Epoka brązu na obszarze Eurazji Północnej (2400-1000/800/500 przed Chr.)

Na szerokich obszarach Północnej Eurazji procesy kulturowe przebiegały w zupełnie innym tempie, niż na innych obszarach Starego Świata. Ich przebieg wyznaczały specyficzne warunki środowiskowe. Od obszaru północno-wschodniej Europy, poprzez dorzecza górnego Dniepru i Kamy, po Ural, Sajany, Jenisej i Bajkał ciągnął się pas zwartych lasów, najpierw strefy umiarkowanej, a potem tajgi. Południowa granica tych lasów była istotną granicą geograficzną, środowiskową i kulturową, ważną barierą już od epoki kamienia. Panował na tych obszarach klimat silnie kontynentalny. Warunki te powodowały, że rozwój kultur strefy leśnej szedł odrębnym torem od pozostałych obszarów Eurazji. Warunki klimatyczne, roślinność i gleby wymuszały odmienny tryb życia mieszkańców, którzy nie byli w stanie przyswoić sobie większości zdobyczy kultur neolitu i epoki brązu. Warto tu podkreślić fakt, że to właśnie na obszarach Eurazji Północnej, na Półwyspie Tajmyr i na Wyspie Wrangla wymarły ok. 2000 lat przed Chr. na skutek niekorzystnych zmian środowiskowych ostatnie, reliktowe populacje mamutów włochatych (Mammuthus primigenius).

Mimo to, II tys. przed Chr. elementy cywilizacji epoki brązu zaczęły przenikać do strefy leśnej północnej Eurazji. Główną rolę w tych przemianach odegrały obszary przyuralskiego dorzecza Wołgi oraz dorzeczy Obu i Irtyszu. Znajdowały się tu złoża rud metali, a dzięki obecności wielkich rzek możliwa była łatwa komunikacja z obszarami stepu i lasostepu. Na południu opisywanego obszaru zmiany otwierające epokę brązu nastąpiły już w pierwszej połowie II tys. przed Chr. Ale na wielu obszarach północnej Eurazji (północna Skandynawia, obszary północnej Azji od dorzecza Peczory po Półwysep Skandynawski) nadal bytowały społeczności zbieracko-łowieckie pozostające na poziomie rozwoju epoki kamienia. W niewielkim stopniu starały się one zaadaptować niektóre elementy rolnictwa i hodowli. W północnej Skandynawii początek epoki brązu przypada dopiero na lata 800-500 przed Chr. Na obszarze Finlandii rozwijała się ok. 2400-1300 lat przed Chr. kultura Kiukais (Kiukainen). Była to właściwie kultura o charakterze neolitycznym, w której ok. 1300 lat przed Chr. pojawiły się pierwsze, nieliczne jeszcze wyroby brązowe. Pochodziły one ze środowiska kultury nordyjskiej i z horyzontu sejmińsko-turbińskiego. W północnej Norwegii pierwsze wyroby brązowe pojawiły się dopiero ok. 800-500 lat przed Chr. Na tym obszarze powstawały także liczne ryty naskalne przedstawiające zwierzęta łowne i motywy geometryczne. Mimo to mieszkańcy północnej Norwegii trwali przy gospodarczym modelu zbieracko-łowieckim. Ludność zamieszkująca północny wschód Europy podlegała wpływom z obszaru nadbałtyckiego, z Europy Środkowej i ze stepu pontyjskiego. Nad górną Wołgą i Oką rozwijała się u schyłku III tys. przed Chr. kultura fatjanowska, zwana też fatjanowsko-balanowską. Rozwinęła się ona na podłożu ugrupowań z ceramiką grzebykowo-dołkową na skutek impulsów płynących ze środowiska kultury ceramiki sznurowej. Charakterystyczne były dla niej podkurhanowe pochówki szkieletowe w pozycji skurczonej na boku. Zmarłym wkładano do grobów naczynia zdobione odciskami sznura, kamienne, łódkowate topory bojowe i nieliczne wyroby z miedzi. Nieco później pojawiły się w użyciu brązowe topory i groty oszczepów znad środkowej Wołgi. Ludność kultury fatjanowskiej zajmowała się leśną hodowlą świń, owiec, bydła i koni, a także łowiectwem. Nad środkową Wołgą w okresie ok. 2000-900 przed Chr. rozwijała się kultura balanowska. Znana jest z licznych osad i płaskich, bądź kurhanowych cmentarzysk. Mężczyznom wkładano do grobów kamienne topory bojowe. Gospodarka kultury balanowskiej opierała się na łowiectwie i stacjonarnej hodowli, przede wszystkim trzody chlewnej. Ludność kultury balanowskiej wydobywały rudy miedzi z aluwialnych złóż nad rzeką Wiatką i rozwinęła własną metalurgię brązu. Nadal jednak wiele okazów broni (toporów, grotów oszczepów) wytwarzano z kamienia i krzemienia. Około 1500 lat przed Chr. na obszary dolin Sury i Swiagi przeniknęła z południa ludność kultury abaszewskiej. Mieszkańcy tego obszaru zaczęli budować osiedla obronne i bronić się przed przybyszami. Świadectwem gwałtowności walk jest pochówek 27 wojowników abaszewskich spod kurhanu Pepkinskiego. W szkieletach tkwiło wiele grocików typu sejmińskiego, używanych przez wojowników balanowskich. Na skutek tej ekspansji kultura abaszewska opanowała obszary środkowego Powołża, wypierając ludność balanowską. Kultura balanowska zanikła u progu I tys. przed Chr. W dorzeczu środkowej i górnej Wołgi, Kamy i Wiatki rozwijał się w II tys. przed Chr. tzw. krąg kultur z ceramiką dołkowo-grzebykową. Należały do niego kultury: wołosowska, jurtikowska i garinsko-borska. Do połowy II tys. przed Chr. ludność tych kultur kontynuowała zbieracko-łowiecko-rybacki tryb życia, dostosowany do środowiska leśnego, pozostając na poziomie epoki kamienia. Wytwarzała nieliczne przedmioty miedziane i eksploatowała miejscowe złoża rud miedzi nad Kamą i Wiatką. Zamieszkiwała duże otwarte osiedla, zabudowane półziemiankowymi domostwami zrębowymi, połączonymi podziemnymi tunelami. Krąg kultur z ceramiką dołkowo-grzebykową badacze identyfikują z ludnością praugrofińską. Na obszarach Finlandii, Karelii i wokół jeziora Onego rozwijała się od V do I tys. przed Chr. tzw. kultura ceramiki azbestowej. Jej gospodarka opierała się na łowiectwie, zbieractwie i rybołówstwie. Charakterystyczny był dla niej zwyczaj dodawania włókien azbestu do masy ceramicznej, z której wytwarzano naczynia. W dorzeczu Dźwiny rozwijała się kultura kargopolska o podobnym typie gospodarki. Na tych obszarach pierwsze wyroby brązowe pojawiły się dopiero w pierwszej połowie I tys. przed Chr. Nie dotarły one jednak do ugrupowań rozwijających się nad Morzem Arktycznym (kultury czojnowtińska i lebjażska). Na terenach Finlandii, Karelii i wybrzeży Morza Arktycznego znajomość wyrobów brązowych pojawiła się dopiero w trzeciej i czwartej ćwierci II tys. przed Chr., pod wpływem ekspansji kultury abaszewskiej, która zajęła południowe obrzeża strefy leśnej. Na obszarach od Uralu po Karelię i Finlandię upowszechniły się wyroby brązowe charakterystyczne dla kultury abaszewskiej, znajdowane szczególnie często w skarbach. Kultura abaszewska była kulturą strefy lasostepu i poważnie wpłynęła na rozwój kultur w dolinach Kamy, Wołgi i Wiatki. Ukształtowała się na podłożu kultury grobów jamowych na leśno-stepowych obszarach nad Donem i na Powołżu. Była aktywna ok. 2200-1000 lat przed Chr., pomiędzy obszarem kultury grobów katakumbowych i połtawkińskiej na południu i kulturami balanowską, fatjanowską i środkowodnieprzańską na północy. Podstawą jej gospodarki była hodowla bydła i przeżuwaczy, oraz w niewielkim stopniu rolnictwo. Jej ludność prowadziła koczowniczy tryb życia i eksploatowała południowouralskie i zauralskie złoża rud miedzi. Była niezwykle ruchliwa i ekspansywna. Ludność kultury abaszewskiej chowała swych zmarłych w grobach podkurhanowych, z pokrywaną drewnem komorą grobową. W trakcie obrzędów pogrzebowych używała ognia i składała ofiary ze zwierząt hodowlanych. Do grobów składano wraz ze zmarłymi broń i ozdoby brązowe (topory, groty oszczepów, sztylety, bransolety) i wyroby krzemienne. Powszechnie używano metalowych ozdób naszywanych na ubrania, a także dyskowatych pobocznic kościanych uździenicy końskiej. Wojownicy kultury abaszewskiej chętnie używali w walce rydwanów bojowych. Byli bardzo ruchliwi i agresywni, co potwierdzają liczne zbiorowe pochówki wojowników abaszewskich. W późnej fazie rozwoju kultury abaszewskiej (trzecia ćwierć II tys. przed Chr.) nastąpiła stabilizacja jej osadnictwa i wzrost roli gospodarki rolnej oraz hodowli świń.  Zaczęły powstawać duże osady zabudowane domami słupowymi, warsztatami metalurgicznymi i świątyniami. Kultura abaszewska zaczęła ulegać presji populacji indoirańskich z kręgu kultury grobów zrębowych i grupy alakulskiej kultury andronowskiej. Na obszarze strefy leśnej ludność abaszewska rozproszyła się wśród kultur nadkazańskiej, pozdniakowskiej i czirikowskiej. Ekspansja kultur koczowniczych na obszar eurazjatyckiego lasostepu i strefy leśnej miała istotne skutki dla mieszkańców tych obszarów. Wykształciły się tu kultury późnej epoki brązu i wzrosła rola rolnictwa w gospodarce. Rozwinęło się tu także brązownictwo, przy jednoczesnym utrzymaniu wysokiego znaczenia gospodarki zbieracko-łowieckiej i rybackiej oraz szerokim użyciu krzemiennych i kamiennych narzędzi. W dorzeczu górnej i środkowej Oki funkcjonowała ok. 1750-1250 lat przed Chr. kultura pozdniakowska. Powstała ona na skutek ekspansji na północ ludności kultury abaszewskiej i kultury grobów zrębowych. Wpływy kultury abaszewskiej były w kulturze pozdniakowskiej bardzo silne. Charakterystyczne były dla niej szkieletowe pochówki podkurhanowe i płaskie, a także pochówki ciałopalne. Powszechny był zwyczaj używania ognia w czasie obrzędów pogrzebowych (np. od oczyszczania przestrzeni pod kurhanem), drewniane ogrodzenia jam grobowych i składanie zmarłych pokrytych czerwonym barwnikiem na roślinnych podściółkach. Osady otwarte w kulturze pozdniakowskiej lokowano na krawędziach teras nadzalewowych i zabudowane domami półziemiankowymi. Ludność tej kultury używała broni i narzędzi wykonanych zarówno z krzemienia, jak i z brązu. Te ostatnie były importowane z obszaru kultury abaszewskiej, grobów zrębowych i andronowskiej, z ośrodków metalurgicznych nad Wołgą i na Uralu. W dorzeczu górnej Wołgi rozwijała się w okresie 1500-800 przed Chr. kultura czirikowska, powstała na skutek przesunięć ludności z zachodniej Syberii w kierunku zachodnim, związanych z przemieszczaniem się tzw. horyzontu sejmińsko-turbińskiego i kultury korotowskiej. Choć gospodarka tej kultury opierała się na zbieractwie, łowiectwie i rybołówstwie, wysoko rozwinięta była w niej metalurgia brązu. Osady tej kultury składały się z kompleksów budynków mieszkalnych połączonych przejściami, a później także z oddzielnych budynków o konstrukcji słupowo-zrębowej. Osiedla początkowo lokowano w miejscach niedostępnych, a później na terenach otwartych. W późniejszych fazach istnienia kultury czirikowskiej zdecydowania wzrosło gospodarcze znaczenie hodowli bydła, trzody chlewnej i koni. Nadal jednak olbrzymie znaczenie zachowywało łowiectwo. L:udność kultury czirikowskiej praktykowała magię łowiecką i kult świętych drzew. Używała wielu wyrobów kamiennych i kościanych, obok przedmiotów wykonanych z brązu. Nad Wołgą i Kamą znajdowały się ok. 1600-800 przed Chr. siedziby kultury nadkazańskiej. Wykształciła się ona wskutek oddziaływań grób zrębowych i abaszewskich na ludność kultury wołosowskiej. Jej osady i cmentarzyska były lokowane wzdłuż biegu Wołgi i Kamy. Gospodarka kultury nadkazańskiej opierała się na rolnictwie i stacjonarnej hodowli zwierząt, którą uzupełniało łowiectwo, zbieractwo i rybołówstwo. Hodowano bydło, konie, świnie, owce i kozy, a uprawiano proso i grykę. Dominowały stałe osady złożone z zespołów półziemianek i budynków naziemnych. Ok. 1000-900 lat przed Chr. pojawiły się w obrębie opisywanej kultury także osady ufortyfikowane. Ludność kultury nadkazańskiej eksploatowała lokalne złoża rud metali i wytwarzała liczne przedmioty brązowe. Swoich zmarłych chowała w grobach szkieletowych na cmentarzyskach płaskich, a w charakterze darów grobowych składała przede wszystkim mięso. W obrębie osad występują obiekty kultowe w formie zgrupowań ognisk, często otaczanych kamiennym ogrodzeniem. W wielu domach archeolodzy odkryli pozostałości kamiennych ołtarzy, na których składano ofiary.

Nowe formacje kulturowe pojawiły się także na obszarze zachodniej Syberii. Na początku II tys. przed Chr. rozwinęły się tu łowiecko-zbierackie kultury z ceramiką grzebykowo-dołkową. Pojawiły się w ich obrębie jeszcze bardzo nieliczne wyroby brązowe. Około 2000-1700 lat przed Chr. wraz z rozprzestrzenieniem się horyzontu sejmińsko-turbińskiego (horyzontu Sejma-Turbino) upowszechniły się na szerokich obszarach Syberii, począwszy od pogranicza strefy leśnej i leśno-stepowej wyroby z brązu. Pod jego wpływem powstały ośrodki produkcji metalurgicznej nad Obem, Irtyszem i na obszarze środkowego Uralu. Brązy sejmińsko-turbińskie rozprzestrzeniły się na szerokich obszarach Eurazji, od Mołdawii i Finlandii na zachodzie po Chiny, Półwysep Koreański i Wyspy Japońskie na wschodzie. Przedmioty należące do kręgu sejmińsko-turbińskiego były wykonywane techniką odlewu cienkościennego. Były to noże z rękojeścią zdobioną figurkami zwierząt, topory z tulejką, oszczepy z uszkiem przy tulejce. Za ekspansją horyzontu sejmińsko-turbińskiego stały grupy wojowników, przemieszczające się z Ałtaju i Sajanów wzdłuż granicy tajgi, na wschód i na zachód. Pochodzili oni ze społeczności koczowniczych pasterzy i metalurgów zamieszkujących podnóże Ałtaju, oraz z grup myśliwych i rybaków zamieszkujących pogórze Sajanów i dysponujących zaawansowanymi technikami obróbki kamienia. Wojownicy ci byli dobrze zorganizowani i reprezentowali znaczną siłę militarną. Dysponowali doskonałym uzbrojeniem brązowym (noże, topory, włócznie, sztylety) i kamiennym (groty strzał i broni drzewcowej), a także zbrojami z kościanych płytek. Znaleziska związane z kompleksem Sejma-Turbino są szczególnie częste po obu stronach środkowego Uralu, blisko złóż rud metali, na bazie których rozwijał się środkowouralski ośrodek metalurgiczny. Jego wyroby rozchodziły się od wschodniego wybrzeża Bałtyku po Jenisej. Grupy ludności związane z omawianym horyzontem pozostawiły po sobie cmentarzyska typu sejmińskiego, turbińskiego i Petrovka, z grobami szkieletowym z wyposażeniem typowym dla horyzontu Sejma-Turbino. Na tych cmentarzyskach obecne są także groby symboliczne i pochówki z wyposażeniem typowym dla innych kultur (np. abaszewskiej). Grupy wojowników z horyzontu sejmińsko-turbińskiego w końcu zasymilowali się z miejscową ludnością, upowszechniając wśród niej osiągnięcia cywilizacyjne w zakresie metalurgii brązu i nowych typów uzbrojenia. Obszar zachodniej Syberii był w epoce brązu poddany oddziaływaniom kultur koczowniczych ze środowiska stepu eurazjatyckiego, z podnóża Ałtaju i Sajanów. Docierały one do granicy lasostepu i tajgi, a także w głąb tajgi, gdzie żyły społeczności zbieracko-łowieckie i rybackie należące do kultur z ceramiką grzebykowo-dołkową. Pojawiły się tu na początku II tys. przed Chr. wyroby brązowe należące do horyzontu sejmińsko-turbińskiego. Upowszechniała się hodowla, a na granicy tajgi i lasostepu zaczątki rolnictwa i stałego osadnictwa, a także metalurgii brązu. Te zjawiska pojawiły się szczególnie w kulturach: korotowskiej, koptiakowskiej, samuskiej i jełowskiej, rozwijających się na obszarze pomiędzy Uralem a Obem. W kulturze samuskiej z rejonu dzisiejszego Tomska spotykamy stałe osady zabudowane półziemiankowymi domami z piecami i paleniskami, połączonymi tunelami. Były one często otaczane obronnymi rowami. Podstawą gospodarki mieszkańców tych osiedli była hodowla przeżuwaczy, bydła i koni, a także łowiectwo i rybołówstwo. W XIII w. przed Chr. na opisywanym obszarze zaznaczył się silny wpływ kultury andronowskiej, której ludność migrowała ku północy, do granicy tajgi i lasostepu, a czasem także w głąb tajgi. Nad Tobołem i Obem ok. 1300-1000 lat przed Chr. funkcjonowały lokalne grupy kultury Andronowo, z charakterystycznymi podkurhanowymi pochówkami szkieletowymi i ciałopalnymi. Przybysze upowszechnili na zajmowanych przez siebie terenach rolniczo-hodowlaną gospodarkę i wyroby brązowe typu andronowskiego. W niektórych miejscach budowali ufortyfikowane grody, zabudowane w środku naziemnymi budynkami z paleniskami. Pod wpływem kultury Andronowo powstały na obszarze zachodniej Syberii nowe ugrupowania kulturowe: kultura czerkaskulska, suzgulska i jełowska, rozwijające się na obszarach pomiędzy Uralem a Obem. W kulturze czerkaskulskiej panowała gospodarka oparta na hodowli (głównie bydła rogatego) oraz obróbce metali i istniały stałe osady z naziemnymi domostwami. W rytuałach pogrzebowych wykorzystywano ogień. W kulturze suzgulskiej także istniały stałe osiedla, w tym grodziska z domostwami naziemnymi. W kulturze jełowskiej istniały osady z domostwami półziemiankowymi, a w gospodarce dominowała hodowla, łowiectwo i rybołówstwo. W pochówkach i brązownictwie kultury jełowskiej widoczne są silne wpływy kultury karasukskiej, której nacisk trwał w XII-IX w. przed Chr. Część ugrupowań kultury andronowskiej przesunęła się wówczas na północ, w głąb tajgi. Nad Obem środkowym i dolnym na przełomie II i I tys. przed Chr. rozwijały się typowo łowieckie kultury: tazowska i ortinska.

Zupełnie inaczej przedstawiała się sytuacja kulturowa na obszarach wschodniej Syberii, gdzie klimat i warunki naturalne nie sprzyjały szerzeniu się nowych osiągnięć cywilizacyjnych. Klimat był tu skrajnie surowy a strefy geobotaniczne miały często charakter wyspowy. Niewielkie obszary stepowe i leśnostepowe były tu rozproszone pośród tajgi. W chłodnych fazach okresu subborealnego, na przełomie III i II tysiąclecia przed Chr. oraz na przełomie II i I tysiąclecia przed Chr. warunki klimatyczne specjalnie nie sprzyjały ostałemu osadnictwu i gospodarce wytwarzającej. Tutejsze społeczności nadal polegały na zbieractwie, łowiectwie i rybołówstwie tylko selektywnie adaptowały innowacje związane z rozwijającą się cywilizacją epoki brązu. Ośrodkiem zmian zachodzących na tych obszarach była Kotlina Minusińska. W rezultacie wpływów wywieranych przez kulturę afanasjewską na miejscową, syberyjską ludność neolityczną powstała kultura okuniewska, funkcjonująca ok. 2400-1750/1500 przed Chr. Była ona wynikiem kontaktów ludności europeidalnej z mongoloidalną. Znana jest z grobów otaczanych ogrodzeniami z loków kamiennych na planie prostokąta. W środku mieściły się liczne groby skrzynkowe, mieszczące wielokrotne pochówki. Gospodarka kultury Okuniewskiej opierała się na hodowli owiec, bydła i koni oraz na łowiectwie i rybołówstwie. Praktykowano także uprawę roli. Rozwinięta była także metalurgia brązu. Wyrabiano przedmioty z miedzi i brązu cynowego. Wśród osiedli kultury Okuniewskiej wyróżniały się osady ufortyfikowane na szczytach wzgórz. Podobnie wyglądało osadnictwo i gospodarka sąsiedniej kultury Samus, rozwijającej się nad Obem i Irtyszem. Dla obydwu kultur charakterystyczne były kamienne stele i liczne petroglif, oraz figurki ludzi i zwierząt wyrabiane z różnych materiałów. Na cmentarzyskach kultury Okuniewskiej stawiano stele kamienne, opatrzone wizerunkami ludzi i zwierząt oraz symbolami solarnymi. Stele były stawiane w miejscach uważanych za święte, gdzie składano ofiary i praktykowano kult solarny i kult płodności. Około 1750-1400 przed Chr. kultura okuniewska została wyparta  przez kulturę andronowską, a następnie (1400-1000 przed Chr.) przez kulturę karasukską. Brązy sejmińsko-turbińskie i karasuksie upowszechniały się na obszarach wschodniej Syberii. Na obszarze wschoniej Syberii eksploatowano miejscowe złoża rud miedzi w Sajanach, w rejonie Norylska i na Tajmyrze, oraz złoża rud cyny nad Indygirką i na Zabajkalu. Nad Angarą, Leną i Selengą rozwijała się ok. 2000-1200 lat przed Chr kultura głazkowska. U schyłku II tys. przed Chr. pojawiła się w niej wytwórczość brązownicza. Była to typowa kultura zbieracko-łowiecka. Występowały w niej pochówki szkieletowe z kamiennymi konstrukcjami w kształcie łodzi oraz pochówki ciałopalne. Przedstawiciele kultury głązkowskiej nosili wykonaną z kości biżuterię i zbroje z płytek kościanych. Z grobów szamanów pochodzą różnorodne figurki wykonane z kłów mamuta. Niewielkie wyroby z brązu arsenowego i cynowego pojawił się w tej kulturze późno. Charakterystyczne są tu pochówki ludzi z krzemiennymi grocikami strzał w kościach, świadczące o licznych starciach zbrojnych. Na obszarze Zabajkala, gdzie przedmioty brązowe pojawiły się dopiero u schyłku II tys. przed Chr., rozwijały się kultury doroninska, a następnie dworcowska. Na obszarze Jakucji w II tys. przed Chr. rozwijała się kultura ymyjachtachska. Jej przedstawiciele trudnili się łowiectwem i rybołówstwem, zamieszkując otwarte osady złożone z lekkich konstrukcji zwanych czumami. Charakterystyczne dla tej formacji są pochówki szkieletowe, składane równolegle do biegu rzeki. Jej twórcy posiadali umiejętność zaawansowanej obróbki krzemienia i nefrytu, a także znajomość obróbki brązu. Na stanowisku archeologicznym Abyłaach I odkryto pozostałości warsztatu brązowniczego kultury ymyjachtachskiej. Ludność tej kultury przejęła umiejętności metalurgiczne od przedstawicieli horyzontu Sejma-Turbino i od kultury głazkowskiej. W tym samym czasie na terenie Czukotki egzystowały kultury północnoczukocka i ustbielska, istniały one tu jeszcze ok. 900-800 lat przed Chr. Ich twórcy trudnili się łowiectwem i rybołówstwem, m. in. morskimi polowaniami na morsy. Zamieszkiwali tymczasowe obozowiska i przemieszczali się na ogromnych obszarach za stadami zwierzyny łownej. Pozostawili po sobie cmentarzyska szkieletowe i ciałopalne. Obszary Czukotki były penetrowane także przez grupy ludności kultury ymyjachtachskiej. W XIII-XII w. przed Chr. na obszarach Syberii zaznaczył się wyraźny wpływ ugrupowań kultury karasukskiej, wywodzących się z obszarów pomiędzy Ałtajem a Wielkim Chinganem. Ich wpływ jest widoczny zwłaszcza w metalurgii brązu. Wyroby brązowe typu karasukskiego docierały do całej wschodniej Syberii, a ośrodek ich wytwarzania powstał także na obszarze Zabajkala. Świadectwem przenikanie koczowniczych grup pasterskich ze stepu na obszary Syberii są znaleziska wyrobów brązowych, takich jak miecz z Sil’gumdża w Jakucji. Penetracja koczowników karasukskich na Syberię trwała jeszcze w X-VIII w. przed Chr. Od ok 1200 przed Chr. na obszarze Przedbajkala rozwijała się kultura sziwerska, będąca kontynuacją kultury głazkowskiej. Z jej obszaru znane są pochówki szkieletowe pod brukami z płyt kamiennych, czasem z nadpalonymi kośćmi ludzkimi. Ludzie kultury sziwerskiej wytwarzali grociki krzemienne do strzał, zawieszki z kłów dzika i kółka nefrytowe. Na Angarą występowały specyficzne pochówki, w których ciała zmarłych chowano na siedząco, z głową skierowaną w dół rzeki. Pojawienie się takich pochówków było związane z przybyciem koczowniczych pasterzy z Zabjkala i Mongolii. Zmarłych chowano z nefrytowymi toporami, harpunami i grocikami strzał. W grobach szamanów składano figurki przedstawiające ludzi i zwierzęta. Używano przedmiotów z czystej miedzi, pochodzące z rejonu dzisiejszego Irkucka. Na obszarze Kraju Nadmorskiego rozwijała się ok. 3370-1500 lat przed Chr. późnoneolityczna kultura Zaisanowka. Jest ona znana ze stanowisk położonych zarówno na wybrzeżu Morza Japońskiego, jak i w głębi lądu. Znana jest z ceramiki zdobionej odciskami grzebienia. Na obszarze osad kultury Zaiasanowka archeolodzy odkryli ślady półziemiankowych domostw, a także struktur służących celom gospodarczym i kultowym. W budynkach mieszkalnych odkryto paleniska i ślady produkcji kamiennych narzędzi. Wykonywano je z krzemienia, jaspisu, tufu, czertu i obsydianu. Gospodarka tej kultury opierała się na łowiectwie, zbieractwie i rybołówstwie i używany w niej zestaw narzędzi i broni był dostosowany do tego typu zajęć. Rozwijało się tkactwo i wytwarzanie rozmaitych ceramicznych figurek. Ludność kultury Zaisanowka intensywnie eksploatowała zasoby wybrzeża morskiego, rzek i zbiorników wodnych. Pod koniec istnienia tej formacji jej twórcy zaczęli uprawiać proso (Panicum milliaceum, Setaria italica). Wprowadzenie elementów gospodarki wytwórczej wiązało się z przenikaniem wpływów z obszaru Chin. Nad dolnym Amurem rozwijała się w okresie 3455-1300 przed Chr. kultura Woznesowka. Jej osady znane są z całego dorzecza dolnego Amuru. Ludność tej kultury wytwarzała liczne narzędzia kamienne i lepioną ręcznie ceramikę, która była bogato dekorowana przedstawieniami zwierząt i postaci mitologicznych. Niektóre stanowiska archeologiczne kultury Woznesowka pełniły funkcję centrów kultowych, w których odprawiano ceremonie religijne i wytwarzano ceramikę. W osadach dominowały proste domostwa na planie owalnym lub prostokątnym. Podstawą gospodarki było zbieractwo i łowiectwo. Z kulturą Woznesowka związane są niektóre ryty naskalne nad Amurem. Na obszarze Sachalinu w późnym neolicie rozwijała się kultura sedychińska (2000-1000 przed Chr.). Jej twórcy używali ceramiki i kamiennych narzędzi. Jej gospodarka opierała się na intensywnym wykorzystaniu środowiska morskiego, rybołówstwie, oraz polowaniu na morskie i lądowe ssaki, a także na zbieractwie. Mieszkańcy Sachalinu utrzymywali szerokie kontakty z populacją Wysp Japońskich i sprowadzali obsydian z wyspy Hokkaido. Około 1500-1000 lat przed Chr. obszar Dalekiego Wschodu dzisiejszej Rosji zaczął wchodzić w epokę metali. Był to proces stopniowy i niejednorodny. Nie we wszystkich formacjach kulturowych upowszechniły się narzędzia brązowe. Niektóre stosowały wyłącznie ich kamienne repliki. W okresie 1200-500 przed Chr. na obszarze Kraju Nadmorskiego rozwijało się co najmniej pięć odrębnych kultur. Kultura sinegajska rozwijała się w głębi Kraju Nadmorskiego, wokół jeziora Chanka. Znana jest z licznych stanowisk osadniczych. Jej przedstawiciele osiągnęli wysoki poziom obróbki różnych materiałów. Wytwarzali wyroby ceramiczne, kamienne, a także kościane i rogowe. Liczne kamienne narzędzia do obróbki drewna świadczą o intensywnym wykorzystywaniu także tego surowca. Twórcy kultury sinegajskiej byli wojownikami i używali różnorodnego uzbrojenia: łuków, kościanych grocików strzał, sztyletów z kości i łupku, granitowych maczug, zbroi z kości. Osady tej kultury były zarazem kompleksami kultowymi i grzebalnymi. Zapełniały je spore domostwa wznoszone na planie prostokąta. Mieszkańcy tych osad prowadzili zbieracko-łowiecką gospodarkę z pierwszymi elementami uprawy roli i hodowli zwierząt. Szczególnie chętnie hodowano świnie, które stały się także przedmiotem rytuałów religijnych. W strefie nadbrzeżnej Kraju Nadmorskiego rozwijała się kultura lidowska. Wiele z nich zajmuje znaczną powierzchnię, dochodzącą do 1000 metrów kwadratowych. Ludność tej kultury wytwarzała ceramiczne naczynia i figurki. Używała narzędzi krzemiennych i kamiennych, z których niektóre naśladują formy wyrobów brązowych. Nie użytkowała prawie żadnych wyrobów brązowych. Osady były złożone z naziemnych budynków mieszkalnych na planie prostokąta, z kilkoma paleniskami w środku. Z obszaru kultury lidowskiej nie są znane żadne archeologicznie uchwytne pochówki. Jej przedstawiciele prowadzili zbieracko-łowiecko-rybacką gospodarkę, w której nacisk kładziono na sezonowe połowy łososia. Być może istniało w niej zaczątkowe rolnictwo, Kultury sinegajska i lidowska istniały w tym samym okresie.

Obszar Półwyspu Koreańskiego był w pradziejach pomostem, przez który osiągnięcia cywilizacyjne z obszaru Chin przedostawały się w kierunku archipelagów przybrzeżnych Azji Wschodniej (głównie na Wyspy Japońskie). W okresie 5500-1500 przed Chr. na tym terenie panowała neolityczna kultura Chulmun (Jelumun). W tym czasie na Półwyspie rozszerzał się zasięg uprawy prosa, którą przyjmowały lokalne społeczności zbieracko-łowieckie. Osiedla stałe kultury Chulmun były położone przede wszystkim na wybrzeżach morskich i zamieszkane przez łowców, zbieraczy i rybaków, eksploatujących zasoby morskie. Znane są także związane z tą formacją śmietniska muszlowe, na których oprócz muszli skorupiaków odkryto liczne ości ryb, a także kości wielorybów i innych morskich ssaków. Polowano także na dzikie zwierzęta. W środkowym okresie Chulmun (3500-2000 przed Chr.) ludność tej kultury zaczęła uprawiać proso zwyczajne (Panicum miliaceum) i włośnicę ber (Setaria italica). System gospodarki wytwórczej został zintegrowany z istniejącym już systemem zbieracko-łowieckim. Gospodarka rolna pojawiła się na Półwyspie Koreańskim za sprawą wpływów z północno-wschodnich Chin. Efektem był wzrost populacji i wzrost liczby osiedli, począwszy od połowy IV tys. przed Chr. Proso stało się obok produktów morskich niezbędnym składnikiem diety ludności kultury Chulmun. Uprawa ryżu dotarła do Korei dopiero około 2000 lat przed Chr., jak poświadczają to analizy pyłkowe rdzeni glebowych ze stanowiska Kimpo. Była to tzw. japońska odmiana ryżu (Oryza sativa subsp. japonica), która dotarła tutaj z Chin. Około 1500 lat przed Chr. kultura Chulmun została zastąpiona na Półwyspie Koreańskim przez kulturę Mumun, która funkcjonowała aż do ok. 300 lat przed Chr. W okresie drugiej połowy II tysiąclecia przed Chr. i pierwszej połowy I tysiąclecia przed Chr. na Półwyspie Koreańskim i na Wyspach Japońskich zaczęły się upowszechniać ważne osiągnięcia cywilizacyjne: uprawa ryżu na zalanych polach, metalurgia brązu i żelaza. Innowacje te pojawiły się w kulturze Mumun. Pojawiły się one tu za pośrednictwem późnej kultury Xiajiadian i kultury Yueshi ze wschodnich i północnych Chin. Pod wpływem tych kultur na przełomie II i I tys. przed Chr. pojawiły się na obszarze kultury Mumun pierwsze wyroby brązowe. Pojawiały się one jako dary grobowe w grobach skrzynkowych kultury Mumun, wraz z malowaną na czerwono ceramiką. Obok wiosek rolników uprawiających ryż powstawały monumentalne grobowce megalityczne w formie dolmenów. Mogły one należeć do społecznej elity, która wzbogaciła się dzięki rolnictwu. Pochówki pod dolmenami zawierają świetnie wykonaną ceramikę, broń z polerowanego kamienia i wyroby obsydianowe. Pojawiły się nierówności społeczne związane z różnicami statusu i majątku. Pochówki dolmenowe były naśladownictwem zwyczajów panujących we wschodniej części Kotliny Mandżurskiej. Rozwinęły się cmentarzyska megalityczne liczące tysiące grobowców. Lokalne społeczności zbieracko-łowieckie coraz śmielej adaptowały uprawę prosa i zmieniały swój tryb gospodarowania. Pochówki megalityczne pojawiły się na obszarze kultury Mumun w końcu II tys. przed Chr. Gospodarka tej kultury opierała się na uprawie prosa, ryżu oraz na łowiectwie i szerokiej eksploatacji zasobów morskich. Uprawiano także pszenicę, jęczmień i rośliny strączkowe. Uprawa ryżu na zalanych polach przeniknęła do Korei z obszaru Półwyspu Szantuńskiego i Półwyspu Liaotuńskiego. Upowszechniła się ona ok. 1100-900 lat przed Chr. Wiązało się to prawdopodobnie z przybyciem z wymienionych regionów nowych grup ludności na Półwysep Koreański. Byli wśród nich również przybysze z Mandżurii, mówiący językiem należącym do grupy tunguskiej. W VII w. przed Chr. pojawiły się na obszarze kultury Mumun wyroby brązowe: sztylety, toporki, grociki strzał, ostrza. Pojawiły się one w grobach osób stojących na czele hierarchii społecznej rodzącego się systemu wodzowskiego. Spora część tych wyrobów brązowych była importowana z Kotliny Mandżurskiej. Docierały one na obszar kultury Mumun drogą morską. W środkowym okresie istnienia kultury Mumun (800-500 przed Chr.) umacniał się hierarchiczny charakter społeczeństwa. Nadal budowano dolmeny w ramach pracy wspólnotowej. Obok pochówków megalitycznych na cmentarzyskach występowały pochówki w grobach skrzynkowych i w dużych naczyniach ceramicznych. Obok licznych małych osiedli istniały osady dużych rozmiarów, będące miejscami centralnymi i ośrodkami władzy lokalnych wodzów. Były otaczane rowami obronnymi palisadami. Na obszarze południowo-zachodniej części Półwyspu Koreańskiego pojawiła się nawet trójstopniowa hierarchia osad. Wśród dużych osad wyróżnia się Taepyong-ri nad rzeką Nam. Zapełniały ją domy ziemiankowe na owalnym planie, którym towarzyszyły położone na zewnątrz jamy zasobowe i paleniska. Mieszkańcy osady zajmowali się uprawą ziemi za pomocą radeł oraz wytwarzaniem przedmiotów z kamieni półszlachetnych i ceramiki. Inną ważną osadą z tego okresu było Komdan-ri, usytuowane na szczycie wzniesienia. Otoczone było obronnym wałem. Największe domy, gdzie archeolodzy odnaleźli najwięcej artefaktów i przedmiotów prestiżowych mieściły się wewnątrz obszaru ufortyfikowanego. Domy były wznoszone na prostokątnym planie. Na stanowisku Songguk-ri odkryto zespół ziemianek na planie prostokąta, otoczonych drewnianą palisadą. Na zewnątrz niej znajdowały się owalne domy półziemiankowe z centralnymi słupami. Wspomniana palisada uległa spaleniu w pewnym momencie funkcjonowania osady. Osada stała się jednym z ośrodków kultury Songguk-ri, która zajmowała południowo-zachodnią część Półwyspu Koreańskiego ok. 650-450 lat przed Chr. Zajmowała 61 hektarów i mieściła ok. 400 domów półziemiankowych, a także budynki interpretowane jako spichlerze. Archeolodzy odnaleźli na jej terenie liczne pochówki jamowe, skrzynkowe i naczyniach, oraz kilka dolmenów. Odkryto tu także bogato wyposażony pochówek skrzynkowy ze sztyletem brązowym, sztylet kamienny, grociki strzał i paciorki kamienne. Wytwarzano tu ceramikę, paciorki i wyroby kamienne. Przez tysiąclecia od schyłku plejstocenu i początku holocenu aż po ok.1000/800 lat przed Chr. na Wyspach Japońskich panowała kultura Jomon. Jej twórcy byli łowcami, zbieraczami i rybakami, używającymi ceramiki zdobionej odciskami sznura. Była to jedna z najtrwalszych kultur zbieracko-łowieckich w pradziejach ludzkości. W późniejszym okresie jej istnienia zaznaczyła się tendencja do stałego osadnictwa i nasilonej eksploatacji zasobów morskich. Na stanowisku archeologicznym Nishida na wyspie Honsiu odkryto pozostałości długotrwałej osady, której towarzyszyło ogrodzone cmentarzysko położone w centrum osady. Mieszkańcy spożywali pieczone placki z mąki z żołędzi i orzechów, z dodatkiem mięsa, krwi i jaj ptasich. Na początku I tys. przed Chr. na skutek kontaktów z Półwyspem Koreańskim i migracji ludności z tego obszaru uprawa ryżu zawitała na Wyspy Japońskie. Stała się ona powoli częścią gospodarki ludności kultury Jomon. Zdołała ona udomowić i uprawiała także fasolę adzuki (Vigna angularis), tykwę pospolitą (Lagenaria siceraria) oraz pachnotkę zwyczajną (Perilla frutescens). Modyfikowali środowisko tak, aby pożądane gatunki mogły się namnażać. Udomowili także dziki i chwastnicę zwyczajną (Echinochloa esculenta). Ludność kultury Jomon była zatem społecznością zbieracko-łowiecką, która stopniowo adaptowała elementy gospodarki przyswajającej. W tym czasie nadal odczuwała ona skutki załamania osadnictwa i sieci wymiany z okresu środkowego Jomon. Osady były bardziej rozproszone, a śmietniska muszlowe coraz rzadsze. W gospodarce coraz większą rolę spełniała nadmorska produkcja soli, a także polowania na dużą zwierzynę. Do jadłospisu zaczęły wchodzić importowane z kontynentu azjatyckiego płody rolne, a niebawem także produkty miejscowych upraw. Odżyły powoli morskie kontakty Półwyspem Koreańskim, poświadczone przez znaleziska przedmiotów obsydianowych i ceramiki. Około 1000-800 lat przed Chr. zaczęły na Wyspy Japońskie napływać z Półwyspu Koreańskiego rolnicze społeczności kultury Yayoi. Pojawiły się wioski rolnicze otoczone zalanymi wodą polami ryżowymi. Otaczane były obronnymi rowami, a w środku znajdowały się budynki mieszkalne, jazy zasobowe i pochówki. Na pochodzenie osadników kultury Yayoi z Chin i Półwyspu Koreańskiego wskazują nie tylko liczne podobieństwa artefaktów, ale także wyniki analiz antropologicznych. Zabytki kultury Yayoi są bardzo podobne do wyrobów kultury Songguk-ri. Podobieństwo widać w pochówkach dolmenowych, rytuałach z udziałem świń, osadach otoczonych rowami obronnymi i zabudowanymi półziemiankowymi domami, a także w formach wyrobów kamiennych i w układzie cmentarzysk. Kolonizacja zaczęła się od wyspy Kiusiu i skierowała się na Honsiu. Nie sięgnęła jednak wyspy Hokkaido, gdzie warunki naturalne były niesprzyjające dla rolnictwa ryżowego. Zamieszkiwali tam przodkowie dzisiejszych Ajnów. Ekspansja była stosunkowo szybka i trwała przez 2-3 stulecia. Osady kultury Yayoi, zakładane początkowo na równinach nadbrzeżnych, pojawiły się także w pagórkowatych obszarach w głębi lądu. Ekspansja powodowała konflikty międzygrupowe, poświadczone otaczaniem osad palisadami i licznymi znaleziskami grocików strzał. Chińskie źródła pisane z III w. po Chr. opisują zamieszkujący Wyspy Japońskie lub Wa, zarządzany przez szamanki chowane po śmierci w podkurhanowych grobach. Na stanowisku archeologicznym Yoshinogari rzeczywiście odkryto ślady dużej, ufortyfikowanej osady, której towarzyszył kurhanowy, bogato wyposażony grobowiec. Oznacza to, że późniejszych fazach rozwoju kultury Yayoi pojawiły się elity i społeczna hierarchia. Stało się tak dzięki szybkiemu zaadaptowaniu skomplikowanych systemów irygacyjnych zasilających uprawy ryżu. Rozwijała się produkcja różnorodnej ceramiki oraz kamiennych i drewnianych narzędzi. Następowało krzyżowanie przybyszów z kultury Yayoi z miejscowymi populacjami kultury Jomon, a także akulturacja obydwu grup. Nowi przybysze przynieśli ze są język protojapoński, od którego pochodzi język współczesnych mieszkańców Wysp. Ekspansja grup rolników w poszukiwaniu nowych ziem uprawnych umożliwiła jego rozprzestrzenienie aż po północny kraniec wyspy Honsiu. Obok rolnictwa ważną rolę gospodarczą spełniało łowiectwo i zbiór morskich skorupiaków. Oprócz ryżu uprawiano także pszenicę, jęczmień, proso, melony i fasolę adzuki. Rozwijało się tkactwo, ale pierwsze wyroby brązowe pojawiły się na Wyspach Japońskich dopiero ok. 400-300 lat przed Chr. Rozwój kultur Eurazji Północnej oraz Półwyspu Koreańskiego i Wysp Japońskich miał przyspieszyć w następnych stuleciach…

CDN.

Literatura

C. Renfrew, P. Bahn (red.), The Cambridge World Prehistory, Cambridge, 2014.

Ch. Scarre (red.), The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies, London, New York, 2018.

B. M. Fagan, N. Durrani, People of the Earth : an introduction to World prehistory, London, New York, 2019.

K. L. Feder. The past in perspective : an introduction to human prehistory, New York, London, 2017.

R. J. Wenke, D. I. Olszewski, Patterns in prehistory: humankind’s first Three milion years, Oxford, New York, 2007.

J. K. Kozłowski (aut. i red.), J. Chochorowski, P. Kaczanowski, Encyklopedia historyczna Świata : Tom I: Prehistoria, Kraków, 1999.

J. K. Kozłowski, F. Mallegni, Wielka Historia Świata : Tom 1 : Świat przed „rewolucją” neolityczną, Kraków, 2004.

J. Brooke, Climate change and the course of global history : A Rough Journey, Studies in environment and history, Cambridge, New York, 2014.

J. Śliwa (aut. i red.), J. Chochorowski, K. M. Ciałowicz, M. Kaczanowska, J. K. Kozłowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata : Tom 2 : Stary i Nowy Świat. Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

D. W. Anthony, The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton, 2007.

Azja i Eurazja, zdjęcie satelitarne

Mapy fizyczne Azji

Krajobrazy Eurazji północnej

Granica stepu i lasostepu w Eurazji, mapy

Krajobraz Wyspy Wrangla

Krajobraz Półwyspu Tajmyr

Szczątki kostne mamuta włochatego (Mammuthus primigenius) z Wyspy Wrangla i Półwyspu Tajmyr

Rekonstrukcja mamuta włochatego (Mammuthus primigenius)

Zasięg kultury Kiukais (Kiukainen), mapy

Ceramika kultury Kiukais

Plan stanowiska osadniczego kultury Kiukais w Räntämäki Riihivainio

Ziarno jęczmienia (Hordeum vulgare) ze stanowiska archeologicznego Räntämäki Riihivainio

Pradziejowe malowidła naskalne z Finlandii

Związki północnej Eurazji z horyzontem sejmińsko-turbińskim, mapa

Petroglify z Alta w północnej Norwegii

Zasięg kultury fatjanowskiej, mapa

Zabytki kultury fatjanowskiej

Pochówki kultury fatjanowskiej

Rekonstrukcja wozu ze środowiska kultury fatjanowskiej

Zasięg kultury balanowskiej, mapa

Schemat rozwoju kultury balanowskiej

Budynki mieszkalne kultury balanowskiej

Zabytki kultury balanowskiej

Pochówek wojowników abaszewskich spod kurhanu Pepkinskiego

Sytuacja kulturowa w zachodniej Eurazji we wczesnej epoce brązu

Zasięg kultury wołosowskiej, mapa

Zabytki kultury wołosowskiej

Zabytki kultury wołosowskiej

Plany osiedli kultury wołosowskiej

Zasięg kultury jurtikowskiej i garinsko-borskiej, mapa

Zabytki kultury jurtikowskiej

Zabytki kultury garinsko-borskiej

Plan i rekonstrukcja osiedla kultury garinsko-borskiej Borowoje Ozero II

Ceramika kultury kargopolskiej

Zabytki kultury czojnowtińskiej

Ceramika kultury lebjażskiej

Zasięg kultury abaszewskiej, mapa

Zabytki kultury abaszewskiej

Pochówki kultury abaszewskiej

Plan osiedla kultury abaszewskiej

Rekonstrukcje biżuterii, budynku mieszkalnego i pochówku kultury abaszewskiej

Rekonstrukcja rydwanu bojowego z epoki brązu

Zasięg kultury pozdniakowskiej i kultur sąsiednich, mapa

Zabytki kultury pozdniakowskiej

Pochówki kultury pozdniakowskiej

Zasięg kultury czirikowskiej, mapy

Ceramika kultury czirikowskiej

Zabytki kultury czirikowskiej

Zabytki kultury korotowskiej

Pochówki kultury korotowskiej

Zabytki kultury nadkazańskiej

Zasięg horyzontu sejmińsko-turbińskiego (Sejma-Turbino), mapy

Zabytki horyzontu sejmińsko-turbińskiego (Sejma-Turbino)

Rekonstrukcje wojowników z kręgu horyzontu sejmińsko-turbińskiego (Sejma-Turbino)

Zbroje syberyjskich Koriaków, zdjęcie z 1901 r. po Chr.

Zabytki kultury samuskiej

Przedstawienia rydwanów ze sztuki naskalnej z Sajanów

Ceramika kultury koptiakowskiej

Mapa zasięgu kultury andronowskiej (Andronowo)

Ceramika kultury czerkaskulskiej

Zabytki i pochówki kultury czerkaskulskiej

Ceramika kultury jełowskiej

Zabytki kultury jełowskiej

Główne kultury epoki brązu na obszarze Niziny Zachodniosyberyjskiej, mapa

Miejsce ofiarne kultury suzgulskiej

Zabytki kultury suzgulskiej

Ceramika kultury tazowskiej

Mapa fizyczna północno-wschodniej Eurazji

Mapa kultur północnej Eurazji w epoce brązu

Zasięg kultury okuniewskiej, mapa

Zabytki kultury okuniewskiej

Stanowisko archeologiczne Czebaki, osiedle obronne kultury okuniewskiej

Stele kamienne kultury okuniewskiej

Pochówki kultury okuniewskiej

Sztuka naskalna kultury okuniewskiej

Zasięg kultury głazkowskiej i innych kultur epoki brązu w Eurazji, mapa

Zabytki kultur epoki brązu z obszaru Wschodniej Syberii

Zabytki kultury głazkowskiej

Rekonstrukcja stroju ludności kultury głazkowskiej

Zabytki kultury dworcowskiej

Pochówski kultury dworcowskiej

Przykłady sztuki naskalnej z obszaru wschodniej Syberii

Zabytki kultury kultury ymyjachtachskiej

Mapa zasięgu kultury ymyjachtachskiej

Rekonstrukcja wojownika ze środowiska kultury karasukskiej

Zabytki kultury karasukskiej

Zabytki kultury sziwerskiej

Zabytki kultur epoki brązu z obszaru doliny Amuru i Kraju Nadmorskiego

Zabytki kultury Zaisanowska

Sztuka naskalna z obszaru wschodniej Eurazji

Proso zwyczajne (Panicum milliaceum)

Włośnica ber (Setaria italica)

Rozprzestrzenianie się uprawy prosa we wschodniej Eurazji

Ceramika kultury Woznesowka

Eksploracja archeologiczna pochówku kultury Woznesowka

Zabytki kultury sedychińskiej

Zabytki kamienne kultury sinegajskiej

Zabytki kultury sinegajskiej

Zabytki kultury lidowskiej

Współczesne czumy

Budowa dłubanki, rekonstrukcja

Połów ryb, rekonstrukcja

Posiłek myśliwych, rekonstrukcja

Półwysep Koreański, zdjęcie satelitarne

Mapa fizyczna Półwyspu Koreańskiego

Krajobraz Półwyspu Koreańskiego

Wyspy Japońskie, zdjęcie satelitarne

Wyspy Japońskie, mapa fizyczna

Krajobraz Wysp Japońskich

Zasięg kultury Chulmun, mapa

Zabytki kultury Chulmun

Plany osiedli kultury Chulmun

Zabytki kultury Chulmun

Rekonstrukcje budynków mieszkalnych kultury Chulmun

Pochówki skrzynkowe z obszaru Kotliny Mandżurskiej

Najważniejsze stanowiska archeologiczne kultury Mumun

Zabytki kultury Mumun

Mapa występowania dolmenów na obszarze Półwyspu Koreańskiego

Dolmeny związane z kulturą Muun

Plan stanowiska archeologicznego Taepyong-ri 

Pozostałości działalności produkcyjnej z Taepyong-ri 

Petroglify z dolmenów kultury Mumun

Plany osad kultury Mumun

Plan osady Komdan-ri

Tzw. japońska odmiana ryżu (Oryza sativa subsp. japonica)

Zasięg kultury Songguk-ri

Plan stanowiska archeologicznego Songguk-ri

Zabytki kultury Songguk-ri

Pozostałości pól ryżowych ze stanowiska archeologicznego Majeon-ri

Migracja ludności z Mandżurii i Półwyspu Koreańskiego na Wyspy Japońskie, mapa

Schemat przemian klimatycznych i kulturowych na Wyspach Japońskich

Migracje we wschodniej Eurazji w epoce brązu

Mapa zasięgu kultury Jomon

Zabytki kultury Jomon

Fasola adzuki (Vigna angularis)

Tykwa pospolita (Lagenaria siceraria)

Pachnotka zwyczajna (Perilla frutescens)

Chwastnica zwyczajna (Echinochloa esculenta)

Obsydian z Wysp Japońskich

Przekrój śmietniska muszlowego kultury Jomon

Naczynia do pozyskiwania soli kultury Jomon

Rekonstrukcje osiedli kultury Jomon

Pochówki kultury Jomon

Ludność kultury Jomon, rekonstrukcje

Ekspansja mokrej uprawy ryżu na Wyspach Japońskich, mapa

Ekspansja kultury Yayoi, mapa

Porównanie zabytków z Półwyspu Koreańskiego i z wyspy Kiusiu

Porównanie czaszek ludności kultur Jomon i Yayoi

Pola ryżowe kultury Yayoi

Ekspansja języków proto-japońskiego i proto-koreańskiego, mapy

Zabytki kultury Yayoi

Pozostałści osiedla kultury Yayoi z Maenakanishi 

Rekonstrukcje osiedli kultury Yayoi

Pochówki kultury Yayoi

Rekonstrukcje ludności kultury Yayoi