniu z Bademgediği Tepe

Plan struktur z przełomu epoki brązu i żelaza z Miletu (Milawandy)

Migracja Frygijczyków do Anatolii, mapa

Zasięg języka frygijskiego, mapa

Migracja Frygijczyków do Anatolii, rekonstrukcja

Ruiny starożytnej Troi

Fazy zasiedlenia i stratygrafia archeologiczna Troi

Rekonstrukcja domu z Troi VII B

Pieczęć luwijska z Troi VII B

Groty strzał z Troi VII A

Ceramika z Troi VII B

Egipt i południowy Lewant, zdjęcie ze statku kosmicznego

Mapa fizyczna Egiptu

Krajobraz Doliny Nilu

Krajobraz południowego Lewantu

Płaskorzeźby przedstawiające króla Setnachta

Stela króla Setnachta

Kapitele kolumn ze świątyni Re w Helipolis fundacji Setnachta

Sarkofag Setnachta

Przedstawienia Ramzesa III

Przedmioty z inskrypcjami Ramzesa III

Świątynia Chonsu w Karnaku

Świątynia Ramzesa III w Karnaku

Świątynia grobowa Ramzesa III w Medinet Habu

Rekonstrukcja i plan świątyni grobowej i pałacu Ramzesa III w Medinet Habu

Plakietki ceramiczne z przedstawieniami jeńców wojennych różnej narodowości z Medinet Habu

Migracja Ludów Morza, mapa

Wojownicy i jeńcy z ludu Peleset (Filistynów), XX dynastia

Rekonstrukcja wojownika filistyńskiego

Wojownicy i jeńcy z ludu Tjeker (Czeker), XX dynastia

Jeńcy z ludu Szekelesz,XX dynastia

Jeńcy z ludu Danuna , XX dynastia

Obelisk Abiszemu z inskrypcją "Kukuna, syna Lukki"

Migracja Ludów Moerrza z wozami i rodzinami, rreliefy z Medinet Habu, XX dynastia

Migracja Ludów Morza, rekonstrukcja

Reliefy z Medinet Habu przedstawiające walki egipskiej armii i floty z Ludami Morza

Bitwa w Delcie Nilu, rekonstrukcje

Ruiny starożytnego Ugarit

Plan stanowiska archeologicznego Ugarit

Miecz typu Naue II z Ugarit

Miecz typu Naue II z kartuszem Merenptaha z Ugarit

Plan stanowiska archeologicznego Emar i bizantyjskiego Barbalissos

Stanowisko archeologiczne Emar

Stanowisko archeologiczne Tell Tweini (Gibala) i jego położenie

Znaleziska z poziomu zniszczenia ze stanowiska archeologicznego Tell Tweini

Poziom zniszczenia ze stanowiska archeologicznego Tell Tweini

Stanowisko archeologiczne Tell Kazel

Plan stanowiska archeologicznego Tell Kazel

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Tell Kazel

Wybrzeże północnego Lewantu w późnej epoce brązu, mapa

Kanaan w późnej epoce brązu, mapa

Stanowisko archeologiczne Megiddo

Brama z późnej epoki brązu z Megiddo

Plan i lokalizacja stanowiska archeologicznego Megiddo

Skarb z późnej epoki brązu z Megiddo

Stanowisko archeologiczne Lakisz

Warstwa spaleniskowa z Lakisz

Plan stanowiska archeologicznego Lakisz

Zabytki archeologiczne z późnej epoki brązu z Lakisz

Mapa Kanaanu w późnej epoce brązu u z zaznaczeniem egipskich garnizonów

Egipskie forty w Kanaanie, mapa

Ruiny i rekonstrukcja egipskiego garnizonu

Migracja Filistynów do Kanaanu, mapa

Obszar Kanaanu zasiedlony przez Filistynów, mapa

Wojownicy Filistynów, rekonstrukcja

Ostatnia fala migracji pod koniec epoki brązu, mapa

Migracje ludności mykeńskiej we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego pod koniec epoki brązu, mapa

Stanowisko archeologiczne Norşuntepe

Ceramika z późnej epoki brązu ze wschodniej Anatolii

Ceramika z późnej epoki brązu z zachodniej Anatolii

Pozostałości pieców garncarskich z póxnej epoki brązu z Miletu

Egipt, zdjęcie satelitarne

Krajobrazy Egiptu

Stanowisko archeologiczne Deir el- Medina

Plan stanowiska archeologicznego Deir el-Medina

Przekrój domu z Deir el-Medina

Zabytki archeologiczne z Deir el-Medina

Papirusy i ostraka z Deir el-Medina

Malowidła z grobowca Sennedżema z Dei el-Medina, XIX dynastia

Rekonstrukcja osady Deir el-Medina

Rzemieślnicy, malowidło z grobowca Rechmire, XVIII dynastia

Papirus Turyński z relacją o strajku robotników i rzemieślników z Deir el-Medina

Strajk rzemieślników z Deir el-Medina, rekonstrukcja

Sanktuarium Amona-Re w Karnaku

Plan okręgu świątynnego Amona w Karnaku

Procesja tebańskich kapłanów Amona, XIX dynastia

Seti I czczący Amona, XIX dynastia

Posiadłości świątyni Amona w Karnaku, mapa

Mur świątynny i wyrocznia, XX dynastia

Ramzes III pokonujący Libijczyków, relief z Medinet Habu

Harem Ramzesa III, relief z Medinet Habu

Turyński papiirus sądowy z zapisem sprawy spisku haremowego

Mumia Pentawera

Trumna i sarkofag Ramzesa III

Mumia Ramzesa III

Przedstawienia Ramzesa IV

Przedmioty opatrzone imieniem Ramzesa IV

Żołnierze egipscy w walce z Libijczykami, rekonstrukcja

Kapłani egispcy, relief ze świątynie w Medinet Habu, XX dynastia

Sarkofag Ramzesa IV

Mumia Ramzesa IV

Przedstawienia faraona Ramzesa V

Obelisk Ramzesa V

Ufortyfikowana brama świątyni grobowej Ramzesa III z Medinet Habu

Mumia Ramzesa V

Przedstawienia Ramzesa VI

Przedmioty z imieniem Ramzesa VI

Arcykapłan Amona Ramzesnacht

Arcykapłan Amona Amenhotep

Mumia i rekonstrukcja twarzy arcykapłana Nesamona

Stanowisko archeologiczne Tanis

Plan stanowiska archeologicznego Tanis

Rekonstrukcja i plan świątyni Amona w Tanis

Papirus z informacjami dotyczącymi afery rabusiów grobów i burmistrza Paweraa

Rabusie grobów, rekonstrukcja

Trumna Ramzesa VI

Mumia Ramzesa VI

Przedstawienia Ramzesa VII

Wnętrze grobowca Ramzesa VII

Relief faraona Ramzesa VIII

Przedmioty opatrzone imieniem Ramzesa VIII

Przedstawienia faraona Ramzesa IX

Papirus z listą robotników nekropoli tebańskiej z czasów Ramzesa IX

Śledztwo w sprawie rabunku grobów, rekonstrukcja

Przedmioty z kartuszami Ramzesa IX

Wnętrze grobowca Ramzesa IX

Przedstawienia faraona Ramzesa X

Kronika z czasów Ramzesa X

Przedstawienia faraona Ramzesa XI

Forma opatrzona kartuszem Ramzesa XI

Dekret Ramzesa XI dla Panehesiego

Plan starożytnych Teb

Rekonstrukcje starożytnych Teb

Arcykapłan Amona i oficer Panchi

Przekrój grobowca Ramzesa XI

Przedstawienia faraona i arcykapłana Amona Herhora

Stela Herhora

Sceny z życia codziennego Egiptu w okresie Nowego Państwa, rekonstrukcje

Starożytny Bliski Wschód w późnej epoce brązu, mapa

Mezopotamia, zdjęcie satelitarne

Mapa fizyczna Mezopotamii

Krajobrazy Mezopotamii

Inskrypcja króla Aszurnadinapli

Inskrypcja babilońskiego króla Adadszumusura z Nippur

List Adadszumusura do króla asyryjskiego Aszurnirariergo II

Przedstawienie króla Babilonii Meliszpaka II

Stele kudurru z czasów Meliszpaka II

Kudurru Marduk-apla-iddiny I

Fragment kudurru Zababa-šuma-iddiny

Rzeźba króla Aszurdana I

List króla babilońskiego Enlil-nadin-ahego

Wyprawy królów Elamickich przeciw Babilonii, mapa

Inskrypcje z czasów króla babilońskiego Itti-Marduk-balatu

Stele kudurru z czasów Nabuchodonozora I

Kult Marduka, rekonstrukcja

Przedstawienie boga Marduka, IX w. przed Chr.

Oblężenia miasta, rekonstrukcja

Wyprawy wojenne Nabuchodonozora I i Tiglatpilesara I, mapa

Stele kudurru z czasów króla babilońskiego Enlil-nadin-apli 

Państwo średnioasyryjskie, mapa

Relief Tiglatpilesara I z Birkleyn

Kronika panowania Tiglatpilesara I

Stanowiska archeologiczne z obszaru Równiny Szahrizor

Ruiny starożytnego Arwadu

Armia asyryjska, rekonstrukcja

Butlonos zwyczajny (Tursiops truncatus)

Stele kudurru z czasów króla babilońskiego Marduk-nadin-ahhe 

Rekonstrukcja i plan miasta Aszur

Przedstawienie boga Aszura

Zabytki kultury średnioasyryjskiej

Pochówek średnioasyryjski z Aszur

Stanowisko archeologiczne Babilon

Stanowisko archeologiczne Dur-Kurigalzu

Zabytki kultury średniobabilońskiej

Pochówki kasyckie z Tell Besmaya

Upadek osadnictwa w południowej Mezopotamii pod koniec epoki brązu, mapy

Szlaki migracji Aramejczyków do Mezopotamii, mapy

Aramejscy koczownicy, rekonstrukcja

Zasięg języka aramejskiego w starożytności, mapy

Zdjęcie satelitarne Iranu

Mapa Wyżyny Irańskiej

Krajobrazy Iranu

Stela króla Elamu Szutruk-Nahunte

Cegła z inskrypcją króla Kutir-nahunte

Cegła z inskrypcją króla Szihlak-Inszuszinaka 

Fragment kroniki babilońskiej wspominającej elamickiego władcę Huteludiusz-Inszuszinaka 

Ruiny starożytnej Suzy

Ściana świątyni z Suzy

Brązowa rzeźba sit szamsi

Zabytki kultury średnioelamickiej

Jęczmień dwurzędowy (Hordeum distichon)

Relief naskalny z Eshkaft-e Salman

Migracja proto-Irańczyków do Iranu, mapa

Pochówek wojownika z wczesnej epoki żelaza z Marlik

Stanowisko archeologiczne Hasanlu

Plan cytadeli z wczesnej epoki żelaza z Hasanlu

Zabytki archeologiczne z późnej epoki brązu z północno-zachodniego Iranu

Zabytki archeologiczne z wczesnej epoki żelazaz północno-zachodniego Iranu

Półwysep Arabski, zdjęcie satelitarne

Mapa fizyczna Półwyspu Arabskiego

Krajobraz Półwyspu Arabskiego

Stanowisko archeologiczne Tell Abraq

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Tell Abraq

Stanowisko archeologiczne Muweilah

Plan osady Muweilah

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Muweilah

Schemat systemu irygacyjnego falaj

Wielbłąd jednogarbny (Camelus dromedarius)

Stanowisko archeologiczne Qala’at al-Bahrain

Inskrypcje aramejskie z Qala’at al-Bahrain

Haczyki i ciężarki rybackie ze wschodniej części Półwyspu Arabskiego z epoki żelaza

Elementy skarbu wyrobów srebrnych z Qala’at al-Bahrain

Naczynia zdobione motyami węży

Wąż cętkowany (Platyceps ventromaculatus)

Szlaki karawanowe epoki żelaza na Półwyspie Arabskim, mapy

Jeździec na wielbłądzie, płaskorzeźba neohetycka

Państwa i szlaki starożytnej Arabii, mapy

Południowoarabskie królestwa w epoce żelaza, mapa

Ruiny starożytnego Marib

Drzewo kadzidla Cartera (Boswellia sacra) i jego żywica 

Stanowisko archeologiczne Oazie Tajma

Zabytki archeologiczne z oazy Tajma

Inskrypcje w piśmie południowoarabskim

Bliski Wschód w początkach epoki żelaza, mapa

Schemat chronologiczny Bliskiego Wschodu we wczesnej epoce żelaza

Inskrypcje w alfabecie protosynajskim

Sarkofag króla Ahirama z Byblos, 1000 przed Chr.

Inskrypcja króla Ahirama

Alfabet fenicki i systemy od niego pochodzące, schemat

Inskrypcja z Çineköy, 8000 przed Chr.

Dwujęzyczna inskrypcja fenicko-luwijska z Karatepe, VIII w. przed Chr.

Stela króla Kilamuwy z Sam'al, 838 r. przed Chr.

Ekspansja alfabetu fenickiego, mapa

Asyryjscy skrybowie używający pisma alfabetycznego i klinowego, malowidło z Til Barsip

Bliskowschodnie przedmioty żelazne z późnej epoki brązu

Hematyt, ruda żelaza

Magnetyt, ruda żelaza

Limonit, ruda żelaza

Syderyt, ruda żelaza

Wczesne przedmioty żelazne z postmykeńskiej Grecji

Wczesne asyryjskie przedmioty żelazne

Rozprzestrzenianie się umiejętności obróbki żelaza, mapa

Rozprzestrzenianie się umiejętności obróbki żelaza, schemat

Etapy proceu dymarskiego

Żelazne pierścienie z Mezopotamii i Lewantu

Wczesne wyroby żelazne z Cypru

Wczesne warsztaty metalurgii żelaza, rekonstrukcje

Terasowe pola w Jemenie

Terasowe pola i urządzenia irygacyjne z Pustyni Negeb z wczesnej epoki żelaza

Kanał systemu qanat z Iranu

Schemat sytemu nawadniającego qanat

Studnia z epoki żelaza z obszaru Izraela

Wielbłąd jednogarbny (Camelus dromedarius)

Wielbłąd dwugarbny (Camelus bactrianus)

Karawana, płaskorzeźba z Palmyry z II w. po Chr.

Koń domowy (Equus caballus)

Egipski zwiadowca na koniu, relief

Porównanie jazdy konnej i poruszania się pojazdami

Przedstawienie stepowego jeźdźca na pieczęci cylindrycznej z I tys. przed Chr.

Koń nisajski, relief z Persepolis, V w. przed Chr.

Plan i rekonstrukcja cytadeli w Sam'al

Budowa kadłuba statku

Przekrój rekonstrukcji statku z epoki żelaza

Fenickie statki i okręty wojenne, relief z pałacu Sancheriba w niniwie

Rekonstrukcja statku handlowego z epoki żelaza

Zdjęcie satelitarne północnego Lewantu

Mapa fizyczna Lewantu

Krajobrazy północnego Lewantu

Państwa aramejskie, mapa

Stele aramejskie z Aleppo, VIII w. przed Chr.

Nowy układ polityczny we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, mapa

Relief neohetycki z İvriz 

Państwa aramejskie i neohetyckie w Lewancie, mapy 

Relief przedstawiający aramejskiego władcę, XI w. przed Chr.

Neohetyckie ortostaty

Ortostat aramejskiego króla Barrakiba

Aramejska rzeźba lwów

Mapa starożytnej Fenicji

Ruiny starożytnego Byblos

Ruiny starożytnego Tyru

Prace archeologiczne w starożytnym Sydonie

Cedry libańskie (Cedrus libani)

Transport drewna przez Fenicjan, relief asyryjski z Dur-Szarrukin

Oliwka europejska (Olea europaea)

Winorośl właściwa (Vitis vinifera)

Muszle mięczaków z rodzaju Murex i tkaniny barwione purpurą

Fenicka wytwórnia purpury, rekonstrukcja

Fenicka biżuteria

Fenickie wyroby metalowe

Fenickie wyroby z kości słoniowej

Amfory fenickie

Papirus z zapisem "Podróży Wenamona"

Wizerunek króla Byblos Ahirama

Mapa podróży Wenamona

Kupcy feniccy, rekonstrukcje

Fenicki port, rekonstrukcja

Rekonstrukcje fenickich statków

Kolonizacja fenicka, mapa

Ruiny starożytnego Gades

Mapa starożytnego Gades

Rekonstrukcja starożytnego Gades

Położenie starożytnego Tartessos, mapa

Stratygrafia stanowiska archeologicznego Tell Afis

Plany budowli z Tell Afis

Plan stanowiska archeologicznego Tell Afis

Zabytki archeologiczne z epoki żelaza w Syri

Zdjęcie satelitarne południowego Lewantu

Mapa fizyczna południowego Lewantu

Krajobrazy południowego Lewantu

Fragment Starego Testamentu spośród Zwojów z Qumran

Filistyńska Pentapolis, mapa

Stanowisko archeologiczne Tell Miqne (starożytny Ekron)

Plan stanowiska archeologicznego Tell Miqne

Ceramika filistyńska z Tell Miqne

Plan stanowiska archeologicznego Tell Qasile

Stanowisko archeologiczne Tell Qasile

Zabytki archeologiczne z Tell Qasile

Rekonstrukcja świątyni z Tell Qasile

Stanowisko archeologiczne Aszkelon

Plan stanowiska archeologicznego Aszkelon

Filistyńskie cmentarzysko z Aszkelonu

Zabytki filistyńskie z Aszkelonu

Rekonstrukcja ulicy w starożytnym Aszkelonie

Tłocznia oliwy z Ekronu, rekonstrukcja

Stanowisko archeologiczne Aszdod

Plan stanowiska archeologicznego Aszdod

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Aszdod

Stanowisko archeologiczne Tell es-Safi (starożytne Gat)

Plan stanowiska archeologicznego Tell es-Safi

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Tell es-Safi

Plany budynków ze stanowiska archeologicznego Tell es-Safi

Przekrój fortyfikacji Gat

Migracja Filistynów do Kanaanu, mapa

Obszar zasiedlony przez Filistynów, mapa

Wojownicy filistyńscy, relief z Medinet Habu, XX dynastia

Migrujące z wozami Ludy Morza, reliefy z Medinet Habu, XX dynastia

Świnia domowa (Sus domesticus)

Zabytki kultury filistyńskiej

Plany filistyńskich domostw

Rekonstrukcja filistyńskiego domu

Antropomorficzne ceramiczne sarkofagi z Kanaanu z wczesnej epoki żelaza

Sarkofagi z motywem filistyńskiego nakrycia głowy

Pochówki filistyńskie

Plan egipskiego garnizonu z Bet Szean

Piece garncarskie z Aszsdod

Tłocznie oliwy z Ekronu

Plan świątyni filistyńskiej z Ekronu

Tabliczka z inskrypcją w piśmie linearnym z Afek

Groby egejskich najemników z Tell el-Farah Południowego

Broń z grobów najemników z Tell el-Farah Południowego

Plan świątyni z wczesnej epoki żelaza z Lakisz

Plan Megiddo we wczesnej epoce żelaza

Plan stanowiska archeologicznego Tell Dor

Wojownicy filistyńscy, rekonstrukcja

Osadnictwo protoizraelickie w XII i XI w. przed Chr., mapy

Osadnictwo protoizraelickie, mapy

Osady protoizraelickie z obszaru Negbu

Plany domów ze stanowisk archeologicznych Tell Masos i Beit Misrim

Przykłady osiedli protoizraelickich

Plan stanowiska archeologicznego Bet Szean

Rekonstrukcja protoizraelickiej wioski

Stanowisko archeologiczne Szilo

Ceramika protoizraelicka z wczesnej epoki żelaza

Zabytki kultury protoizraelickiej

Stanowisko archeologiczne na Górze Ebal

Rekonstrukcje i plan sanktuarium z Góry Ebal

Zabytki archeologiczne ze stanowiska na Górze Ebal

Plan domu czteropomieszczeniowego z Izbeth Sartah

Rekonstrukcje protoizraelickich domów czteropomieszczeniowych

Stanowisko archeologiczne Dhahrat et-Tawileh (tzw. Bull Site)

Brązowa rzeźba byka ze stanowiska archeologicznego Dhahrat et-Tawileh

Groty strzał z protoizraelickimi inskrypcjami alfabetycznymi z el-Khadr

Ostrakon z protoizraelicką inksrypcją alfabetyczną z Izbeth Sartah

Plan osady Lehun w Transjordanii

Plan zabudowy z wczesnej epoki żelaza na stanowisku archeologicznym Tell Deir Alla 

Zdjęcie satelitarne Cypru

Mapa fizyczna Cypru

Krajobrazy Cypru

Główne stanowiska archeologiczne Cypru we wczesnej epoce żelaza, mapa

Ruiny sanktuarium z XII w. przed Chr. w Palaeopaphos

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Paleopahos

Stanowisko archeologiczne z wczesnej epoki żelaza z Kition

Grób z wczesnej epoki żelaza z Kition

Ceramika z wczesnej epoki żelaza z Kition

Pochówki cypryjskie z wczesnej epoki żelaza

Inskrypcje greckie w piśmie cypryjskim

Wizerunki statków na malowidle z krateru z okresu późnocypryjskiego III z Enkomi

Ciężarki tkackie z Kition

Rydwan przedstawiony na naczyniu z wczesnej epoki żelaza z Cypru

Plan domu z wczesnej epoki żelaza z Hala Sultan Tekke

Plan osady Hala Sultan Tekke

Ceramika cypryjska z wczesnej epoki żelaza

Miecze typu Naue II z Enkomi

Pudełko z kości słoniowej z przedstawieniem polowania z Enkomi, XII w. przed Chr.

Przedstawienia wojowników z wczesnej epoki żelaza z Cypru

Wojownicy szardańscy w porcie, rekonstrukcja

Mapa fizyczna i zdjęcie satelitarne regionu egejskiego

Krajobrazy regionu egejskiego

Mapy porównujące rozrzut stanowisk osadniczych i cmentarzysk w regionie egejskim w XIII i XII w. przed Chr.

Migracje w regionie egejskim w Wiekach Ciemnych, mapa

Stanowisko archeologiczne Karfi

Plany i rekonstrukcja osady Karfi

Figurki ceramiczne i naczynia rytualne z Karfi

Plany budowli z Lekfandi i Tirynsu z okresu submykeńskiego

Stanowisko archeologiczne Kavousi

Plan osady Kavousi

Osadnictwo na terenie Aten w okresie Wieków Ciemnych, mapa

Plan budowli z wczesnej epoki żelaza z Koukounaries

Plany świątyń z wczesnej epoki żelaza z Phylakopi

Dom z wczesnej epoki żelaza z Tirynsu

Plan świątyni wybudowanej na gruzach cytadeli w Mykenach w okresie geometrycznym

Plan megaronu z wczesnej epoki żelaza z Midei

Plan osady Agios Andreas

Plan budowli z wczesnej epoki żelaza z Naksos

Plan osady Kastrokefala z wczesnej epoki żelaza

Dom nr 138-40 z osady Karfi

Stanowisko archeologiczne Lefkandi

Plan stanowiska archeologicznego Lefkandi

Plany zabudowy osady Lefkandi z wczesnej epoki żelaza

Rekonstrukcje i plan mauzoleum ze stanowiska archeologicznego Toumba w Lefkandi

Rekonstrukcja i pozostałości mauzoleum z Toumba

Elitarny pochówek z Toumba

Naczynie brązowe z elitarnego pochówku z Toumba

Plan cmentarzyska Toumba w Lefkandi

Zabytki archeologiczne z wczesnej epoki żelaza z cmentarzyska Toumba

Stratygrafia stanowiska archeologicznego Lefkandi

Miecz brązowy z wczesnej epoki żelaza z Lefkandi

Plan stanowiska archeologicznego Xeropolis

Importowana fenicka amfora z wczesnej epoki żelaza

Stanowisko archeologiczne Zagora na Andros

Plan osady z wczesnej epoki żelaza Zagora

Rekonstrukcja fortyfikacji osady Zagora

Plan stanowiska archeologicznego Nichoria

Rekonstrukcja domu z wczesnej epoki żelaza z osady Nichoria

Zabytki archeologiczne z okresu Wieków Ciemnych

Plan cmentarzyska na Keramejkosie w Atenach

Groby z wczesnej epoki żelaza z cmentarzyska na Keramejkosie

Wyposżenie grobów z okresu protogeometrycznego z ateńskiego Keramejkosu

Grobowiec z wczesnej epoki żelaza ze stanowiska archeologicznego 

Stanowisko archeologiczne Kommos na Krecie

Plan stanowiska archeologicznego Kommos

Importy fenickie i egipskie z wczesnej epoki żelaza

Kupcy feniccy w Grecji, rekonstrukcja

Przedstawienia wojowników na naczyniach z okresu submykeńskiego

Wojownicy greccy z wczesnej epoki żelaza, rekonstrukcje