Europa w środkowej i późnej epoce brązu (1500-800/700 przed Chr.)

Późna epoka brązu była okresem istotnych przemian w Europie, zacieśniającej swoje kontakty ze światem śródziemnomorskim i bliskowschodnim. W kolejnych stuleciach następowały na obszarze kontynentu europejskiego procesy związane ze wzrostem liczby ludności i poszerzaniem zakresu osadnictwa, rozwojem metalurgii i eksploatacji surowców naturalnych, rozkwitem dalekosiężnej wymiany handlowej. Rozwijała się zarówno technika i gospodarka, jak i miejscowe struktury społeczne. W Europie w kolejnych etapach epoki brązu panował klimat wilgotniejszy i chłodniejszy, niż w poprzednich epokach, typowy dla okresu subborealnego (3000-500 przed Chr.). Od połowy II tys. przed Chr. w Europie panował wilgotny i umiarkowany termicznie klimat. Rozszerzył się na południe zasięg stepu i lasotepu, a zwilgocenie klimatu dotknęło cały kontynent, zaznaczając się także na obszarze stepu nadczarnomorskiego. Wyraźne zmiany zaczęły zachodzić począwszy od XIII w. przed Chr. Klimat zaczął się ochładzać, a ilość opadów znacząco spadła, co miało bardzo niekorzystne skutku w strefie stepowej, gdzie rozwój dotychczasowych systemów został zahamowany, a na wielu obszarach zastąpił je tzw. zimny step o ubogiej szacie roślinnej. Znacznie obniżył się także poziom wody w Morzu Czarnym .W okresie od XIII do VII w. przed Chr. Europe i obszary stepowe zdominował chłodny i suchy klimat. W późniejszych etapach epoki brązu rozwój ugrupowań kulturowych Europy stymulowało poszukiwanie ważnych surowców naturalnych (rud miedzi i cyny, złota, bursztynu) i aktywność w zakresie dalekosiężnej wymiany handlowej, szczególnie ze zurbanizowanymi cywilizacjami wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Szczególne znaczenie gospodarcze miały złoża rud miedzi na Półwyspie Iberyjskim, na Wyspach Brytyjskich, na Półwyspie Armorykańskim w Alpach i Rudawach, a zwłaszcza złoża rud cyny z Bretanii, Kornwalii, Irlandii, Półwyspu Iberyjskiego, Rudaw i Banatu. Na Półwyspie Bałkańskim, w Alpach, Rudawach, na Wyspach Brytyjskich, nad Renem, na Półwyspie Iberyjskim i w Siedmiogrodzie wydobywano także złoto. Wybrzeża Morza Bałtyckiego i częściowo Morza Północnego były źródłem cenionego zarówno w Europie, jak i nad Morzem Śródziemnym bursztynu. Wszystkie te cenne zasoby przyciągały kupców i poszukiwaczy złóż, którzy przybywali także z basenu Morza Śródziemnego. Rozmieszczenie rud metali i złóż innych surowców zmuszało poszczególne społeczności do wzmożonej aktywności w zakresie dalekosiężnego handlu i wymiany. Coraz częstsze były dalekie wyprawy organizowane w celu pozyskania surowców. Kupcy często przebywali całe Morze Śródziemne lub cały kontynent europejski, by dotrzeć do upragnionych zasobów. Szczególne zainteresowanie śródziemnomorskich kupców przebywających na swoich statkach dalekie morskie szlaki budziły złoża cyny w Bretanii i Kornwalii, bałtycki bursztyn, czy wydobywane w różnych miejscach rudy miedzi i złoto. Bursztyn był szczególnie poszukiwany w świecie egejskim (zwłaszcza w kulturze mykeńskiej), ale docierał także na Bliski Wschód. Dzięki bursztynowi, stanowiącemu atrakcyjny towar i środek wymiany mogły powstać centra metalurgiczne Półwyspu Jutlandzkiego, południowej Szwecji i Półwyspu Sambijskiego, gdzie używano wyłącznie importowanego surowca metalowego, nabywanego właśnie za bursztyn. Tam, gdzie występowały złoża rud metali tworzyły się prężne ośrodki metalurgiczne, mocno wpływające na otoczenie, a nawet na bardziej oddalone obszary. Wymiana dalekosiężna rozwijała się coraz szerzej, a społeczności żyjące w sąsiedztwie szlaków handlowych czerpały  z niej największe korzyści. Dzięki rozwojowi kontaktów i wymiany nowe wynalazki, osiągnięcia cywilizacyjne, informacje, wierzenia i ideologie mogły przenikać z centrów zurbanizowanej cywilizacji na południu daleko od swego miejsca pochodzenia. Skutkiem było znaczne powiększenie tempa rozwoju cywilizacji, nie tylko w centrach począwszy od Żyznego Półksiężyca i Egiptu, aż po region egejski, ale także na europejskich peryferiach. W młodszym etapie epoki brązu w Europie nastąpiła na skutek opisanych wyżej procesów stabilizacja struktur osadniczych i społeczno-kulturowych oraz wyraźne przyspieszenie rozwoju cywilizacyjnego na obszarze całego kontynentu. Tylko na obszarze stepu pontyjskiego pod koniec epoki brązu nastąpił ostry kryzys ekologiczny, negatywnie wpływający na żyjące tam społeczności.

Ważną cezurą w pradziejach Europy w epoce brązu było pojawienie się około 1600/1500 lat przed Chr., na obszarach pomiędzy Renem i Cisą rozwinęła się nowa formacja kulturowa, zwana przez archeologów kręgiem kultur mogiłowych (tumulusowych). Istniała ona w okresie ok. 1600/1500-1300/1200 przed Chr. Jej nazwa pochodzi o charakterystycznych grobowców w formie owalnych lub okrągłych kurhanów (tumulusów), tworzących często duże cmentarzyska i rozbudowane krajobrazy kurhanowe. Tradycja wznoszenia kurhanów pochodziła ze stepu pontyjskiego i już wcześniej dotarła do Europy za sprawą kultury ceramiki sznurowej pod koniec neolitu. Były znane także w kulturze unietyckiej. Teraz jednak zaczęto wznosić kurhany z nowymi elementami konstrukcji, takimi jak kamienne lub drewniano kamienne komory grobowe. Wraz z ich upowszechnieniem rozprzestrzeniła się nowa kultura dysponująca rozwiniętą metalurgią, kulturą materialną i oryginalnym systemem wierzeń  i rytuałów. W krótkim czasie krąg kultur mogiłowych rozprzestrzenił się ze swojego macierzystego obszaru aż po tereny pomiędzy Odrą i środkową Wisłą i po Kotlinę Karpacką, Dunaj i Cisę  na wschodzie i po wschodnią Francję z częścią doliny Rodanu na zachodzie. Poglądy badaczy na mechanizmy rozprzestrzeniania się kręgu kultur mogiłowych są zróżnicowane. Jedni zwracają uwagę na powolny i zasadniczo pokojowy proces rozszerzania jej zasięgu droga migracji małych grup ludzkich i dyfuzji kulturowej. Inni wskazują na możliwość występowania większych migracji, aktywności militarnej i starć zbrojnych w związku z ekspansją opisywanej formacji w Europie. Na obszarze Bawarii, Czech, Hesji i Turyngii widoczne jest stopniowe i płynne przejście pomiędzy wcześniejszymi ugrupowaniami a kręgiem kultur mogiłowych. U podnóża Alp po ustąpieniu ugrupowań z wczesnej epoki brązu ukształtowały się tzw. kultury pre-tumulusowe, które bezpośrednio poprzedzały formację kręgu mogiłowego. W północnej części obszaru zajmowanego prze kulturę unietycką w okresie poprzedzającym wkroczenie nowej formacji, nastąpił kryzys struktur społecznych i osadniczych, spowodowany czynnikami ekologicznymi. Jednym z jego objawów był upadek ufortyfikowanego osiedla (grodu) w Bruszczewie na obszarze Niziny Południowowielkopolskiej, ok. 1650-1600 lat przed Chr.  Nowa formacja powstała i rozprzestrzeniła się w ciągu niewielu pokoleń. Jej szybka ekspansja była możliwa dzięki szerzeniu się wojowniczej ideologii, widocznej już w tych formacja, które ją bezpośrednio poprzedzały, m. in. w kulturze Otomani-Füzesabony (otomańskiej). To tam po raz pierwszy pojawiło się powszechniejsze użycie brązowych mieczy i nowa warstwa społeczna, elita wojowników. Związana z pojawieniem się tej elity atrakcyjna ideologia przeniknęła potem do społeczności pasterskich zamieszkujących nad górnym Renem i górnym Dunajem, przyczyniając się do uformowania kręgu tumulusowego. Jej rozprzestrzenienie się szło w parze z rozszerzeniem zasięgu cmentarzysk kurhanowych i związanych z nim wierzeń religijnych oraz rytuałów pogrzebowych. Na skutek ekspansji opisywanego modelu kulturowego powstała nowa struktura społeczna z elitą wojowników na czele. Nowe społeczności wojowników przechwyciły kontrole nad wieloma złożami rud miedzi i upowszechniły zwyczaj grzebania zmarłych pod kurhanami. Dla kręgu kultur pól popielnicowych charakterystyczne są właśnie takie pochówki szkieletowe, umieszczane jamach grobowych pod tumulusami (lub na poziomie gruntu, na którym nasypano płaszcz grobowca). Często chowano zmarłych w trumnach wydrążonych w pniach drewnianych. Zmarłym towarzyszyły bogate dary grobowe: paradne ubrania, broń, narzędzia ozdoby w przypadku mężczyzn, a biżuteria w przypadku kobiet. Naczynia ceramiczne wkładano do grobów rzadko. Dużo częściej reprezentowane jest uzbrojenie brązowe: sztylety, miecze, topory, groty broni drzewcowej, oraz krzemienne groty strzał. Popularnym typem ozdób wkładanych do grobów były naszyjniki z bursztynowych paciorków. Zdarzały się też przedmioty ze szkła i złota w bogatszych grobach. Skład darów grobowych był ściśle związany z płcią osoby zmarłej. Najbogatsze pochówki należały do plemiennej i rodowej elity. Oprócz kurhanów występowały także groby płaskie, często w obstawie kamiennej. Niektóre z płaskich grobów mieściły pochówki zbiorowe. Na niektórych cmentarzyskach występowały także pochówki ciałopalne. Pochówki ciałopalne stawały się coraz popularniejsze w końcowych fazach istnienia kręgu tumulusowego. We wczesnych fazach istnienia kręgu mogiłowego jego przedstawiciele prowadzili mobilny tryb życia połączony z pasterską gospodarką. Główne znaleziska archeologiczne z tego okresu to przede wszystkim małe cmentarzyska i nieliczne osady. Ważną częścią systemu społeczno-gospodarczego kręgu kultur mogiłowych była metalurgia brązu. Metalurdzy z tego ugrupowania ukształtowali własny, oryginalny styl wyrobów brązowych. Rudy miedz i cyny przez nich wykorzystywane pochodziły m. in. z zagłębi alpejskich i karpackich. Karpackie ośrodki metalurgiczne dostarczały brązowych przedmiotów zwłaszcza na obszary pomiędzy Odrą a Wisłą. Na stanowisku archeologicznym Szczepidło, położonym na Pojezierzu Gnieźnieńskim (Żnińsko-Mogileńskim), w obrębie Pojezierza Wielkopolskiego, na wydmie położonej na terasie rzecznej nad Wartą odkryto osadę metalurgów kręgu kultur mogiłowych. Funkcjonowało ono w okresie 1500-1200 przed Chr. i zajmowało powierzchnię 3 hektarów. Mieszkańcy osady czerpali środki do życia z uprawy jęczmienia, prosa i pszenicy, oraz z hodowli bydła, trzody chlewnej, kóz, owiec i koni. Zajmowali się jednak przede wszystkim produkcją metalurgiczną. Warsztaty metalurgiczne stanowiły centrum osady. Archeolodzy odnaleźli w Szczepidle pozostałości warsztatu odlewniczego. Znaleźli na jego miejscu liczne przedmioty brązowe, fragmenty ceramiki, odpady produkcyjne w postaci popiołu, węgli drzewnych, fragmentów tygli, żużla i metalu, a także gliniane fragmenty pieców. Warsztat znajdował się w półziemiankowymi pomieszczeniu z zagłębioną podłogą. Znaleziska wskazują, że przez długi czas produkowano tu przedmioty z cynowego brązu. Przetapiano tu zużyte przedmioty metalowe, które służyły jako surowiec do dalszej produkcji. Nowe przedmioty, takie jak groty strzał czy szpile były odlewane w formach. Używano młotków i kowadeł wykonanych z piaskowca i diabazu. Opisywany warsztat metalurgiczny ze Szczepidła funkcjonował w okresie ok. 1330-1230 przed Chr. Niektóre przedmioty były tu produkowane ze stopu miedzi z dodatkiem ołowiu, być może wydobywanego już wówczas na obszarze Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Przedmioty brązowe były tu starannie odlewane, a następnie wykańczane. Tumulusowe wyroby metalowe rozchodziły się w środowisku kultury trzcinieckiej i miały wpływ na jej metalurgię. Wyroby metalowe kręgu kultur mogiłowych znane są głownie z pochówków i znalezisk skarbów. Metalowe przedmioty często deponowano w bagnach, ciekach i zbiornikach wodnych, co miało znaczenie religijne i rytualne. Była to forma składania ofiar bóstwom. Kiedy krąg kultur mogiłowych zajął rozległe obszary Europy osadnictwo zaczęło się stabilizować i powstały duże cmentarzyska kurhanowe. Zmniejszyła się mobilność grup ludzkich należących do opisywanej kultury. Na skutek tych zjawisk zaczęła się ona wewnętrznie różnicować i powstały jej warianty regionalne. Na wielu obszarach mężczyzn i kobiety grzebano w grobach z ustalonym zestawem przedmiotów. Cmentarzyska z licznymi tumulusami stawały się częścią sakralnego krajobrazu i potwierdzeniem sprawowania kontroli nad danym terenem. Konstrukcja tych grobowców nawiązywała do symboliki solarnej, tak samo jak podkreślanie znaczenia brązu i bursztynu w inwentarzach grobowych. Ludność kręgu kultur mogiłowych przyczyniła się zatem do upowszechnienia kultu solarnego w Europie środkowej epoki brązu, co miało doniosłe konsekwencje. Jedną z przyczyn szybkiej ekspansji kręgu tumulusowego był kryzys i upadek kultury unietyckiej i kultury Otomani-Füzesabony. W obydwu ugrupowaniach naczelną rolę sprawowały elity, zarządzające terytoriami z ufortyfikowanych osiedli, a po śmierci grzebane w bogato wyposażanych grobach. Pojawienie się nowej elity wojowników zachwiało tym porządkiem i zapoczątkowało okres konfliktów militarnych, zwłaszcza w Kotlinie Karpackiej. Wojna stała się nieodzownym elementem życia społeczności europejskiej epoki brązu, co widoczne jest nie tylko w pochówkach wyposażanych w uzbrojenie, ale także w sztuce naskalnej przedstawiającej wojowników i w szczątkach ludzkich z wyraźnymi śladami obrażeń zadanych różnorodną bronią. Używano coraz doskonalszego uzbrojenia, przede wszystkim mieczy i włóczni. Upowszechnienie się nowych typów broni ukształtowało nowe sposoby walki, taktykę i typy oddziałów zbrojnych. W kręgu kultur mogiłowych pojawiły się profesjonalne grupy wojowników. Zmiany klimatyczne sprzyjały pasterskiej gospodarce, a we wschodnich Alpach powstały nowe centra metalurgii brązu. Nowy model społeczny związany z kręgiem kultur mogiłowych rozprzestrzeniał się w tych warunkach niesłychanie szybko, począwszy od swej kolebki nad górnym Renem i górnym Dunajem. Przyjmowały go najpierw elity lokalne, a następnie kolejne segmenty społeczeństwa. Pojawiły się nowe, wojownicze elity oparte na pokrewieństwie, które przechwyciły kontrolę nad zasobami, technologiami metalurgicznymi i dalekosiężnymi szlakami handlowymi. Grupa kręgu kultur mogiłowych zasiedlająca obszary dzisiejszej zachodniej Polski (Wielkopolska, Dolny i Górny Śląsk) oraz Łużyce nazywana jest przez archeologów także kulturą przedłużycką. Funkcjonowała ona na obszarze międzyrzecza Odry, Warty i Noteci. Ośrodki osadnictwa tej grupy istniały na Górnym, Dolnym i Środkowym Śląsku, w Wielkopolsce i na Kujawach, a także pomiędzy Notecią a Wisłą. Na niektórych obszarach krzyżowały się wpływy kultury trzcinieckiej i kręgu tumulusowego. Omawiana grupa była także poddana silnym wpływom nordyjskiej epoki brązu z Jutlandii, południowej Skandynawii, Brandenburgii i Meklemburgii. Powstanie grupy kręgu kultur mogiłowych pomiędzy Odrą i środkową Wisłą poprzedził kryzys centrum osadniczego kultury unietyckiej, skupionego wokół Kościana i osady ufortyfikowanej w Bruszczewie oraz zespołu grobowców w Łękach Małych. W początkach środkowej epoki brązu nastąpiła tu depopulacja i opuszczenie licznych osad, prawdopodobnie wskutek zbytniej eksploatacji lokalnego środowiska przez grupy unietyckie ok. 1700-1600 lat przed Chr. W ciągu następnego stulecia zostały one zastąpione przez społeczności kręgu kultur mogiłowych, które rozkwitły tu w okresie 1500-1400 przed Chr. Większość stanowisk archeologicznych ze środkowej epoki brązu w omawianym regionie to cmentarzyska. Po upadku kultury unietyckiej i zasiedleniu części dzisiejszej zachodniej Polski przez grupy kultury trzcinieckiej pomiędzy Odrą i środkową Wisłą pojawiła się ludność kręgu kultur mogiłowych z obszaru Czech i Moraw, znad środkowego Dunaju, a także z Brandenburgii i Meklemburgii. Najpierw niewielki grupy przybyszów osiedliły się na peryferiach osad trzcinieckich. Nowy styl życia był atrakcyjny i szybko upowszechnił się wśród lokalnych trzcinieckich społeczności, które dołączyły do kręgu mogiłowego, tracąc uprzednią tożsamość. To samo działo się z grupami unietyckimi i wieterzowskimi na Śląsku. Najprawdopodobniej główną motywacją stojącą za osiedleniem się społeczności kręgu kultur mogiłowych pomiędzy Odrą i Wisłą było uzyskanie kontroli nad szlakami bursztynowymi i dostępu do południowobałtyckiego bursztynu, stanowiącego ważny przedmiot wymiany, posiadający także duże znaczenie rytualne i kultowe dla społeczności epoki brązu. Poprzez wspomniane szlaki bursztyn bałtycki docierał do Bawarii i Wirtembergii, gdzie był deponowany w grobach. Oznacza to, że ludność kręgu tumulusowego przechwyciła kontrole nad szlakami, które uprzednio były w ręku przedstawicieli kultury Otomani-Füzesabony (otomańskiej) i kultury trzcinieckiej. Znaleziska bursztynu wskazują, że od tego czasu większe znaczenie zyskały te szlaki łączące wybrzeża Bałtyku z południem, które przebiegały przez dorzecze Odry. Ekspansja kręgu kultur mogiłowych zbiegła się z usadowieniem się kultury mykeńskiej w Grecji kontynentalnej. Było to pośrednio związane z ruchami ludnościowymi, które spowodowała ta ekspansja, kierująca wiele grup ludzkich w kierunku Półwyspu Bałkańskiego i Grecji. Na obszarze Bułgarii na skutek tych ruchów ludności zostały opuszczone osiedla typu tell i zmieniła się struktura osadnictwa. Usadowienie się Mykeńczyków na ważnych szlakach dalekosiężnego handlu zmieniło sytuację zarówno w Europie, jak i w regionie egejskim. Mykeńscy władcy znaleźli się w sytuacji pośredników pomiędzy wnętrzem Europy a obszarem anatolijsko-egejskim. Sprowadzali z północy cynę, miedź, złoto, bursztyn, a także konie. Mieli dostęp do bardzo poszukiwanych europejskich złóż rud cyny. Minojczycy kupowali od nich miedź i cynę w zamian za broń i luksusowe wyroby rzemieślnicze. Królowie Myken zajęli miejsce w sieci handlowych szlaków łączącej anatolijskie miasta, Kretę, zachodnią, środkową i południową Europę, step pontyjski i Ural. Minojczycy przestali organizować handel na tak dalekich szlakach, a ich miejsce przejęli Mykeńczycy. Rozwijający się handel napędzał popyt na rudy metali i bursztyn. W Europie powstawały nowe kopalnie cyny, złota i miedzi, zwłaszcza w Alpach i Karpatach. Kontakty handlowe Europy z bogatymi krajami południa stały się 1600 lat przed Chr. jeszcze częstsze, niż przedtem. Tam, gdzie wydobywano poszukiwane surowce, lub krzyżowały się szlaki, wyrastały bogate osady i grody, rządzone przez miejscową elitę. Europejczycy produkowali coraz więcej przedmiotów z brązu, które były coraz lepszej jakości. Wojownicy z północy zaczęli używać coraz lepszych mieczy, włóczni i toporów z brązu. Mieszkańcy kontynentu używali więcej przedmiotów z brązu, niż kiedykolwiek wcześniej. Na szlakach handlowych powstawały nowe, warowne grody, które miały kontrolować ruch kupców i poszczególne odcinki dróg. Stawały się one szybko znaczącymi ośrodkami handlowymi i lokalnymi rynkami. Takim ważnym ośrodkiem był położony w Bawarii, na szlaku łączącym Skandynawię, ujście Padu i Caput Adriae, oraz wybrzeże Adriatyku z mykeńską Grecją, warowny gród Bernstorf. Była to duża liczącą 13 hektarów powierzchni osada, otoczona drewniano-ziemnym wałem. Tutaj zatrzymywali się kupcy idący z towarem pochodzącym z dalekiego południa, z regionu egejskiego, a także ci, którzy transportowali towary z północy, zwłaszcza bursztyn. Znalezione tu przedmioty świadczą o tym, że towary z obydwu stron tego szlaku cały czas przechodziły przez gród w Bernstorf, a tutejsi mieszkańcy prowadzi rozgałęzione interesy handlowe.

W tym samym czasie kiedy w centrum kontynentu europejskiego rozwijał się krąg kultur mogiłowych, na Pomorze Zachodnie wkroczyła kultura nordyjska, a na obszarze dzisiejszej wschodniej i centralnej Polski nadal egzystowały społeczności kultury trzcinieckiej. Na tym ostatnim obszarze rozwijała się gospodarka rolna, a zmarłych chowano pod kurhanami. Na obszarze Karpat i Kotliny Karpackiej (dzisiejsze Węgry i Słowacja) ludność kręgu tumulusowego praktykowała zarówno inhumację pod kurhanami, jak i pochówek ciałopalny. Przybycie grup tej ludności z zachodu zbiegło się z deponowaniem wielu skarbów typu Koszider na opisywanym obszarze. Rozwinęła się metalurgia, co jest szczególnie dobrze widoczne w zawartości skarbów. Nad środkowym Dunajem obok klasycznych grobów kurhanowych występowały szkieletowe groby płaskie i ciałopalne. Osiedla w tym regionie wznoszono najczęściej na nizinach, bądź na naturalnie obronnych wzniesieniach. Były to duże, nieufortyfikowane, otwarte osiedla, rozdzielone dość dużymi przestrzeniami pozbawionymi osadnictwa. Zabudowane były domami słupowymi na prostokątnym planie. Ludność kręgu tumulusowego przybyła nad środkowy Dunaj z obszaru dzisiejszej Austrii i Moraw. Pomiędzy Dunajem a Cisą pojawiła się tzw. karpacka grupa kręgu kultur mogiłowych, która zastąpiła tu kulturę madziarowsko-wieterzowską. Tutaj także obok grobów szkieletowych występowały ciałopalne. Obok ugrupowań tumulusowych rozwijała się na tym obszarze kultura pilińska, powstała na bazie kultury Otomani-Füzesabony. Krąg kultur mogiłowych pojawił się w środkowej epoce brązu także na obszarze północnych Alp i dzisiejszej Szwajcarii. Jej przedstawiciele przybyli tam z południowych i środkowych Niemiec. Krąg kultur mogiłowych zajął też spore obszary dzisiejszej Francji, aż po dorzecza górnej Sekwany i Górnego Rodanu, basen Paryski i Loarę. Rozprzestrzeniał się tu dynamicznie, wypierając kilka poprzednich ugrupowań kulturowych. Upowszechniły się pochówki w kurhanach i pojawiły się pierwsze groby ciałopalne. W grobach pojawiły się liczne egzemplarze broni i ozdoby, a także duże ilości bursztynu bałtyckiego, świadczące o rozwoju dalekosiężnego handlu. Rozwijały się długotrwale użytkowane cmentarzyska.

Kolejne zmiany socjokulturowe na kontynencie europejskim nastąpiły około 1300 lat przed Chr. Zachodziły one na skutek kilku postępujących na kontynencie procesów. W okresie 1600-1300 przed Chr. rozpowszechniały się w Europie podobne do siebie wyroby brązowe, przede wszystkim miecze ze skrzydełkowatą rękojeścią, wzorowane na broni mykeńskiej. Rozwój wymiany dalekosiężnej sprawił, że nieposiadająca własnych złóż rud metali (możliwych do eksploatacji w pradziejach) Skandynawia stała się ośrodkiem metalurgii dzięki wymianie rud metali za bursztyn z Morza Bałtyckiego i Północnego. Bursztyn znad Bałtyku docierał aż do Myken i regionu egejsko-anatolijskiego, a nawet do Katny i obszaru Żyznego Półksiężyca. Z Półwyspu Jutlandzkiego znane są z kolei paciorki z niebieskiego  szkła produkowanego w Egipcie i Mezopotamii, które zostały odkryte przez archeologów w grobach z XIV w. przed Chr. Na wielu obszarach Europy, m. in. w Kotlinie Karpackiej rozwijały się ufortyfikowane osiedla. Na obszarze dzisiejszych Węgier pojawiła się nawet kilkustopniowa hierarchia osad, a osiedla ufortyfikowane były wznoszone na starannym planie. Nad rzekami w Kotlinie Karpackiej rozwijały się zarówno ufortyfikowane osiedla typu telli, jak i duże osady otwarte. O kumulowaniu bogactwa w rękach jednostek świadczą liczne skarby wyrobów brązowych, takie jak skarb z Hajdusamon na Węgrzech, czy z Apa w Rumunii. Społeczności żyjące w Karpatach i Kotlinę Karpackiej utrzymywały kontakty ze stepem nadczarnomorskim, obszarami dzisiejszej Polski i ze Skandynawią. Importowane z Kotliny Karpackiej wyroby brązowe stymulowały rozwój tradycji brązowniczej w południowej Skandynawii. W Europie Środkowej i Wschodniej upowszechniało się użycie rydwanów zaprzężony w konie. To właśnie na obszarze kultury Karpackiej zetknęły się kultury tellowe, których tradycja sięgała starszej epoki brązu i krąg kultur mogiłowych. Na skutek tego zetknięcia ok. 1350-1300 lat przed Chr. zostały zapoczątkowane nowe zjawiska kulturowe, które miały znacznie przekształcić obszar Europy. Począwszy od tego regionu zaczął się w Europie upowszechniać ciałopalny obrządek pogrzebowy. Spalone szczątki zmarłych i pozostałości umieszczano w ceramicznych naczyniach lub w innych pojemnikach (lub bezpośrednio do grobu) i grzebano w jamach grobowych drążonych w gruncie. Tysiące takich grobów tworzyło rozległe cmentarzyska, użytkowane przez długi czas. Do grobów obok popielnic ze szczątkami wkładano liczne naczynia ceramiczne oraz brązowe ozdoby i części stroju. Wielkie cmentarzyska, na których występują opisywane pochówki archeolodzy nazwali polami popielnicowymi. Ich upowszechnienie w Europie było oznaką rozprzestrzenienia się nowej formacji kulturowej, czyli kręgu kultur pól popielnicowych. Ta zmiana cywilizacyjna wiązała się z przyjęciem nowych wierzeń religijnych. Na upowszechnienie się ciałopalnego obrządku pogrzebowego wpłynęły prądy kulturowe ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, które w połowie II tys. przed Chr. dotarły do Europy Środkowej. Ciałopalenie zaczęło się upowszechniać już w pierwszej połowie II tysiąclecia przed Chr. na obszarze Kotliny Karpackiej. Kremacja była wyrazem wierzeń religijnych podkreślających rolę niezniszczalnego pierwiastka duchowego w człowieku. Wierzenia te wymagały oczyszczenia pierwiastka duchowego poprzez spalenie ciała zmarłego. Były to wierzenia o charakterze solarnym, które ściśle wiązały oczyszczający ogień ze Słońcem, do którego, jak wierzono miały po śmierci zdążać ludzkie dusze. Upowszechniła się symbolika solarna. Być może rozwój kultu Słońca w Europie wiązał się z popularnością kultów solarnych we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, czego wyrazem był kult Atona w Egipcie, czy kult bóstw solarnych w państwie Hetytów. Europejska symbolika słoneczna zachowywała związki z analogiczną symboliką bliskowschodnią. Nowa formacja kulturowa związana z opisanymi wierzeniami religijnymi szybko rozprzestrzeniała się w Europie od Półwyspu Bałkańskiego po Półwysep Iberyjski. Ciałopalny obrządek pogrzebowy stał się bardzo popularny, także na obszarach, na które nie dotarł krąg kultur pól popielnicowych. Stał się on najpowszechniejszym i najszerzej stosowanym obrządkiem pogrzebowym w Europie aż do czasów upowszechnienia się chrześcijaństwa w okresie późnego antyku i wczesnego średniowiecza. Krąg kultur popielnicowych rozszerzał swój zasięg, począwszy od kultury pilińskiej, która ok. 1350-1200 lat przed Chr. rozwijała się na obszarze dzisiejszych Węgier i Słowacji, w strefie styku kultury otomańskiej z kręgiem kultur mogiłowych. To właśnie w tej kulturze upowszechniły się rozległe cmentarzyska popielnicowe z tysiącami grobów. Była to formacja o ustabilizowanej sytuacji osadniczej i gospodarczej. Istniały na jej obszarze liczne osiedla otwarte i obronne. Ludność kultury pilińskiej eksploatowała złoża rud metali w Zachodnich Karpatach, gdzie założyła własny ośrodek metalurgiczny, którego wyroby rozchodziły się szeroko. Społeczności kultury pilińskiej używały rozpowszechnionej symboliki solarnej, widoczne zwłaszcza na wyrobach metalowych. W tej właśnie formacji wystąpiły zatem zjawiska charakterystyczne dla kręgu kultur pól popielnicowych. Około 135-1300 lat przed Chr. formacja ta rozprzestrzeniała się już na obszarze dorzecza Środkowego Dunaju u w części Niżu Środkowoeuropejskiego. Powstaje tutaj środkowodunajska kultura pól popielnicowym, a na obszarze dzisiejszej Polski kultura łużycka, która w okresie 1300-1000 przed Chr. zastąpiła na tym obszarze kulturę trzciniecką i formacje kręgu mogiłowego (tzw. kulturę przedłużycką). Nad górnym Dunajem i Renem powstała południowoniemiecka kultura pól popielnicowych, od której pochodzą jej północnotyrolska i dolnoreńska odmiana. Krąg popielnicowy przekroczył Ren i objął obszary wschodniej, południowej i centralnej Francji. Około 1000 lat przed Chr. upowszechniła się także za Pirenejami, w Katalonii, dorzeczu rzeki Ebro oraz w środkowej i północnej części Półwyspu Iberyjskiego. W XII w. przed Chr. wpływy kręgu popielnicowego przeniknęły na Wyspy Brytyjskie na skutek migracji ludności znad Renu, wskutek czego w południowej Anglii pojawiła się kultura Deverell-Rimbury. Nowa kultura szerzyła się najczęściej drogą przyswajania jej elementów przez lokalne społeczności na różnych obszarach. Temu procesowi towarzyszyły także migracje i działania zbrojne, szczególnie na obszarach peryferyjnych. Wiązało się także z kontaktami i wymianą z krajami wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Szczególny wpływ miał tu wzrost kultury mykeńskiej i poszerzenie zasięgu jej sieci szlaków handlowych, które sięgnęły odległych zakątków Europy. Mykeńczycy systematycznie rozbudowywali swoje kontakty, zwłaszcza z wybrzeża Adriatyku i zachodniej części Morza Śródziemnego. Ważne szlaki przebiegające przez Cieśninę Bosfor łączyły świat anatolijsko-egejski z Doliną Dunaju, Karpatami i północnymi brzegami Morza Adriatyckiego. Z biegiem czasu znaczenia nabrały szlaki łączące Grecję mykeńską z zachodnią częścią Morza Śródziemnego, poprzez mykeńskie faktorie handlowe w południowej Italii, na Sycylii i na Wyspach Liparyjskich. Z wnętrza i z północy Europy pochodziły rudy metali (miedzi, cyny oraz złoto) i bursztyn. Jeszcze inny szlak łączył Mykeńczyków z wybrzeżami Morza Czarnego, skąd sprowadzano konie. Wiele elementów kultury mykeńskiej wykazuje podobieństwa do kultur z obszaru Karpat i stepu pontyjskiego. Po szlakach dalekosiężnego handlu i komunikacji podróżowali kupcy, wojownicy i najemnicy, by zyskać w dalekich krajach prestiż i poszukiwane dobra. Przybysze ze świata śródziemnomorskiego zaczęli eksplorować centralną i zachodnią Europę w poszukiwaniu cennych surowców, takich jak bałtycki bursztyn miedź i złoto z Karpat, czy rudy cyny z Kornwalii. Wszelkie niepokoje polityczno-militarne i zakłócenia na tych szlakach musiały powodować przerwy w dostawach poszukiwanych towarów. Zaburzenia w handlu między Egiptem, Lewantem i Kretą, a także upadek cywilizacji Doliny Indusu musiały być jedną z przyczyn, dla których szlaki prowadzące ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego na zachód i północ zyskały na znaczeniu. Inną przyczyną było wzrastające zapotrzebowanie miejskich cywilizacji Południa na surowce i przedmioty luksusowe. Powstanie mykeńskich faktorii w środkowej części basenu Morza Śródziemnego otworzyło bezpośredni dostęp do zasobów Środkowej i Północnej Europy. Miało to olbrzymie znaczenie cywilizacyjne dla mieszkańców kontynentu. Upowszechniały się pochodzące ze zurbanizowanego, cywilizowanego południa elementy kultury materialnej i duchowej. Widoczne są one zwłaszcza w typach broni, ozdób i sztuce oraz rzemiośle artystycznym. Na obszarze zajętym przez krąg kultur pól popielnicowych ukształtowały się stabilne struktury społeczno-gospodarcze i osadnicze. Gospodarka cechowała się maksymalnym wykorzystaniem wszelkich zasobów naturalnych przez człowieka. Jej podstawą była uprawa roli i hodowla zwierząt. Uzupełniały je łowiectwo, zbieractwo i rybołówstwo. Podstawą rolnictwa była uprawa zbóż z pomocą radła ciągniętego przez woły, a także uprawa grochu, bobu i soczewicy. Kwitła stacjonarna hodowla bydła, świń, owiec, kóz i koni. Wielkie stada wypasano na łąkach lub trzymano przy zagrodach. Struktury osadnicze ustabilizowały się, zwłaszcza po niepokojach XIII-XII w. przed Chr. Świadectwem tej stabilności jest trwanie w tych samych miejscach cmentarzysk, które w niektórych przypadkach były użytkowane przez około 1 tysiąc lat. Tworzyły się mikroregionalne zespoły osadnicze, składające się z cmentarzysk oraz większych i mniejszych otwartych osiedli. Otaczały je osiedla jednodworcze i krótkotrwałe obozowiska. Większość osad stanowiły otwarte osiedla wiejskie z bezplanową zabudową. Istniały też spore osiedla z planową zabudową. Posiadały już pierwsze budynki publiczne, spełniające funkcje świątyń i domów zgromadzeń. Domy mieszkalne były słupowymi konstrukcjami kilkupomieszczeniowymi, z dwuspadowym dachem. W środku umieszczano palenisko. Domom mieszkalnym towarzyszyły budynki gospodarcze, półziemianki, zewnętrzne paleniska. Osady były długotrwale użytkowane i w przypadku wielu z nich archeolodzy zdołali wyróżnić poszczególne fazy użytkowania. Ważną częścią gospodarki kręgu kultur pól popielnicowych była metalurgia brązu. Działały oparte o eksploatację miejscowych złóż rud metali ośrodki metalurgiczne w południowych Niemczech i w Siedmiogrodzie. Szczególnie rozwinął się tzw. węgiersko-siedmiogrodzki ośrodek metalurgii brązu, w którym produkowano ogromne ilości tego metalu. Świadczą o tym depozyty i skarby odkryte na jego obszarze, zawierające nieraz kilka ton wyrobów brązowych. W Siedmiogrodzie wydobywano także sól kamienną i złoto. Europejscy górnicy intensywnie wydobywali rudy miedzi, stanowiące (obok cyny) główny komponent do produkcji brązu. Powstało wtedy wiele ośrodków wydobycia miedzi i cyny, oraz produkcji brązu. Jeden z nich istniał w Alpach Salzburskich, a jego centralną częścią były kopalnie rudy miedzi w rejonie Mühlbach-Bischofshofen i na Mitterbergu. We wschodnich Alpach występują bardzo bogate złoża miedzi. Region stał się zatem jednym z zapleczy surowcowych Europy epoki brązu. W środkowej i późnej epoce brązu (XIX/XVIII w. przed Chr. - XI w. przed Chr.), a nawet w początkach epoki żelaza istniał tu pokaźny zespół kopalń głębinowych. Rudy miedzi eksploatowano tu na naprawdę wielką skalę. Górnicy drążyli w zboczach gór chodniki liczące nawet 160-200 m długości, by dostać się do żył pirytu i chalkopirytu o grubości 2 metrów. Sztolnie były obszerne i osiągały nawet 30 metrów wysokości. Pole górnicze na stoku góry obejmowało strefę o szerokości ponad półtora kilometra. Górnicy z Mühlbach-Bischofshofen zastosowali nowatorskie, jak na owe czasy, metody wydobywania minerałów. Skały rozgrzewano bowiem za pomocą rozpalanych w wyrobiskach ognisk, potem polewano je wodą i spękane kruszono za pomocą brązowych klinów i kamiennych młotów. W sztolniach kopalni budowano specjale drewniane pomosty, po których poruszali się górnicy. Rozpalano tez na nich wspomniane ogniska. Nad złożem ryto dodatkowe chodniki, by rozładować obciążenia i napięcia w skałach otaczających główne wyrobiska. Wydobyty urobek transportowano w drewnianych pojemnikach na powierzchnię, gdzie oddzielano rudę od skały płonnej. Rudę rozdrabniano kamiennymi młotami, mielono w żarnach, a potem płukano w drewnianych nieckach. Następnie wytapiano metal z rudy w niewielkich, zagłębionych w ziemi piecach dymarskich, opalanych węglem drzewnym. Gotowa miedź rozchodziła się w postaci plackowatych brył, które były przedmiotem wymiany i handlu i surowcem do produkcji różnych przedmiotów z brązu. W dolinach w okolicy kopalni znajdowały się osady, w których zamieszkiwali górnicy i metalurdzy. U wejścia do jednej z kopalni archeolodzy odkryli pozostałości budynku, w którym, górnicy trzymali narzędzia, ubiory i naczynia. Miedź wydobywana na Mitterbergu służyła do wyrobu przedmiotów brązowych na obszarze Alp, Niemiec, Francji, Brytanii, Kotliny Karpackiej. W obiegu była także duża ilość używanego brązu, którą ponownie przetapiano na inne przedmioty. Rozpowszechniło się odlewnictwo i eksploatacja, małych, lokalnych złóż rud. Produkowano charakterystyczną ceramikę guzowatą, zdobioną odciskanymi wzorami i malunkami. W miarę rozwoju omawianej kultury zagęszczała się sieć osadnicza i umacniały się związki lokalnych populacji z zamieszkiwanym przez nie terenem. Upowszechniał się egalitarny rys obrządku pogrzebowego. Około 1000 lat przed Chr. na wielu obszarach zaczęto wznosić nowe osady obronne, bądź fortyfikować te już istniejące. Osady obronne budowano na miejscach trudno dostępnych. Otaczano je fortyfikacja z drewna, kamienia lub ziemi, a także fosami i rowami obronnymi. Takie obronne osady miały powierzchnię od 20-30 do 100 hektarów. Największe mogło zamieszkiwać nawet 1 tysiąc osób. Takie rozległe osady stawały się centrami osadnictwa, ośrodkami handlowymi, kultowymi i politycznymi. Bez wahania można je uznać za ośrodki typu protomiejskiego, pełniące funkcje centrów władzy dla grup plemiennych i terytorialnych. Na szerokich obszarach Europy najbardziej zaawansowane społeczeństwa osiągnęły zatem poziom cywilizacji protomiejskiej. Ważną częścią ówczesnych społeczeństw europejskich byli wojownicy, a broń wykonywana z brązu spełniała istotną rolę. Spora część populacja posiadała przyzwoite uzbrojenie. Pojawiły się armie wojowników liczące tysiące ludzi. Wojownik-bohater stał się ważną figurą w europejskiej kulturze epoki brązu. Wojownicy zapewniali bezpieczeństwo karawanom kupieckim na dalekich szlakach i walczyli w obronie swych społeczności. Najemnicy odbywali dalekie wyprawy i zdobywali majątki za pomocą broni, służąc obcym wodzom i władcom. Przebywali nieraz duże odległości. Wielu wojowników stawało się profesjonalistami, dla których wojna była sposobem na życie. Byli oni teraz uzbrojeni w brązowe miecze, sztylety, włócznie, a ich ciała chroniły wykonane z tego samego materiału tarcze, zbroje, hełmy i nagolenniki. Powszechnie używano łuków i strzał, a bogatsi wojownicy preferowali walkę z rydwanów. Od czasów kręgu kultur pól popielnicowych upowszechniała się także jazda wierzchem na koniu. W okresie 1500-1100 przed Chr. od Skandynawii po świat egejski upowszechniły się charakterystyczne miecze ze skrzydełkowatą rękojeścią. Ich szybkie rozprzestrzenienie się ukazuje skalę wędrówek używających ich wojowników. Taki miecz był doskonałą, ostrą jak brzytwa bronią, służącą do cięcia i kłucia. Służył do brutalnej walki wręcz. Miecze były stosunkowo proste w wytwarzaniu, a wielu wojowników wybierało je jako swoją podstawową broń. Od Skandynawii po mykeńską Grecję wędrowali wojownicy wyposażeni w ta broń. Liczne obrażenia od mieczy i broni drzewcowej na szczątkach ludzkich z omawianego okresu świadczą o intensywności i brutalności walk. Kultury europejskie w późnej epoce brązu stały się ewidentnie kulturami wojowników, którzy tworzyli sieć kontaktów i podróżowali przez cały kontynent. Analiza izotopów strontu ze szkliwa nazębnego wojowników pochowanych na wielu cmentarzyskach z opisywanego okresu wskazuje, że pochodzili oni z daleka, z miejsc odległych od tych, na których ich pochowano. Obecność mieczy produkcji europejskiej (italskiej) w mykeńskiej Grecji w XIII w. przed Chr. świadczy o obecności najemników z głębi kontynentu na tym obszarze. Przez Europę przewalały się armie i zorganizowane drużyny wojowników. Walka i zbieranie łupów szły w parze z handlem i dalekimi podróżami. Bez drużyn wojowników nie dałoby się kontrolować cennych zasobów (metali, bursztynu, soli) i szlaków dalekosiężnego handlu. W efekcie działań grup wojowników powstawały wodzostwa i konfederacje plemienne. Kontakty miedzy odległymi grupami ludzkimi w Europie stały się intensywniejsze, a ze Skandynawii i południowych wybrzeży Bałtyku na południe powędrowała większa niż dotąd masa bursztynu. W czasach kręgu pól popielnicowych organizacją handlu na szlakach z Półwyspu Jutlandzkiego na południe zajęli się kupcy z obszarów dzisiejszych południowych Niemiec we współpracy z wojownikami ze Skandynawii. Docierali oni aż do regionu egejskiego, skąd przejęli wiele wzorów broni i przedmiotów codziennego użytku, takich jak brzytwy. Miarą zainteresowania kupców, poszukiwaczy złóż i podróżników ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego Europą i jej zasobami w późnej epoce brązu są znaleziska przedmiotów wyprodukowanych w odległych krajach Południa i tych które zostały wyprodukowane z europejskich surowców i znalezione w krajach starych, zurbanizowanych cywilizacji. Wiele bursztynu znad Bałtyku docierało na Bliski Wschód, o czym świadczy m. in. pochodząca z ok. 1340 r. przed Chr. głowa lwa wyrzeźbiona w bałtyckim bursztynie i znaleziona w grobowcu w Katnie w Syrii. Znaleziska bursztynu znane są także z Aszur, Egiptu, Lewantu, Cypru i Azji Mniejszej. Najważniejszym konsumentem tego towar była oczywiście mykeńska Grecja. We wraku statku z Uluburun, który zatonął u wybrzeży Azji Mniejszej ok. 1300 lat przed Chr. pochodzi sporo przedmiotów z Europy: głowica buławy kamiennej znad Morza Czarnego, ceramika z Sardynii, paciorki z bałtyckiego bursztynu, miecz typu italskiego, przedmioty pochodzące z Sycylii. Cyna, którą przewoziły statki z XIV-XIII w. przed Chr., których wrak znaleziono u wybrzeży Izraela pochodziła z Kornwalii, jak wykazały to badania izotopowe. Egipskie i bliskowschodnie (mezopotamskie i lewantyńskie) szklane paciorki trafiały do grobów na Półwyspie Jutlandzkim. Niektóre z nich pochodziły z tych samych warsztatów, które wyprodukowały paciorki złożone później w grobowcu faraona Tutanchamona. Takie paciorki docierały także na Półwysep Iberyjski, do Europy Środkowej (jeden z nich znaleziono w grobowcu kurhanowym kultury trzcinieckiej z Dacharzowa w woj. świętokrzyskim) i do innych zakątków kontynentu.

W XIII-XI w. przed Chr. w Europie i w świecie śródziemnomorskim nastał czas zaburzeń, migracji i niepokojów. Konflikty zbrojne i przemieszczenia grup ludzkich dotknęły duże obszary kontynentu. To z tymi wydarzeniami była związana migracja tzw. Ludów Morza, które zaatakowały wschodnie wybrzeża Morza Śródziemnego i dotarły do Egiptu, gdzie walczył z nimi ok. 1200 lat przed Chr. faraon Merenptah. Zostały one odparte przez wojska faraona Ramzesa III ok. 1180 r. przed Chr. Grupy ludności zdążające na południe z Półwyspu Bałkańskiego wyparły wiele rodzimych populacji z Grecji kontynentalnej i z Anatolii. Spowodowały kolejne migracje i ataki na wybrzeża Grecji, Azji Mniejszej, Egiptu i Lewantu. Ich efektem był upadek mykeńskiej Grecji i państwa Hetytów, zniszczenie wielu miast i portów we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego (takich jak Mykeny, Tiryns, Troja czy Ugarit). Koniec mykeńskiej potęgi otworzył drogę nad Morze Egejskie kolejnym falom ludności z Bałkanów i z głębi Europy. Znakiem ich obecności może być np. typowa dla kultury Gava guzowata ceramika z obszaru doliny Dunaju znaleziona w Troi. Wydarzenia te pozostawały w ścisłym związku z przemianami, jakie dokonywały się na obszarze Europy ok. 1300-1150 lat przed Chr. Stare sieci dalekosiężnej wymiany przebiegające przez południowe Niemcy zostały przerwane. Zapanowała wojna i ustały dostawy bursztynu i brązu. Pojawiły się nowe typy broni, a na wielu obszarach kontynentu (Karpaty, Kotlina Karpacka, Niemcy, Bałkany) masowo deponowano skarby. Około 1340 r. przed Chr. została silnie ufortyfikowana osada Bernstorff, pełniąca funkcję ważnego emporium handlowego. Zaraz potem została ona zniszczona i spalona. Niepokoje objęły także obszary Środkowej Europy. Handel dalekosiężny załamał się, a mieszkańcom kontynentu zaczęło brakować metali. Najbardziej odczuły to obszary najsilniej uzależnione od wymiany, to znaczy przede wszystkim tereny Skandynawii, gdzie panowała kultura nordyjska. Tutejsze społeczności zostały całkowicie zdestabilizowane, a potężni dotychczas wodzowie utracili władzę. Wojownicy z tego obszaru brali teraz udział w walkach w Europie Środkowej, a nawet na obszarach położonych dalej na południe. Do regionu egejskiego docierali wojownicy z Półwyspu Apenińskiego i z Europy Środkowej. Szczególną areną starć pomiędzy mieszkańcami Środkowej i Północnej Europy stały się obszary Meklemburgii. Około 1250-1230 lat przed Chr., nad rzeką Tollense w Meklemburgii spotkały się dwie armie złożone z wojowników rozmaitego pochodzenia. Ponad 5000  ludzi stanęło naprzeciwko siebie na polu nad niewielką rzeką. Przez częściowo podmokłą dolinę prowadziła drewniana grobla, przy której rozegrała się walka. Dwie armie uzbrojone w brązowe miecze, noże, sierpy, topory i włócznie, a także w maczugi, łuki i strzały starły w okrutnej bitwie. Część wojowników walczyła już na koniach. Walka była bardzo zażarta i bezwzględna. Na polu bitwy archeolodzy znaleźli rozrzucone na przestrzeni 2 kilometrów 10 tys. ludzkich kości i około tysiąca kości zwierzęcych. W bitwie mogło zginąć około 1000 ludzi z obu stron. Większość ofiar stanowili mężczyźni pomiędzy 20 a 40 rokiem życia. Część znalezionych na polu kości ludzkich należała do młodych kobiet, co świadczy o tym, że przynajmniej niektórzy wojownicy przybyli na pole bitwy razem ze swoimi rodzinami. Kości wielu mężczyzn nosiły ślady zaleczonych urazów, a więc byli oni zapewne doświadczonymi wojownikami, którzy wzięli udział w niejednej bitwie. Ludzie zabici w tym starciu ucierpieli od ran zadanych mieczami, maczugami, a także od strzał, których brązowe i krzemienne groty znajdowano w ich kościach. Wiele osób zginęło od ciosów maczugą w głowę, lub od pchnięć i cięć zadanych z pomocą mieczy. Część wojowników została zapewne zamordowana po bitwie ciosami tępych narzędzi. Na polu bitwy znaleziono nie tylko ludzkie szczątki, ale także brązowe ostrza włóczni, toporki, sierpy, groty strzał, szpile, fibule, a także maczugi z drewna jesionu i śliwy. Tych przedmiotów znaleziono stosunkowo niewiele, ponieważ polegli zostali po bitwie obrabowani przez zwycięzców. Nad rzeką Tollense starły się dwie potężne armie, w których służyło wielu zawodowych wojowników, którzy zapewne mieli za sobą najemniczą służbę. Zapewne jedna z walczących armii była grupą migrantów, którzy szukali nowych ziem do osiedlenia i chcieli przejąć kontrolę nad odcinkiem szlaku handlowego, łączącego Półwysep Jutlandzki i Skandynawię z Południem. Właśnie wtedy w Europie nastąpiła niekorzystna zmiana klimatu, który stał się dużo chłodniejszy i wilgotniejszy, niż dotychczas. Alpejskie lodowce powróciły do górskich dolin. Warunki życia pogorszyły się, a przywódcy wielu społeczności doszli do wniosku, że poszukiwanie nowych siedzib jest najlepszym rozwiązaniem. Efektem tego podejście były migracje i konflikty zbrojne, które dotknęły nie tylko ówczesną Europę. Liczba wojowników, którzy mieli wziąć udział w bitwie nad rzeką Tollense jest ogromna. Na miejscu były też obecne kobiety i dzieci. Oznacza to, że na równinach Meklemburgii toczyła się wtedy naprawdę poważna, wielka wojna. Spora grupa przybyszów która starła się tu z miejscowymi, pochodziła z południowego wschodu, z terenów Śląska zajętych przez kulturę łużycką. Zarówno ich podłoże genetyczne, jak i dieta, której głównym składnikiem było proso, wskazują na ich pochodzenia z tamtych stron. Przybysze chcieli przejść powszechnie znaną i często użytkowaną groblą, zdążając na północ. Grobla była częścią ważnego szlaku łączącego Jutlandię i terytorium współczesnych północnych Niemiec z dalekim, bogatym Południem. Wzdłuż tej drogi znajdowano importowane znad Zatoki Perskiej perły, oraz ich szklane imitacje wyprodukowane nad Morzem Śródziemnym, a także lapis lazuli z Afganistanu. Stawką w walce była więc kontrola nad bardzo ważnym szlakiem, którym sprowadzano z daleko towary luksusowe. Właśnie dlatego najbardziej zacięty bój odbył się na grobli. Na polu nad Tollense starli się zawodowi wojownicy, wyćwiczeni w walce. Wielu z nich było już prawdziwymi kawalerzystami, którzy walczyli z konia i szybko przemieszczali się po polu bitwy. Bardzo podobne starcie miało miejsce w okolicach miejscowości Velim koło Kolina, w środkowych Czechach. Tutejsza osada została zaatakowana przez najeźdźców, którzy stoczyli walkę z jej obrońcami, przekroczyła wały, palisady i fosy otaczające osadę, a później dokonali straszliwej masakry jej mieszkańców. Wielu z nich, bez różnicy płci i wieku, zostało zamordowanych za pomocą ostrych i tępych narzędzi. Trupy zabitych zostały wrzucone do fosy, jam śmietnikowych i innych zagłębień znajdujących się w osadzie. Velim był sporą, mocno ufortyfikowaną osadą, a więc także celem dla potencjalnych napastników. Zabici mieszkańcy zginęli w walce, albo zostali pozbawieni życia zaraz po jej zakończeniu. Wielu z nich napastnicy pościnali głowy. Innych poćwiartowano. Atakujący użyli sztyletów i mieczy, a także maczug lub buław. Mieszkańcy bronili się przez jakiś czas, ale osada w końcu została zdobyta, a oni zmasakrowani przez najeźdźców. Stało się to około 1400-1200 lat przed Chr.

Szczególnie istotną kulturą z kręgu kultur pól popielnicowych była kultura łużycka, zajmująca większość obszarów współczesnej Polski w dorzeczu Wisły i Odry, Saksonii, Brandenburgii, Łużyc i Czech. Znana jest także pod nazwą łużyckiej kultury pól popielnicowych. Rozwijała się ok. 1300-500 lat przed Chr. i przetrwała do wczesnej epoki żelaza. Dzieliła wiele podobieństw z innymi kulturami kręgu popielnicowego. Wywodziła się z wcześniejszych ugrupowań: kręgu kultur mogiłowych (kultury przedłużyckiej) na zachodzie i kultury trzcinieckiej na wschodzie. Jej przedstawiciele grzebali spalone szczątki swoich zmarłych w ceramicznych popielnicach lub w innych pojemnikach w płytkich jamach grobowych na dużych, płaskich cmentarzyskach. Niekiedy spalone szczątki ludzkie z pozostałościami stosu grzebano bezpośrednio w jamach grobowych. Do grobu w charakterze darów składali liczne naczynia ceramiczne (zwane przez archeologów przystawkami) i bardzo nieliczne, niewielkie przedmioty metalowe. Gospodarka kultury łużyckiej opierała się o wzmożoną eksploatacje lokalnych zasobów. Jej podstawą była uprawa pszenicy, jęczmienia, prosa, żyta i owsa, a także na hodowli bydła, trzody chlewnej, owiec, kóz i koni. Do uprawy roli używano radeł, a nowe tereny uprawne pozyskiwano drogą wypalania i karczowania lasów. U progu okresu subatlantyckiego wzrosła w kulturze łużyckiej popularność uprawy jęczmienia, odporniejszego na trudniejsze warunki klimatyczne. Uprawiano także bób, soczewicę i groch. Hodowlę zdominowały duże stada bydła, dostarczające mleka, mięsa i siły pociągowej. Dietę uzupełniało zbieractwo i łowiectwo. W kulturze łużyckiej, tak samo jak w innych ugrupowaniach kręgu popielnicowego, wykształciły się stabilne struktury osadnicze, oparte o stacjonarne rolnictwo i hodowlę. Tutaj także powstawały lokalne mikrosystemy osadnicze. Większe i mniejsze osady były wznoszone bez ustalonego z góry planu. Były one zamieszkiwane przez setki lat. Zapełniały je domy drewniane o konstrukcji zrębowej. Pod koniec epoki brązu na zachodnich obszarach kultury łużyckiej, pomiędzy Łabą i Wisłą, a także na obszarze obecnych Czech i Słowacji zaczęły się pojawiać osady ufortyfikowane, które w pełni rozwinęły się dopiero w epoce żelaza. Niektóre z nich leżały na ważnych szlakach handlowych i pełniły funkcję emporiów. Niektóre ufortyfikowane osiedla miały w obrębie swoich obwarowań nie tylko domy, ale także pola uprawne i pastwiska. Na wyżynach budowano osiedla obwarowane mieszczące domy i warsztaty. Niektóre były osiedlami centralnym o ewidentnie protomiejskim charakterze. Datowania dendrochronologiczne wskazują, że grody łużyckie zaczęły być budowane ok. 755 r. przed Chr., czyli pod sam koniec epoki brązu. Charakterystycznym dla kultury łużyckiej zjawiskiem (tak samo jak dla innych ugrupowań kręgu kultur popielnicowych) było deponowanie licznych skarbów wyrobów brązowych. Szczególnie chętnie deponowano je w ciekach i zbiornikach wodnych gotowe przedmioty w postaci narzędzi i ozdób. Były to dary i ofiary dla sił nadprzyrodzonych. W późniejszych etapach epoki brązu skarby były deponowane głównie na terenach kultury łużyckiej z\leżących na zachód od Wisły. Na wschodnich obszarach tej kultury zarzucono tę tradycje, prawdopodobnie z powodu utraty dostępu do źródeł brązu i przerwania dostaw. Ciałopalny obrządek pogrzebowy rozprzestrzeniał się na obszarach kultury Łużyckiej począwszy od środkowego Śląska, dokąd dotarł z południa. Na tym obszarze powstało długotrwale użytkowane przez długi czas cmentarzysko w Kietrzu. Występowały tu pochówki ciałopalne w drewnianych trumnach. Grupa śląska kultury łużyckiej wywierała wpływ na powstanie grupy saksońsko-łużyckiej i wielkopolskiej, a także górnośląsko-małopolskiej. Grupa zachodniopomorska kultury łużyckiej pozostawała pod wpływem skandynawskiej kultury nordyjskiej, co widać szczególnie w metalurgii. W późnej epoce brązu w obrębie kultury łużyckiej nastąpił wzrost liczby ludności i rozwój osadnictwa, przejawiający się głównie w kolonizacji pustek osadniczych, zwłaszcza na Pogórzu Karpackim i na Niżu Polskim. Pojawiły się wówczas pierwsze osady obronne. Zasięg upraw rozszerzano na obszary mniej urodzajne. Brąz używany na obszarze kultury łużyckiej był produkowany w centrach metalurgicznych w Siedmiogrodzie, Turyngii, na Słowacji i we wschodnich Alpach. Warsztaty łużyckie produkowały na miejscu przedmioty metalowe drogą przetapiania złomu brązowego. Metalurdzy i górnicy kultury łużyckiej eksploatowali złoża rud ołowiu występujące na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, w okolicach Olkusza już w VIII w. przed Chr. W rejonie dzisiejszej Wieliczki i Bochni w Małopolsce produkowano sól drogą eksploatacji źródeł solankowych. Solankę odparowywano w specjalnych naczyniach ceramicznych. Społeczność kultury przeworskiej dzieliła się na grupy rodowe, plemienne i terytorialne o stosunkowo egalitarnym charakterze. Tylko przywódcy takich grup byli zdolni do akumulacji większego majątku.

Na obszarze stepu pontyjskiego i Wschodniej Europy rozwijały się w późnej epoce brązu rozmaite kultury w strefach ekologicznych stepu, lasostepu, lasów mieszanych i borealnych lasów typu tajgi. W drugiej połowie II tysiąclecia przed Chr. rozwój kręgu kulturowego Trzciniec-Komarów-Sośnica zakończył się w związku z ekspansją kręgu kultur pól popielnicowych i na skutek zmian kulturowych we wschodniej części Europy. Powstały nowe formacje kulturowe, które zastąpiły starsze ugrupowania. Na terenach pomiędzy środkowym Dnieprem i Dniestrem rozwinęła się ok. 1300-1000/900 lat przed Chr. kultura biełogrudowska. Charakterystyczne były dla niej wielkie osiedla otwarte zabudowane półziemiankami i domostwami naziemnymi. Struktury osadnicze i społeczne były stabilne, oparte na stacjonarnej uprawie roli i hodowli zwierząt. Przedstawiciele kultury biełogrudowskiej stosowali różne formy pochówku: szkieletowe, kremację, pochówki podkurhanowe. Pojawiły się nowe obiekty kultowe znane pod nazwą zolników, czyli miejsc częstego palenia ognisk i składania ofiar, po których pozostały duże nagromadzenia popiołu i odpadków, odkrywane przez archeologów. Obiekty te znajdowane są w obrębie osad. Często towarzyszyły im ołtarze i inne akcesoria kultowe. Ich pojawienie się w kulturze było efektem wpływów kultur Noua i Sabatinowka, egzystujących nieco dalej na zachód. Ludność kultury biełogrudowskiej umiała wytwarzać przedmioty brązowe, ale używała także znacznej ilości narzędzi i broni wykonanych z krzemienia i kości zwierzęcych. Na stepach i lasostepach nad pomiędzy Wołgą i Dnieprem nadal rozwijała się w drugiej połowie II tys. przed Chr. kultura grobów zrębowych. Kres jej funkcjonowania umyka dokładnemu datowaniu. Od zachodu graniczyła z nią kultura Sabatinowka (sabatinowska), zajmująca obszary od Morza Azowskiego i doliny dolnego Dniepru aż po dolny Dunaj. Znaleziska grobowe, bron, ceramika i skarby tej kultury wskazują na jej szeroko rozgałęzione powiązania sięgające Kaukazu, Uralu i Syberii, a także doliny Dunaju. Kultura sabatinowska rozwijała się w okresie 1500/1400-1300/1200 przed Chr., na podłożu wcześniejszych grup kultury ceramiki wielowałeczkowej. Do jej powstania przyczyniło się odcięcie społeczności stepowych od wschodnich ośrodków metalurgicznych, presja ze strony społeczności kultury grobów zrębowych i nawiązanie kontaktów z siedmiogrodzkim ośrodkiem metalurgicznym. Charakterystyczne są dla niej liczne skarby przedmiotów brązowych, znane także z późnej kultury grobów zrębowych i kultury Noua. Zarówno w kulturze sabatinowskiej, jak i w innych kulturach strefy pontyjskiego stepu i lasostepu wystąpił w późnej epoce brązu żywiołowy rozwój osadnictwa. Z terenu kultury sabatinowskiej znane jest ponad 700 osad, które często osiągały duże rozmiary i były lokowane nie tylko w dolinach rzecznych, ale także w głębi stepu. Zapełniały je pojedyncze domy i wielopomieszczeniowe kompleksy dużych budynków z pomieszczeniami mieszkalnymi i warsztatami. Wiele z nich budowano z użyciem kamienia i zaprawy wapiennej, z podłogami z ubitej gliny. Znana jest zwarta zabudowa tych osad i budownictwo kamienne, co nadaje im charakter protomiejski. Gospodarka kultury Sabatinowka opierała się na stacjonarnej uprawie roli i hodowli bydła. Rozwojowi rolnictwa sprzyjał okres optymalnych warunków klimatycznych w strefie stepu pontyjskiego. Powszechnie używano sierpów brązowych, a stada bydła wypasano na dalekich pastwiskach i trzymano w specjalnych zagrodach. Liczne znaleziska gromadne przedmiotów brązowych i form odlewniczych świadczą o wysokim stopniu rozwoju metalurgii brązu. Panował szkieletowy obrządek pogrzebowy, a zmarłych chowano zarówno w grobach płaskich, jak i pod kurhanami. Zdarzały się bogato wyposażone groby wojowników, wskazujące na wyższy status społeczny i majątkowy pochowanych zmarłych. Mocno powiązana z kulturą sabatinowską była kultura Noua, zajmująca obszary od Dniestru, przez wschodnie Karpaty do Transylwanii. Tworzyła ona wraz z sąsiednimi ugrupowaniami kompleks kultur Noua-Sabatinowka-Coslogeni, zajmujący obszary dzisiejszej zachodniej Ukrainy, Mołdawii oraz Rumunii. Z obszaru zajmowanego przez kulturę Noua znane są liczne osady i cmentarzyska. Zmarłych grzebano w ziemnych grobach z licznymi naczyniami ceramicznymi. Ceramika kultury Noua nawiązuje zarówno do wzorców sabatinowskich, jak i dunajsko-transylwańskich. Kultura Noua rozwijała się w okresie ok. 1400-1300/1200 przed Chr. Około 1200 lat przed Chr. w strefie stepu i lasostepu doszło do fundamentalnych zmian prowadzących do powstania nowych ugrupowań kulturowych, które zalicza się już do końcowej, najmłodszej fazy epoki brązu na tych obszarach. Wzmożona eksploatacja stepu i lasostepu przez kulturę sabatinowską i inne ugrupowania prowadziła do jego degradacji. Szczególnie mocny był wpływ produkcji metalurgicznej, prowadzącej do wylesiania znacznych terenów, a także ekstensywnej gospodarki rolnej i wypasu bydła. Zniszczeniu ulegały lasy i pokrywa trawiasta, co w połączeniu z niekorzystnymi zmianami klimatycznymi w okresie XIII-VII w. przed Chr. (przewaga klimatu suchego i chłodnego) prowadziło do ostrego kryzysu ekologicznego. Model życia oparty na intensywnym osadnictwie, rolnictwie i hodowli stacjonarnej zaczął się załamywać. Nastąpiły migracje ludności, m. in. z kręgu kultury sabatinowskiej w kierunku Azji Mniejszej przez Kaukaz ok. 1300-1200/1100 lat przed Chr. Oznacza to, że część ludności ze stepu pontyjskiego wzięła prawdopodobnie udział w migracjach, które pod koniec epoki brązu zdestabilizowały Bliski Wschód. W XII-X/IX w. przed Chr. w pasie stepu pomiędzy Donem i Dunajem rozwijała się kultura biełozierska. Obszar ten odczuł znaczny spadek populacji związany z upadkiem poprzednich kultur. Kultura biełozierska znana jest głównie ze znalezisk grobowych. Są to cmentarzyska płaskie i podkurhanowe. Zmarłych o wyższym statusie grzebano pod kurhanami większych rozmiarów. Produkcja metalurgiczna w omawianej kulturze uległa ostremu kryzysowi, związanemu z urwaniem się powiązań z ośrodkami brązownictwa. Liczba i wielkość wyrobów brązowych znacznie się zwiększyła. W wielu wypadkach brązowe narzędzia i broń zostały zastąpione krzemiennymi i kamiennymi wyrobami. Pojawiły się też pierwsze, nieliczne wyroby żelazne. Gospodarka kultury biełozierskiej oparta była głównie o hodowlę stad zwierząt (bydła, owiec, kóz, świń), wśród nich przede wszystkim koni. Rolnictwo miało zupełnie marginalne znaczenie. Nastąpiło zmniejszenie intensywności osadnictwa. Liczba znanych stałych osad związanych z opisywaną formacją jest niewielka. Były one lokowana na terasach nad rzekami i estuariami. Zabudowywano je półziemiankami i naziemnymi domostwami ze ścianami o konstrukcji plecionkowej, pokrywanymi gliną. Współcześnie z kulturą biełozierską na obszarze lasostepu pomiędzy Dnieprem i Dniestrem rozwijała się kultura bielogrudowska (ok. 1200-900 przed Chr.). Zanan jest głównie z pochówków szkieletowych i ciałopalnych w kurhanach i grobach płaskich, z niewielką ilością darów grobowych. Z obszaru tej kultury znane są osady otwarte. Na wschodnim krańcu pontyjskiego stepu i lasostepu, pomiędzy Dnieprem i Donem i po części na obszarze Niziny Wschodnioeuropejskiej rozwinął się kompleks kultur Marjanowka-Bondarycha. Silny był tu wpływ kultur ze stepu eurazjatyckiego. Nad Sejmem i górnym Dońcem trwały społeczności kultury Marjanowka, których gospodarka opierała się o łowiectwo i zbieractwo z dodatkiem hodowli. Jej przedstawiciele zamieszkiwali zwykle tymczasowe obozowiska. W okresie środkowego brązu pojawiają się w tym ugrupowaniu na większą skalę wyroby brązowe, a jego ludność adaptuje rolniczą gospodarkę. W kulturze Bondarycha (ok. 1200-800/700 przed Chr.) pojawia się już rodzime brązownictwo i pierwsze wyroby żelazne. Panował w niej ciałopalny obrządek pogrzebowy, a prochy zmarłych grzebano pod kurhanami lub w grobach płaskich. Gospodarka opierała się na hodowli stad zwierząt i na uprawie roli. Osady lokowano głównie na nadrzecznych terasach. Na obszarach od Dniestru po Dniepr i Worsklę zaczęła się rozwijać w XI w. przed Chr. kultura czarnoleska, która przetrwała aż do VIII w. przed Chr. W jej genezie ważną rolę odegrała migracja ludności znad dolnego Dunaju. To funkcjonujące w strefie leśno-stepowych czarnoziemów ugrupowanie oparło swoją gospodarkę o intensywną uprawę roli. Osadnictwo było stabilne i oparte o liczne osiedla o charakterze obronnym, użytkowane przez długi czas. W osiedlach tych znajdowały się ośrodki produkcji brązowniczej. Ludność kultury czarnoleskiej zaczęła także produkować wyroby żelazne. Z biegiem czasu podlegała ona jednak coraz silniejszej presji militarnej ze strony nomadycznej ludności stepowej. Na skutek opisanych wyżej niekorzystnych zmian środowiskowych ludność stepu zaczęła w okresie 1100-1000/900 przed Chr. przechodzić do koczowniczego trybu życia i gospodarki opartej na mobilnym pasterstwie. Nomadyzm znów stał się normą kulturową na obszarze stepu pontyjskiego. Powstawały ugrupowania kulturowe prowadzące stale koczowniczy, ruchliwy tryb życia. Istotną częścią ich trybu życia były wojny i najazdy. To z nich wywodzą się związane już z epoką żelaza i opisywane przez starożytnych pisarzy greckich społeczności Kimmerów, Scytów i Sarmatów. W kulturze czarnoleskiej na granicy stepu i lasostepu powstawały w tym okresie nowe ufortyfikowane osady, mające bronić osiadłych rolników przed atakami konnych nomadów ze stepu.

Na obszarze wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego w późnej epoce brązu rozwijały się ugrupowania kontynuujące wiele tradycji ze środkowej epoki brązu, ale podlegające jednocześnie silnym wpływom kręgu kultur popielnicowych. Wschodnią część tego obszaru zdominował kompleks Noua-Sabatinowska-Coslogeni, który rozwijał się w Mołdawii, Transylwanii, Dobrudży i w północno-wschodniej Bułgarii. Dla tego kręgu charakterystyczne były naczynia ceramiczne typu kantharos. Było to ugrupowanie charakteryzujące się specyficznymi osadnictwa i gospodarką o przewadze nomadycznego pasterstwa. Dominował tu szkieletowy obrządek pogrzebowy, choć zdarzały się także ciałopalenia. W formacji kompleksu Noua-Sabatinowska-Coslogeni ważną rolę odegrały wpływy ze wschodu, ze środowiska kultury grobów zrębowych rozwijającej się na pontyjskim stepie. Od zachodu sąsiadowała z tym kompleksem tzw. grupa Čerkovna/Zimnicea-Płowdiw, zajmująca obszary środkowej i zachodniej Bułgarii. Na zachodzie omawianego obszaru dominowały kultury z ceramiką żłobkowaną. Wszystkie opisane ugrupowania podlegały silnym wpływom z zachodu, najpierw z kręgu kultur mogiłowych, potem z kręgu kultur pól popielnicowych. Na południu późne kultury Tei i Verbicioara ekspandowały na południe, aż do północnej Grecji. W późnej epoce brązu rozwinęły się znacznie dalekosiężne kontakty i wymiana wschodniej części Bałkanów z kulturą mykeńską i światem śródziemnomorskim na południu. Świadczą o tym znaleziska mykeńskich rapierów z terenu dzisiejszej Rumunii i Bułgarii. Specyficzne formy buław kamiennych znane z tych obszarów i z wybrzeży Morza Czarnego są analogiczne do egzemplarza odnalezionego we wraku statku z Uluburun z wybrzeża Azji Mniejszej (koniec XIV w. przed Chr.). Szpile charakterystyczne dla kultury Noua znajdowane są przez archeologów w północnej Grecji. Na obszarze kultur z ceramiką żłobkowaną dominował już wówczas ciałopalny obrządek pogrzebowy, charakterystyczny dla kręgu kultur pól popielnicowych. Spalone szczątki zmarłych grzebano w urnach i czasem sypano nad nimi tumulusy. Na opisywanym obszarze Bałkanów istniały liczne osiedla dużych rozmiarów, dochodzące nawet do 1772 hektarów powierzchni, jak w przypadku osady Corneşti w Rumunii. W południowej Rumunii i Bułgarii w późnej epoce brązu zasiedlone były stanowiska osadnicze typu telli. Z Durunkulak w Bułgarii archeolodzy odkryli pozostałości budowli na kamiennych fundamentach, przypisywane kulturze Coslogeni. Na obszarze kompleksu Noua-Sabatinovka-Coslogeni rozpowszechniły się ofiarne Zolniki o charakterze kultowym. W późnej epoce brązu we wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego deponowane były skarby wyrobów brązowych, których ogólna waga mogła dochodzić nawet do 1 tysiąca kilogramów. Składano w nich takie wyroby jak sierpy, sztylety, szpile czy siekierki brązowe. Charakterystyczne dla omawianego obszaru były też ozdobne pasy z płytek brązowych. Poważną role na omawianym obszarze spełniały także czterokołowe wozy i dwukołowe rydwany, często przedstawiane w tutejszej sztuce. Nad górną Cisą w okresie 1300-1200 przed Chr. funkcjonowało ugrupowanie znane jako kultura Suciu de Sus, znane przede wszystkim z wielkiego cmentarzyska na stanowisku archeologicznym Lăpuș w Rumunii. Znajdowały się tu monumentalne kurhany kryjące bogato wyposażone, jamowe pochówki ciałopalne. Były one zaopatrzone w dary grobowe w postaci siekierek i czekanów brązowych, przedmiotów złotych, a nawet wykonanych z żelaza, oraz guzowatych naczyń ceramicznych. Ludnośc kultury Suciu du Sus zamieszkiwała duże, otwarte osady tellowe. Na obszarze Kotliny Karpackiej, wschodniej Słowacji i Zakarpacia rozwijała się kultura Gava (gawska), stanowiąca wschodnie odgałęzienie kręgu kultur pól popielnicowych. Istniała ona w okresie 1300-900/800 przed Chr. Ukształtowała się na podłożu wcześniejszych kultur siedmiogrodzkich pod wpływem ekspandującego kręgu popielnicowego. Zajęła obszary uprzednio zasiedlone przez kulturę pilińską, Siedmiogród i doszła do brzegów Cisy. Oddziaływała także na obszary położone na wschód od Karpat, doprowadzając tam do powstania kultury holihradzkiej. W kotlinie Karpackiej następowały przemieszczenia ludności prowadzące do powstania nowych formacji kulturowych, zwłaszcza w okresie 1200-1000 przed Chr. Objęły one także obszary Wyżyny Mołdawskiej i Besarabskiej. Ludność kultury Gava migrowała na południe, a związana z nią ceramika pojawiła się na terenie Bułgarii, a nawet w Troi, w fazie VII B. Pojawiła się ona także na Wielkiej nizinie Węgierskiej i w południowej Małopolsce. Z obszaru kultury Gava znane są liczne duże osiedla otwarte, które około 1000-700 lat przed Chr. zaczęły być fortyfikowane. W tym okresie powstawały także nowe osiedla obronne, często lokowane na szczytach i zboczach górskich, niekiedy nawet 1000 metrów n. p. m. Największe osady obejmowały powierzchnię 50-60 a nawet 100 hektarów. Kultura Gava eksploatowała węgiersko-siedmiogrodzkie ośrodki metalurgiczne i złoża złota i soli kamiennej w Karpatach. Z obszaru kultury Gava pochodzą potężne depozyty wyrobów brązowych, których masa dochodzi czasem do kilku ton. Ludność kultury gawskiej chowała spalone szczątki swoich zmarłych na wielkich cmentarzyskach, umieszczając je w popielnicach w płaskich grobach. Urnom towarzyszyły liczne naczynia ceramiczne. Obszar wschodnich Bałkanów już około 1200/1100 przed Chr. zaczął wkraczać w epokę żelaza. Około X-IX w. przed Chr. Kotlinę Karpacką dotknęła pierwsza seria najazdów nomadycznych ludów stepowych, która spowodowała wycofanie się osadnictwa w tereny górzyste i zakończyły działalność tutejszych centrów metalurgii, definitywnie kończąc na tym obszarze epokę brązu.

W zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego we młodszej epoce brązu zostało opuszczonych wiele dotąd zasiedlonych osiedli ze środkowej fazy tej epoki. Powstawały nowe osady, wiele z nich w miejscach dotąd niezamieszkałych. Na Płaskowyżu Titel, na obszarze dzisiejszej Wojwodiny powstawały one na granicach płaskowyżów, często w niezbyt wielkiej odległości od siebie. Wiele z nich było ufortyfikowanych i położonych w miejscach łatwych do obrony. Zamieszkiwały je społeczności osiadłych rolników, którzy zajmowali się także hodowla zwierząt, łowiectwem i rybołówstwem. Zamieszkiwali domy, którym towarzyszyły jamy zasobowe. W IX-VIII w. przed Chr. społeczności zamieszkujące Płaskowyż Titel w dużej mierze uległy najazdom nomadów ze stepu pontyjskiego. Nad Dunajem wznoszono jednofazowe, rozległe osady na terasach nadrzecznych. Nad Sawą i Drawą dominowało intensywne osadnictwo związane z kręgiem kultur pól popielnicowych. Osady wznoszono tu wzdłuż rzek lub w terenie pagórkowatym. Istniały tu zarówno rozproszone osiedla wiejskie, jak i duże osady o charakterze protomiejskim. Zaczęły one powstawać szczególnie od ok. 1000 lat przed Chr. na wysokich terasach nadrzecznych. Były wznoszone na regularnym planie i solidnie ufortyfikowane. Stanowiły one centra większych aglomeracji osadniczych. Zostały opuszczone przez mieszkańców u progu epoki żelaza. Na obszarze środkowej Bośni istniały w późnej epoce brązu osady otoczone kamiennymi murami i wałami, a także palisadami. Osada Pod była w ten sposób ufortyfikowana i wzniesiona na regularnym planie z wyraźnie zaznaczonymi kwartałami zabudowy. Była ona ośrodkiem metalurgii brązu i innych rodzajów produkcji pozarolniczej. Osada Pod przetrwała jako ważny ośrodek aż do epoki żelaza. Późna epoka brązu zaznaczyła się na zachodnich Bałkanach jako okres rozwoju metalurgii i dalekosiężnych kontaktów handlowych. Jeszcze w środkowej epoce brązu na zachodnich Bałkanach dominował szkieletowy obrządek pogrzebowy. W wielu przypadkach zmarłych chowano pod kurhanami, niekiedy zbiorowo. Dzieci często chowano w naczyniach zasobowych. Wiele pochówków z epoki brązu odnaleźli archeolodzy w jaskiniach. W późnej epoce brązu tradycja pochówków podkurhanowych była kontynuowana w kulturze Glasinac, w której występowała zarówno kremacja, jak i inhumacja. Zmarłych grzebano często z bogatym zestawem wyrobów brązowych i z ozdobami z bursztynu. W kulturze Glasinac istniały długotrwale użytkowane cmentarzyska kurhanowe. We wschodniej i środkowej części dzisiejszej Serbii, a także nad Dunajem dominował obrządek ciałopalny. Na obszarze Półwyspu Istria już od wczesnej epoki brązu (XIX w. przed Chr.) po epokę żelaza (III w. przed Chr.) dominowała kultura castellieri-gradine. Jej nazwa pochodzi od głównego typu osad, rozpowszechniony na jej obszarze. Były to wznoszone na miejscach obronnych osiedla ufortyfikowane, otoczone kamiennymi, cyklopowymi murami. Fortyfikacje otaczające te osiedla wznoszono z wapiennych bloków. Osady ufortyfikowane wznoszono w miejscach strategicznych i otaczano zwykle kilkoma koncentrycznymi liniami fortyfikacji kamiennych. Badania przeprowadzone przez archeologów na obszarze ufortyfikowanego osiedla Monkodonja wskazują, że takie osady były zamieszkiwane przez dobrze zorganizowane, hierarchiczne społeczności, o charakterze protomiejskim. Były one na tyle zamożne, aby pozwolić sobie na budowę takich silnie ufortyfikowanych siedzib i zmobilizować potrzebną siłę roboczą i materiały. Elita zamieszkiwała najwyższe partie takich osad (akropole), a poniżej istniały domy pozostałych mieszkańców i warsztaty (w tym metalurgiczne). We wnętrzu osad stały budynki mieszkalne zbudowane z kamienia i drewnianych belek. Osady posiadały także wykute w skale zbiorniki do składowania wody deszczowej. Ludność kultury castellieri-gradine zasiedlała także liczne osiedla otwarte i jaskinie. Gospodarka tej kultury opierała się na hodowli bydła, uprawie roli (zboża, winorośli i roślin strączkowych), a także na rybołówstwie i zbiorze morskich mięczaków. Ważną częścią ekonomiki była dalekosiężna wymiana handlowa. Kultura castellieri-gradine zajmowała obszary w pobliżu Caput Adriae, północnych wybrzeży Morza Adriatyckiego. Krzyżowały się tu ważne szlaki łączące północ Europy z Adriatykiem i obszarem egejskim z tymi, które przebiegały ze wschodu na zachód kontynentu. O rozgałęzionych kontaktach tego regionu świadczą znaleziska tzw. idoli chlebkowatych,  ozdób bursztynowych w grobach, a także brązowej broni pochodzącej znad Rodanu, z Italii i regionu egejskiego. W XIII w. przed Chr. zapanował na obszarze Półwyspu Istria obrządek ciałopalny, który wyparł dawniejszy, szkieletowy. Pojawiły się wówczas nowe ufortyfikowane osady. Wzmógł się wpływ kultury submykeńskiej z Grecji i kultury proto-Villanowa z Italii. Kultura castellieri-gradine przetrwała aż do czasów podboju rzymskiego w III-II w. przed Chr.

Na obszarze Wielkiej Niziny Węgierskiej i Słowacji rozwinął się w późnej epoce brązu, ok. 1250/1150-800/750 lat przed Chr. południowo-wschodni i środkowodunajski odłam kręgu kultur pól popielnicowych. Ponadto spora część Słowacji weszła w obręb kultury łużyckiej. Pochówki ciałopalne upowszechniły się w kulturze pilińskiej i kyjatyckiej pomiędzy Dunajem i Cisą. Także tutaj zakładano duże cmentarzyska popielnicowe. Na wyżyna i nizinach rozwinęły się rozległe aglomeracje osadnicze, których centrami były duże osady, często umieszone na wzniesieniach i ufortyfikowane. W osadach znajdowały się długie domy i budynki mieszkalne z kamiennymi fundamentami. Gospodarka opierała się o uprawę roli, hodowlę bydła, owiec, kóz i świń, a także intensywne łowiectwo. W osadach rozwijała się metalurgia brązu. Północno-wschodnie Węgry łączyły szlaki z kulturą łużycką wymiany dalekosiężnej. Na obszarze doliny środkowego Dunaju ugrupowania kręgu kultur pól popielnicowych wywodziły się z wcześniejszych grup mogiłowych. Były to kultury: welaticka i Czaka. Funkcjonowały w nich małe osiedla otwarte, niekiedy zgrupowane wokół dziedzińców, a także ufortyfikowane osiedla na wzgórzach, w których rozwijała się metalurgia. Kultura welaticka upadła ok. 1000/900 lat przed Chr. Na skutek niekorzystnych zmian klimatycznych niesprzyjających rolnictwu. W końcowym odcinku epoki brązu na Słowacji i na Węgrzech pojawiły się osiedla ufortyfikowane na szczytach wzniesień. Na początku zaczęto je wznosić w obrębie południowo-wschodniej grupy kręgu kultur pól popielnicowych. Najliczniej pojawiły się na obszarze Słowacji zajętym przez kulturę łużycką. Te osady miały strzec szlaków komunikacyjnych i zapewnić schronienie osiadłej ludności. Stały się centrami władzy, handlu dalekosiężnego (co poświadczają znaleziska importów), a czasem kultu religijnego. Były solidnie umocnione i podzielone na kwartały o zróżnicowanych funkcjach. Wiele z nich spełniało role centrów metalurgii. Koniec kultur kręgu popielnicowego na obszarze Węgier i Słowacji związany był z najazdami agresywnych ludów stepowych ze wschodu u schyłku epoki brązu i na początku epoki żelaza, ok. 800-700 lat przed Chr.

Obszar dzisiejszych Czech (Masyw Czeski, skraj Zachodnich Karpat) w młodszej epoce brązy opanowały górnodunajskie ugrupowania kręgu kultur pól popielnicowych, takie jak kultura knowiska, a w północnej części tego obszaru zadomowiła się kultura łużycka. Na obszarze Moraw zaznaczyła się obecność środkowo dunajskiej kultury pól popielnicowych. Na terenie Austrii dominowały środkowo- i górnodunajskie grupy popielnicowe. Osady w tych regionach powstawały zarówno w dolinach rzecznych, jak i na szczytach wzniesień. W czasach kręgu kultur pól popielnicowych obszary Czech i Austrii zostały pokryte gęstą siecią osadniczą. Niektóre osiedla były planowo wznoszone i otaczane fortyfikacjami. U podnóża Alp wiele osiedli było związanych z eksploatacją rud miedz i soli kamiennej. Na terenie Austrii niektóre ufortyfikowane osiedla na szczytach pełniły funkcje centrów władzy i gospodarki, zajmujących dużą powierzchnie stanowiących ośrodki produkcji metalurgicznej. Niektóre osady na obszarze Czech pełniły funkcję ośrodków kultu religijnego. W czasach dominacji kręgu kultur pól popielnicowych obrządek pogrzebowy zdominowany przez ciałopalenie zapanował na omawianym obszarze i powstawały tu duże cmentarzyska. Metal do produkcji brązowych przedmiotów pochodził przede wszystkim z alpejskich zagłębi metalurgicznych. Złoto sprowadzano z Karpat i Alp. Zwraca uwagę obecność importowanych z północy wyrobów bursztynowych, oraz pochodzących ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego przedmiotów wykonanych z fajansu i szkła (głównie paciorków).

W późnej epoce brązu obszar centralnej Europy, a więc także dzisiejszych Niemiec, został zdominowany przez ciałopalny obrządek pogrzebowy, związany z kręgiem kultur pól popielnicowych. Jednak aż do ok. 1100 lat przed Chr. utrzymywały się jeszcze w południowych Niemczech przeżytki obrządku szkieletowego. Obrządek pogrzebowy nie odróżniał się w zasadzie od tego, który był przyjęty na innych obszarach zajętych przez krąg popielnicowy. Mieszkańcy obszaru dzisiejszych Niemiec używali wielu zestandaryzowanych form wyrobów z brązu. Pojawiły się pierwsze, jeszcze bardzo nieliczne wyroby żelazne, głównie ozdoby. Niewielka ilość bogatych grobów na cmentarzyskach wskazuje na kształtowanie się wąskiej elity społecznej, złożonej z wojowników i wodzów, których na ostatnia drogę wyposażano w broń z brązu. Pojawiły się groby z konstrukcjami kamiennymi i drewnianymi, a niektórzy przedstawiciele elity powrócili do pochówków szkieletowych. W niektórych bogatych pochówkach obok broni grzebano w charakterze darów grobowych także naczynia metalowe, złote ozdoby, a nawet rydwany. Wschodnia część Niemiec została w późnej epoce brązu zdominowana przez kulturę łużycką, która sięgnęła aż po dolinę Łaby. Także tutaj istniały wielkie cmentarzyska ciałopalne wykorzystywane przez setki lat. Pod koniec epoki brązu pojawiły się tu  liczne osiedla ufortyfikowane, niektóre posadowione wśród bagien i rozlewisk rzecznych.

Na obszarze Półwyspu Skandynawskiego i północnych Niemiec (obszar Niziny Północnoniemieckiej) dominowała w późnej epoce brązu kultura nordyjska (nordyjska epoka brązu). Trwała ona na tym obszarze aż do ok. 500 lat przed Chr., to znaczy aż do epoki żelaza. Obejmowała obszary południowej Szwecji, wybrzeży południowej Norwegii, Półwyspu Jutlandzkiego i Niziny Północnoniemieckiej. Na obszarze Półwyspu Skandynawskiego osadnictwo tej kultury ograniczało się do obszarów gdzie warunki klimatyczne sprzyjały jeszcze rolnictwu. Na północ od nich znajdowały się obszary o ostrym klimacie, gdzie kwitła jeszcze typowo mezolityczna gospodarka grup zbieracko-łowieckich. Choć znajomość obróbki brązu dotarła do Skandynawii później, niż do Europy Środkowej, to obszar ten miał się stać domem dla jednej z najprężniej rozwijających się kultur epoki brązu. Mimo braku możliwych do eksploatacji w pradziejach złóż rudy miedzi (rudy miedzi zaczęto wydobywać w Szwecji dopiero w średniowieczu, w X wieku po Chr.) rozwinęły się tu ośrodki metalurgiczne bazujące na importowanym surowcu. Przedmioty brązowe znajdowane przez archeologów w grobach i skarbach wskazują na ogromne umiejętności i poczucie zmysłu artystycznego nordyjskich metalurgów. Stosowali oni głównie technikę odlewu na wosk tracony. Znali także technikę odlewania w dwuczęściowych kamiennych formach. Wytwarzali przedmioty złożone i skomplikowane, takie jak np. wóz słoneczny z Trundholm, liczne figurki, hełmy, naczynia, elementy mebli, ozdoby i grzebienie. Wynaleźli i produkowali wyroby brązowe takie jak lury (instrumenty dęte dużych rozmiarów) i łańcuchy. Bardzo dużą skalę osiągnęła produkcja brązowej broni, zwłaszcza mieczy, a także ostrzy broni drzewcowej i toporków. Z drobniejszych przedmiotów wytwarzanych przez brązowników należy wyróżnić noże, brzytwy, pincety i fibule (zapinki). Miedź sprowadzana na obszar kultury nordyjskiej pochodziła z zagłębi metalurgicznych działających w Alpach, Karpatach, na Półwyspie Iberyjskim i na Cyprze. Docierała ona szlakami atlantyckimi i tymi, które przebiegając przez środek kontynentu europejskiego, łączyły go ze wschodnią częścią basenu Morza Śródziemnego. Importowano także złoto, prawdopodobnie ze złóż środkowoeuropejskich. Mieszkańcy Skandynawii mogli pozyskiwać tak duże ilości metali, dzięki temu, że dysponowali bursztynem z Bałtyku i Morza Północnego, który był poszukiwanym i cenionym towarem w Europie i w świecie śródziemnomorskim. Ta sytuacja w dużej mierze determinowała rozwój kultury nordyjskiej w późnej epoce brązu. W Skandynawii ten etap jest tradycyjnie datowany na ok. 1100-550 przed Chr. Centrum rozwoju kultury nordyjskiej była południowa Skandynawia wraz z Półwyspem Jutlandzkim. Podstawowymi jednostkami osadnictwa nordyjskiej epoki brązu były małe osiedla typu wiejskiego, złożone z kilku gospodarstw, składających się z długich domostw słupowych i towarzyszących im jam i budynków gospodarczych. Domy miały od 10 do 50 metrów długości. Jedynym znanym obronnym osiedlem nordyjskim jest Vistad w Szwecji, stanowiące rodzaj ufortyfikowanego gospodarstwa jednodworczego. Z centralnej Skandynawii znane są liczne osiedla sezonowe, składające się z małych chat. Osadom często towarzyszyły szerokie jamy kopane w poszukiwaniu surowców, studnie i nagromadzenia odpadów produkcyjnych świadczące o lokalnej aktywności metalurgicznej. Osiedla lokowano zwykle na wzniesieniach, relatywnie blisko wybrzeża morskiego. Ze środkowej Szwecji znane są rozległe, długotrwale zasiedlone osady, którym towarzyszą koncentracje sztuki naskalnej, takie jak Apalle, gdzie odkryto pozostałości 79 domów. Osiedlom uznawanym za ówczesne centra towarzyszyły koncentracje bogatych pochówków, okazałych kurhanów, sztuki naskalnej skarbów wyrobów złotych i brązowych. Na ich obszarze znajdowały się największe długie domy. Tylko w nielicznych przypadkach udało się stwierdzić istnienie hierarchii osad. Z późnej epoki brązu z Jutlandii znane są drogi wykładane belkami drewnianymi, lub w nielicznych przypadkach kamieniami. Filarami gospodarki nordyjskiej epoki brązu były uprawa roli i hodowla zwierząt udomowionych. Uprawiano zwykle niewielkich rozmiarów pola za pomocą radła. Uprawiano głównie jęczmień, orkisz i pszenicę płaskurkę. Hodowano przede wszystkim bydło i owce. Osady rolnicze często przenosiły się z miejsca na miejsce, w poszukiwaniu żyźniejszej, nie wyjałowionej ziemi. W kulturze nordyjskiej szczególne wrażenie robią pochówki i grobowce, stanowiące jedno z głównych źródeł archeologicznych służących do rekonstrukcji dziejów tego ugrupowania. Ludność tej kultury wznosiła na obszarze południowej i centralnej Skandynawii wielkie kurhany ziemne, kryjące elitarne pochówki. Były one bardzo powszechne i umożliwiły doskonałe zachowanie wielu pochówków. Na obszarze samej tylko Danii mogło być ich 85 tysięcy. Wiele z nich zajmowało sporą powierzchnię i było zaopatrzonych w kamienne komory grobowe. Lokowano je w miejscach eksponowanych i w pobliżu głównych szlaków komunikacyjnych, by podnieść rangę pochowanych w nich zmarłych. W tych grobowcach niespalone ciała zmarłych grzebano często w trumnach z drewnianych (dębowych) kłód. Świetnie zachowują się w nich szczątki ludzkie i dary grobowe. Trumny starannie zabezpieczano gliną i składano w szczelnych komorach grobowców. Komory były często wypełniane wodą, co stwarzało idealne warunki do zachowania pochówku w warunkach beztlenowych. Większość tego typu pochówków pochodzi z okresu 1400-1260 przed Chr., z obszaru Jutlandii i północnych Niemiec. Przykładem takiego pochówku może być znalezisko z Egtved na Półwyspie Jutlandzkim. W 1921 roku w czasie rozkopywania kurhanu pochodzącego z epoki brązu znaleziono wykonaną z pnia drzewnego trumnę. Po jej wydobyciu przewieziono ją do duńskiego Muzeum Narodowego w Kopenhadze. Kiedy otworzono trumnę, okazało się, że środku znajdują się szczątki młodej kobiety, wraz z dobrze zachowanym ubraniem i przedmiotami, które otrzymała na ostatnią drogę. Trumna została wykonana z masywnego, przepołowionego pnia dębu. Kurhan, w którym ją pogrzebano miał 4 metry wysokości i 22 metry średnicy. Garbniki zawarte w drewnie dębowym sprawiły, że kości i tkanki miękkie kobiety pochowanej w trumnie uległy powolnemu rozkładowi. Zachowały się jednak włosy, ubiór i przedmioty z surowców organicznych i nieorganicznych. Ciało było owinięte w duża skórę krowy, z której zachowały się jedynie skrawki włosów. Zachował się także wełniany koc, którym owinięte było ciało. Z boku trumny leżał kwitnący latem kwiat krwawnika pospolitego (Achillea millefolium L.). Z ciała młodej kobiety zachowały się jedynie włosy koloru blond, części mózgu, zęby, paznokcie i fragmenty skóry. Świetnie dochowały się natomiast do naszych czasów elementy jej ubioru. Nosiła ona luźną, krótka tunikę lub bluzę z rękawami sięgającymi łokcia, a także sięgającą kolan spódniczkę wykonaną ze sznurków. Tego typu spódniczki były powszechnie noszonym przez kobiety ubiorem w Skandynawii epoki brązu. Zmarła nosiła na ramionach bransolety z brązu, a u wełnianego, tkanego pasa znajdował się ozdobny dysk z brązu ze środkowym kolcem. Posiadała także skórzane buty. Zachował się także kolczyk z brązu, rogowy grzebień przyczepiony do pasa, a także leżące obok głowy zmarłej niewielkie pudełko z kory brzozowej, zawierające brązowe szydło, szpile i siatkę na włosy. W dębowej trumnie znaleziono także małe naczynie wykonane z kory, które zawierało napój w rodzaju piwa lub miodu pitnego. U stóp kobiety, w woreczku ze skóry znajdowały się skremowane szczątki dwójki dzieci w wieku ok. 5-6 lat. Być może były one z nią spokrewnione. Niewykluczone także, że złożono je w ofierze w trakcie ceremonii pogrzebowej. Analiza zachowanych zębów zmarłej dziewczyny wykazała, że w chwili śmierci miała ona około 16-18 lat. Urodziła się najprawdopodobniej około 1387 r. przed Chr., a zmarła około roku 1370 przed Chr., na co wskazuje także analiza dendrochronologiczna drewnianej trumny. Badanie izotopów strontu zawartych w szkliwie zachowanych zębów wykazało, że mogła ona pochodzić z obszaru gór Schwarzwaldu w dzisiejszych południowo-zachodnich Niemczech. Urodziła się w tym odległym regionie, a do Skandynawii trafiła najprawdopodobniej na skutek zawarcia zaaranżowanego związku małżeńskiego. Związki takie zawierano, by umocnić polityczne sojusze pomiędzy odległymi plemionami i ich wodzami. Ich gwarancją była związki zawierane z kobietami z pochodzącymi z elit władzy. Dzięki takim związkom nie tylko poszczególne osoby, ale także wędrujące wraz nimi przedmioty trafiały daleko od miejsca pochodzenia. Nowsze badania izotopowe zębów, paznokci i włosów zmarłej, przeprowadzone w 2019 roku wykazały jednak, że dziewczyna z Egtved pochodziła z obszaru południowo-wschodniej Szwecji, z wyspy Bornholm lub z okręgu Rogaland w południowej Norwegii. Badania izotopowe szczątków jednego ze skremowanych dzieci wykazały, że pochodziło ono z tej samej okolicy co zmarła kobieta. Być może kobieta była kapłanka, pełniącą ważne funkcje rytualne i religijne. W ostatnim okresie swojego życia wędrowała ona między różnymi regionami południowej Skandynawii. Innym przykładem okazałego pochówku z nordyjskiej epoki brązu jest grobowiec z Kivik w południowej Szwecji, wzniesiony ok. 1500 lat przed Chr. Jest to monumentalny kamienny tumulus o średnicy 75 metrów i wysokości 3,5 metra. Jest to największa tego typu budowla pradziejowa w północnej Europie. W środku znajduje się komora grobowa, do której prowadzi monumentalne kamienne wejście i korytarz. Komora grobowa została ozdobiona rzeźbionymi kamiennymi ortostatami. Wyryte na nich płaskorzeźby przedstawiają ludzi, zwierzęta, statki, ludzi grających na lurach (brązowych trąbach), dwukołowy rydwan zaprzężony w konie, a także symbole i postaci mitologiczne. W komorze tej znaleziono pozostałości pochówku ciałopalnego, kości ludzkie z pochówku szkieletowego i drobne przedmioty brązowe. Istniała także druga, mniejsza komora grobowa. Grobowiec z Kivik był później wielokrotnie wykorzystywany w późnej epoce brązu. Kurhany grobowe wznoszono dla zamożnych członków nordyjskiej elity, która kontrolowała dalekosiężny handel i lokalne zasoby. Wiele tych pochówków zawiera liczne dary grobowe w postaci przedmiotów brązowych i złotych. Kurhany koncentrują się w regionach, które były w epoce brązu najgęściej zasiedlone. Obok wielkich grobowców, których średnica dochodziła do 35 metrów, a wysokość do 6 metrów, znane są miniaturowe tumulusy o średnicy 5-10 metrów i wysokości do 1,5 metra. Największe grobowce były widoczne w krajobrazie z dużej odległości. We wczesnej epoce brązu przeważały w kulturze nordyjskiej pochówki szkieletowe, ale dość wcześnie zaczęła się też pojawiać kremacja. W późnej epoce brązu ciałopalenie rozpowszechniło się na całym obszarze tej kultury za wyjątkiem Gotlandii. Przestano grzebać broń i inne duże wyroby brązowe wraz ze szczątkami zmarłych, a groby stały się znacząco mniejsze, z małymi komorami grobowymi mieszczącymi popielnice ze spalonymi szczątkami. W młodszej epoce brązu pojawiły się także pochówki otoczone ułożoną z kamieni konstrukcja w kształcie łodzi, zwłaszcza od ok. 1000 lat przed Chr. Spotyka się je nie tylko w Skandynawii i północnych Niemczech, ale także w obszarze dzisiejszych państwa Nadbałtyckich (Litwy, Łotwy, Estonii), czyli Niziny Wschodniobałtyckiej. Nawiązywały one do symboliki Słońca i morza oraz przejścia do świata pośmiertnego. Te niekiedy sporych rozmiarów konstrukcje mieściły głównie pochówki ciałopalne. W dalszym ciągu w późnej epoce brązu kwitła sztuka naskalna kultury nordyjskiej. Pojawiały się wciąż nowe ryty i przedstawienia, zwłaszcza na skałach w okolicach Bohuslän w Norwegii. Dominowały teraz przedstawienia statków, uprawy roli, walki i rozmaitych ceremonii. Innym przejawem kultury duchowej i wierzeń religijnych było masowe deponowanie skarbów przedmiotów, składanych najczęściej do rzek, jezior i bagien. Z terenów Skandynawii i północnych Niemiec znanych jest ponad 1000 takich skarbów. Zawierają one brązową broń (miecze, tarcze, broń drzewcową, topory), instrumenty muzyczne, rzeźby, elementy rzędu końskiego, naczynia, ozdoby i przedmioty osobiste. Niemal wszystkie te depozyty były ofiarami wotywnymi składanymi bóstwom. Były to przedmioty o wielkiej wartości i symbolicznym znaczeniu. Wiele z deponowanych wyrobów brązowych było przedmiotami importowanymi, m. in. z Europy Środkowej. Skarby były też wyrazem kontroli elit nad cennymi zasobami, którymi były metale. Społeczności nordyjskiej epoki brązu były zhierarchizowane i zróżnicowane pod względem majątkowym. Wchodziły ze sobą w częste konflikty zbrojne o zasoby i kontrole nad sieciami wymiany, z czego wynikała wysoka pozycja społeczna wojowników. Było to zjawisko analogiczne do trendów występujących w innych kutlura Europy w środkowej i młodszej epoce brązu. Najważniejszą bronią nordyjskiego wojownika był miecz służący do walki w zwarciu. Była to wartościowa broń wskazująca jednocześnie na wysoki status społeczny właściciela. Ślady zużycia na odkrywanych przez archeologów mieczach świadczą, że broń ta była często używana i ostrzona, co wskazuje na intensywność konfliktów. Wojownicy, tak jak w innych częściach Europy, tworzyli drużyny, uczestniczyli w konfliktach zbrojnych, stawali się najemnikami, wędrowali na dalekie odległości i ochraniali wyprawy kupieckie. Niesłychanie ważną częścią gospodarki i sposobu życia populacji kultury nordyjskiej był transport i dalekosiężna wymiana handlowa. Najważniejszy był transport morski, na co mogą wskazywać liczne wyobrażenia statków i okrętów. Statki i łodzie budowano z drewna i ze skór zwierzęcych. Transport lądowy odbywał się głównie za pomocą wozów. Wymiana dalekosiężna odgrywała, tak jak w innych społecznościach europejskiej epoki brązu ogromną rolę w nordyjskiej epoce brązu. Była ona tym większa, że jak już wspomniano, całość surowca metalowego używana w tym okresie w Skandynawii pochodziła z importu, nieraz z obszarów znacznie oddalonych. Kontakty napędzało dążenie do pozyskania niezbędnych surowców i umiejętności technicznych. Skandynawia była dobrze zintegrowana z siecią dalekosiężnych szlaków handlowych, która rozwinęła się pomiędzy Oceanem Atlantyckim i Morzem Czarnym oraz pomiędzy Bałtykiem i Morzem Śródziemnym. W celu ochrony sieci tych szlaków powstawały konfederacje plemienne i polityczne sojusze, zapewniające ciągłość dostaw. Szlaki te zapewniały transmisję kultury materialnej, ale także instytucji społecznych, idei i informacji między strefą umiarkowaną Europy a światem śródziemnomorskim. Poruszali się po nich wędrujący rzemieślnicy, kupcy, wojownicy, najemnicy, poszukiwacze cennych złóż, wysłannicy i odkrywcy. Dzięki bogatym zasobom bursztynu Skandynawia zajmowała specjalne miejsce w opisanych sieciach, dzięki czemu zamieszkujące ją populacje mogły niepomiernie zwiększyć swą zamożność. Wymiana dóbr, którymi dysponowały poszczególne regiony Europy i świata śródziemnomorskiego tworzyła sytuację wzajemnych powiązań i swoistej globalizacji epoki brązu. Szczyt rozwoju tych powiązań przypadał na lata 1500-1100 przed Chr. Był to okres, kiedy na Bliskim Wschodzie narastały konflikty między mocarstwami, a Mykeńczycy przechwycili kontrolę nad dalekimi szlakami prowadzącymi w głąb Europy, gdzie znajdowały się zasoby tak potrzebne zurbanizowanym cywilizacjom południa. Rozwijały one międzynarodowy handel i dyplomatyczną wymianę, konsumując jednocześnie coraz więcej zasobów. Region egejski na początku prowadził wymianę z Półwyspem Jutlandzkim za pośrednictwem społeczności kręgu kultur mogiłowych z centralnej Europy. Dzięki temu na południe docierały duże ilości bursztynu, a nordyjskie wyroby rzemieślnicze były wzorowane na stylu mykeńskim. Z biegiem czasu następował dalszy rozwój tych kontaktów i szlaków, prowadzących m. in. przez Alpy i Karpaty. Śladem wędrówek najemników, kupców i specjalistów są m. in. znaleziska tych samych typów mieczy, które szybko rozprzestrzeniały się na obszarach od Morza Egejskiego po Skandynawię w ciągu niewielu lat. Obecność mykeńskich kolonii i faktorii handlowych w południowej Italii i na Sycylii od XVI w. przed Chr. skracała drogę do zachodniej i północnej Europy. Sytuacja ta spowodowała, że okresie 1500-1150 przed Chr. większość miedzi używanej w Skandynawii pochodziła z Sardynii i Półwyspu Iberyjskiego. W zamian za to do regionu egejskiego docierały przez Europę Środkową duże ilości bałtyckiego i jutlandzkiego bursztynu. Mykeńczycy robili z niego ozdoby i przywiązywali do niego znaczenie religijne, związane z kultem solarnym. Bursztyn ten docierał także do Egiptu i Lewantu. Około 1350-1300 lat przed Chr. w Jutlandii, a potem także w środkowej Europie i aż po obszar egejski upowszechniły się miecze z rękojeścią o wyprofilowanych brzegach, zaopatrzone w większą głownię, nadające się głownie do cięcia i bardzo efektywne w walce. Stały się one główną bronią wojowników i najemników, którzy przemierzali obszary od Morza Północnego po Morze Egejskie, przynosząc ze sobą z powrotem do domu uzbrojenie ochronne i ofensywne mykeńskiego typu (hełmy, pancerze, nagolenniki, miecze, rapiery). Upowszechniały się tez inne przedmioty mykeńskiego pochodzenia lub wzorowane na egejskich: pincety, brzytwy, składane stołki. Grupy wojowników i kupców uczestniczących w szeroko zakrojonej działalności handlowej na dalekich szlakach przyczyniły się do upowszechnienia mykeńskich wzorców w kulturze nordyjskiej. Ten system wymiana załamał się pod koniec XIII i na początku XII wieku przed Chr., w okresie niepokojów, migracji, walk zbrojnych i upadku organizmów politycznych w wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Upadły dawne sieci wymiany i komunikacji i centra produkcji metalurgicznej. W środkowej Europie upowszechniły się miecze typu Naue II związane z wędrownymi drużynami wojowników, zaciągających się na służbę lokalnych wodzów i uczestniczących w rozpowszechnionych w owym czasie konfliktach zbrojnych. Ich znaleziska znane są nie tylko z Europy i regionu egejskiego, ale także z Cypru i Bliskiego Wschodu i Egiptu, co oznacza, że wojownicy z wnętrza kontynentu również wzięli udział w gwałtownych wydarzeniach u schyłku bliskowschodniej epoki brązu, takich jak najazdy Ludów Morza i upadek tutejszych centrów cywilizacyjnych. W bliższej perspektywie geograficznej kontakty społeczności nordyjskiej epoki brązu z sąsiadami były także intensywne. Znaleziska z umocnionej osady jednodworczej Vistad, świadczą, że w późnej epoce brązu, ok. 900-500 lat przed Chr. funkcjonowali ludzie pochodzący z obszaru kultury łużyckiej, którzy używali typowej dla swojej formacji ceramiki. Zamieszkiwali tutejsza osadę pełniącą rolę faktorii handlowej lub punktu wypadowego dla poszukiwaczy złóż metali.

Na obszarze Niderlandów w młodszej epoce brązu (od ok. 1200 lat przed Chr.) zapanował krąg kultur pól popielnicowych z charakterystyczną ceramiką i ciałopalnym obrządkiem pogrzebowym. Na obszarach Holandii, doliny dolnego Renu i Westfalii funkcjonowała w okresie 1200-800 przed Chr. tzw. dolnoreńska kultura pól popielnicowych, znana też pod nazwą kultury kurhanów dolnego Renu (Niederrheinische Grabhügelkultur). Charakterystyczne były dla niej pochówki ciałopalne pod kurhanami o różnorodnych formach geometrycznych (kolistych, wydłużonych, przypominających dziurki od klucza). W omawianym obszarze długie, słupowe domostwa, w których ludzie mieszkali razem ze zwierzętami hodowlanymi zostały w późnej epoce brązu zastąpione przez mniejsze gospodarstwa z licznymi budynkami mieszkalnymi, gospodarczymi i jamami o zróżnicowanej funkcji. Grupy ludzkie dość często zmieniały miejsce zamieszkania i zakładały nowe osiedla z dala od poprzednio użytkowanych gruntów. Podstawę gospodarki stanowiła uprawa roli za pomocą radła. Pola użyźniano za pomocą nawozu pochodzenia zwierzęcego. Z obszaru Niderlandów znane są liczne cmentarzyska kurhanowe z omawianego okresu. Wokół nich grupowały się cmentarzyska ciałopalne kultury pól popielnicowych. Towarzyszyły im nowo usypane, podłużne kurhany, a od 1000 lat przed Chr. mała, okrągłe kurhany otoczone rowami. Zmarłych spalonych chowano w popielnicach. Cmentarzyska tego typu stanowiły ważny symboliczny punkt odniesienia dla lokalnych społeczności. Osady były często organicznie powiązane z cmentarzyskami. W Niderlandach, tak samo jak w Skandynawii, wszystkie metale musiały być importowane, ponieważ kraj był pozbawiony wszelkich złóż użytecznych rud metali. Przywożone surowce zasilały lokalna produkcję metalurgiczną. Brązy cynowe w późnej epoce brązu były wykorzystywane na szeroką skalę. Pojawiły się także pierwsze, nieliczne przedmioty żelazne. Położenie Niderlandów predystynowało ten obszar do stania się skrzyżowaniem ważnych szlaków komunikacyjnych i handlowych na pograniczu kilku regionów Europy. Uchodzą tu do Morza Północnego trzy ważne rzeki stanowiące wodne szlaki komunikacyjne: Ren, Moza i Skalda. Świadectwem roli tego obszaru w wymianie są liczne importowane wyroby z atlantyckiego wybrzeża Francji, z centralnej części Europy i Wysp Brytyjskich. Morskie szlaki komunikacyjne łączyły omawiany teren z wybrzeżami północnych Niemiec, Francji i Półwyspu Jutlandzkiego. Napływały tu takie egzotyczne importy, ja naszyjniki z paciorkami z cyny, fajansu i brązu. W późnej epoce brązu szczególnie duży był napływ importów ze strefy atlantyckiej. Napływały też bardzo liczne wyroby brązowe z odległych regionów. Także tu zaznaczyło się zjawisko deponowania wyrobów brązowych w ciekach i zbiornikach wodnych, związane z wierzeniami religijnymi. Składano tu jednak głównie pojedyncze przedmioty, w dużej części broń (miecze, ostrza włóczni). Skarby są rzadkością. Nad Renem istniały strefy, w których przedmioty metalowe składano do zbiorników wodnych nieprzerwanie przez setki lat.

Na obszarze Wysp Brytyjskich w młodszej epoce brązu zachodziły zmiany przekształcające kulturowe oblicze tej części Europy. Szczególnie mocno dotknęły one południową i wschodnią Anglię. Osadnictwo charakteryzowało się rozprzestrzenieniem okrągłym domów i osad o kolistym zarysie granic. Upowszechnił się także system regularnych pól uprawnych, szczególnie w dolinach rzek, na równinach i na skraju mokradeł. Ludność wysp reorganizowała swoją przestrzeń i porządkowała otoczenie. Pomiędzy polami kopano rowy, stawiano ogrodzenia i murki. Były to prace wymagające wiele wysiłku i zaangażowania sporej siły roboczej. Kopano studnie, by nawadniać uprawy, wśród których przeważał jęczmień, żyto i rośliny strączkowe. Obok uprawy roli ważną funkcję gospodarczą spełniała hodowla stad owiec. Zbieractwo i łowiectwo było w tym czasie działalnością zupełnie marginesową. Domy typu okrągłego konstruowano z drewna i kamienia, a ich dachy z torfu i gałęzi. Na wielu stanowiskach archeologicznych towarzyszyły im obory i spichlerze. Znane są nieliczne wioski, złożone z kilkudziesięciu gospodarstw, ale większą część osad stanowiły osiedla jednodworcze. Osady były często opuszczane, a mieszkańcy przenosili się do nowych miejsc, w których wznosili swoje siedziby. Systematycznie spadało użycie krzemiennych i kamiennych narzędzi na rzecz przedmiotów brązowych i złotych. Od XVI w. przed Chr. na Wyspach Brytyjskich zaczął dominować ciałopalny obrządek pogrzebowy. Pojawiły się płaskie cmentarzyska złożone z wielu ciałopalnych grobów, lokowane blisko osad. W południowej części Brytanii dominował kultura Deverell-Rimbury, należąca do kręgu kultur pól popielnicowych (ok. 1400/1200 przed Chr.). Cały czas prężnie działały lokalne ośrodki metalurgiczne, których produkcja wzorowana była na wyrobach środkowoeuropejskich. Wyspy Brytyjskie utrzymywało ożywione kontakty handlowe z obszarami dzisiejszej Francji, Półwyspu Iberyjskiego i mykeńskiej Grecji. Eksploatowane były kopalnie Kornwalii, które dostarczały rud cyny, docierających nawet do wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Wiele wyrobów brązowych importowano z kontynentu. W okolicach Dover archeolodzy odkryli sporą łódź drewnianą sprzed ok. 1500 lat przed Chr. Ma ona 9,5 metra długości i 2 metry szerokości. Była to odpowiednia jednostka, która mogła przepływać wielokrotnie wody Kanału La Manche. Została wykonana z desek dębowy za pomocą połączeń stolarskich i gałązek cisowych. Znane są także pozostałości dwóch łodzi z Ferriby, wykonanych w podobnej technice i pochodzących z okresu ok. 1940-1680 przed Chr. W połowie II tys. na obszarze Brytanii deponowano setki skarbów przedmiotów brązowych i złotych w jaskiniach, studniach, na bagnach, w rzekach i jeziorach. Można wśród nich znaleźć broń, narzędzia i ozdoby. Na obszarze Irlandii dominowała kultura urn toczonych, charakteryzująca się ciałopalnym obrządkiem pogrzebowym i wznoszeniem kurhanów. Tradycja ta trwała jeszcze w I tysiącleciu przed Chr. Szczątki zmarłych deponowano z towarzyszącą ceramiką w rowach, kurhanach, na obszarze cmentarzysk i osad. Rozpowszechniła się praktyka deponowania dużych ilości prażonego zboża w wykutych w skale otworach. Na obszarze Szkocji spalone szczątki zmarłych były składane w obrębie starszych monumentów megalitycznych. W I tys. przed Chr. liczba znanych pochówków mocno spadła. Na przełomie II i I tysiąclecia przez Chr. populacje zamieszkujące Wyspy Brytyjskie dotknęła niekorzystna zmiana klimatu, który stał się chłodniejszy i wilgotniejszy. Skrócenie sezonu wegetacyjne i zakwaszenie gleb spowodowało opuszczenie wielu osiedli na obszarach wyżynnych. Pojawiły się liczne, otoczone ogrodzeniami, wałami i rowami osiedla na wzniesieniach, szczególnie w Walii, zachodniej Anglii i Szkocji. Były one ośrodkami produkcji, zwłaszcza metalurgicznej. Niżej w hierarchii osadnicze stały nadal liczne osiedla złożone z okrągłych domostw. Wiele osiedli zostało opuszczonych, a w terenie wyrosły długie ziemne nasypy i rowy, stanowiące granice gruntów. Wzrosła rola hodowli zwierząt i spożycie produktów mlecznych. We wschodniej Anglii rozwinęła się produkcja soli ze źródeł solankowych. Sól była niezbędna dla konserwacji mięsa, masła i sera, czyli produktów, które w tym okresie spożywano coraz częściej. Świadectwem przygotowywania posiłków są rozpowszechnione w omawianym okresie kopce popiołu i węgli drzewnych. Są nim także liczne śmietniska znane z obszaru Anglii i Walii. Około 100 lat przed Chr. pojawiły się na obszarze Anglii liczniejsze wyroby z żelaza. Około 800 lat przed Chr. na terenie Wysp Brytyjskich przestano deponować w skarbach przedmioty brązowe.

W XIV w. przed Chr. na obszarze dzisiejszej Francji nastała późna epoka brązu. Na zachodzie dominowała kultura atlantyckiej późnej epoki brązu, a na wschodzie i w centrum kultura reńsko-szwajcarsko-wschodniofrancuska. Na tym obszarze zaczął dominować ciałopalny obrządek pogrzebowy. Na wybrzeżu atlantyckim pojawiły się nowe ośrodki produkcji brązowniczej. Ich rozwój umożliwiały bogate miejscowe złoża rud miedzi, cyny i ołowiu. Szczególnie mocno rozwiał się ośrodek armorykański. Ważną rolę w tym regionie odgrywały kontakty wzdłuż wybrzeża atlantyckiego. Produkcja metalurgiczna osiągnęła tu ogromne rozmiary, co widoczne jest w gigantycznych skarbach wyrobów metalowych. Najpopularniejszymi wyrobami brązowymi były siekiery z tulejką, wykonywane z brązów ołowiowych i spełniające funkcję obiegowego środka płatniczego. We wschodniej części kraju także pojawiły się liczne skarby wyrobów brązowych. Dominowała tu ceramika zdobiona odciskami grzebienia. W południowej Francji, w dolinie dolnego Rodanu rozwijała się w późnej epoce brązu kultura nadrodańska. Sama rzeka Rodan była ważnym szlakiem łączącym północną Europę z Południem. W zachodnich Alpach nadal działał prężny ośrodek produkcji metalurgicznej, wykorzystujący miejscowe złoża rud. Przez obszar doliny Rodanu przenikały grupy ludności, które przyniosły kulturę pól popielnicowych na obszar Półwyspu Iberyjskiego. Silne były tu wpływy kultur środkowoeuropejskich. Z biegiem czasu nasilała się konkurencja i wzajemne kontakty międzykulturowe. Na północno-zachodnich wybrzeżach Francji rozwijał się kompleks kultur kontaktujących się ze sobą ściśle dzięki sieci morskich szlaków handlowych na wodach Kanału La Manche. W IX w. przed Chr. cały obszar dzisiejszej Francji był podzielony na małe, lokalne grupy kulturowe. W południowej Francji w okresie 870-7000 przed Chr. kultura nadrodańska została zastąpiona przez kulturę Mailhacien, należącą do kręgu popielnicowego. Charakterystyczne były dla niej rozproszone rolnicze osady i zdobiona białymi malunkami geometrycznymi ceramika. Utrzymywał się ona na tym obszarze aż do przybycia pierwszych kolonistów fenickich i greckich w epoce żelaza. Krajobraz późnobrązowej Francji zdominowały wioski i osiedla jednodworcze. Na szczytach wapiennych wzniesień wyżynnych zbudowano w późnej epoce brązu szereg otoczonych murami kamiennymi, ufortyfikowanych osad. Liczyły one od kilku do 20 hektarów powierzchni. Wiele z nich pełniło role miejsce centralnych, a niektóre były tylko warownymi osiedlami jednodworczymi. Wiele z nich było gęsto zbudowanych i zamieszkanych przez liczną ludność. Budowa takich warownych osiedli była wyrazem obaw przed konfliktami zbrojnymi i narastających niepokojów u schyłku epoki brązu. W terenie pojawiły się rozgraniczenia w postaci wałów i rowów pomiędzy terytoriami należącymi do poszczególnych grup ludzkich. Kwitło rolnictwo i transhumacyjne pasterstwo. We wszystkich regionach Francji oprócz wybrzeża Oceanu Atlantyckiego upowszechnił się w późnej epoce brązu obrządek ciałopalny. Spalone szczątki zmarłych najczęściej składano bezpośrednio do ziemi, bez popielnic i w towarzystwie zaledwie kilku przedmiotów brązowych. Zdarzały się jednak wyjątki w postaci kurhanowych pochówków wojowników zaopatrzonych broń taką jak miecze. We wschodniej Francji pojawiły się pochówki popielnicowe. W południowej Francji częste były pochówki w jaskiniach. Na różnych obszarach Francji wznoszono rozmaite sanktuaria służące celom kultu religijnego. Lokowano je m. in. na cmentarzyskach i w jaskiniach. W Langwedocji nadal istniała tradycja wykonywania licznych rytów naskalnych, obrazujących ludzi, rydwany i motywy geometryczne. Szczególnie często przewijają się w omawianym okresie przedstawienia uzbrojonych wojowników. W Armoryce, Alpach, Pirenejach i masywie centralnym kwitło wydobycie rud metali i produkcja brązownicza. Na wybrzeżu atlantyckim wydobywano poszukiwane rudy cyny. Produkcja metalurgiczna rozwijała się pomyślnie dzięki lokalnym złożom i wysokiemu poziomowi umiejętności brązowników. Regularnie używano techniki odlewu na wosk tracony. Znaleziska skarbów przedmiotów brązowych koncentrują się w dolinach rzek: Sekwany, Sommy, Saony i Loary. Tak jak gdzie indziej często deponowano je w zbiornikach i ciekach wodnych. Niektóre znaleziska przedmiotów brązowych świadczą o istnieniu powiązań z Kotliną Karpacką i Półwyspem Skandynawskim. Na obszarach alpejskich w środkowej epoce brązu zapanował krąg kultur mogiłowych. Trwały także silne wpływy kultury nadrodańskiej i kultury Terramare. Upowszechniły się szpile z główkami w kształcie makówki. W późnej epoce brązu (ok. 1325-800 lat przed Chr.) opisana formacja ustąpiła kręgowi kultur pól popielnicowych, do których należała szwajcarska kultura Laugen-Melaun. Zapanował obrządek ciałopalny, ale nadal istniały liczne osady na terenach podmokłych. Lokowano je nad jeziorami, tam gdzie tereny oferowały obfitość ziemi uprawnej, lasów i lokalnych zasobów. Bliskość wody oznaczała także łatwiejszą komunikację. Wśród osiedli nawodnych były zarówno małe wioski, jak i osady większych rozmiarów. Niektóre z nich były ufortyfikowane i zajmowały powierzchnię ponad 5000 metrów kwadratowych. Jednym z nich było osiedle Greifensee-Böschen, które funkcjonowało około 1050 r. przed Chr. i uległo spaleniu. Archeolodzy odnaleźli na jego terenie liczne elementy drewnianej architektury i przedmioty wykonane z materiałów organicznych. W późnej epoce brązu pojawiły się liczne osiedla przekraczające nawet powierzchnię 10 tys. metrów kwadratowych i zaopatrzone w fortyfikacje. Przykładem może być tu osiedle Bad Buchau w Badenii-Wirtembergii. To pradziejowe osiedle zostało odkryte w bagnach na brzegach jeziora Federsee i jest jedynym osiedlem palowym odkrytym na północ od Alp. W epoce brązu osada leżała na wyspie na jeziorze. Archeolodzy stwierdzili obecność kilku faz osadniczych w Buchau, datowanych kolejno na lata: 1767-1730 przed Chr., ok. 1600 przed Chr., oraz 1519-1481 przed Chr. Pierwsze osiedle (Siedlung Forschner), które powstało nad jeziorem we wczesnej epoce brązu było związane z tzw. kręgiem kultur mogiłowych. Była to łatwa do obrony osada, utrzymująca szerokie kontakty z dalekimi regionami. Najbardziej znana osada, która powstała nad jeziorem Federsee była związana już kulturą pól popielnicowych i pochodzi sprzed około 1100 lat przed Chr. Znana jest pod nazwą Wasserburg Buchau i została założona ok. 500 m od Siedlung Forschner. Buchau było ufortyfikowanym osiedlem położonym na wyspie na jeziorze. Dzięki zatopieniu przez wody jeziora Federsee zachowało się w dobrym stanie do naszych czasów. W kolejnych fazach budowlanych zmieniało się rozplanowanie budynków w osadzie. Ufortyfikowana wioska była otoczona kilkoma pierścieniami palisad. Zewnętrzna palisada została zbudowana z 15 tys. pni sosnowych o długości 8-9 metrów, wbitych w muliste dno jeziora. W północno-wschodniej i południowo-zachodniej części umocnień umieszczono drewniane bramy. Przy palisadzie umieszczono obronne wieże. Wewnętrzna palisada była złożona z jednej linii pali wbitych w dno w miejscach, gdzie palisada zewnętrzna znajdowała się ok. 40 m od brzegów wyspy. Palisady były połączone z wyspą za pomocą mostów. Do osiedla można się było dostać tylko za pomocą łódek bądź czółen. Najstarsza osada składała się z 37 jednopomieszczeniowych domów drewnianych zbudowanych w technice sumikowo-łątkowej lub plecionkowej (tzn. posiadały ściany z plecionki pokrytej gliną). Jeden większy, dwupomieszczeniowy dom należał prawdopodobnie do przywódcy osady, która liczyła około 200 mieszkańców. Domy z późniejszych faz zasiedlenia wioski były większe i bardziej rozbudowane. Były to budynki wzniesione na planie przypominającym literę U, ze skrzydłami i ścianami zewnętrznymi zbudowanymi w technice sumikowo-łątkowej. W pomieszczeniach mieszkalnych, oddzielonych wewnętrznymi plecionkowymi ścianami znajdowały się także paleniska. Obok domostwa stały stajnie i spichlerze. Największy dom z młodszej fazy osiedla, zwany domem wodza miał 6 pomieszczeń i posiadał zewnętrzny portyk. Wioskę zamieszkiwali rolnicy, o czym świadczą znaleziska sierpów i kamieni żarnowych, kościanych motyk. Uprawiali pszenicę, jęczmień, proso, rośliny strączkowe, len i mak. Hodowali bydło, owce, kozy, świnie i konie. Czasem polowali na zwierzęta dzikie, takie jak dziki, jelenie i łosie. Łowili także żyjące w jeziorze ryby. Używali licznych brązowych narzędzi i ozdób, a znaleziska wędzideł świadczą o zamiłowaniu do jazdy konnej. W Buchau znaleziono także doskonale zachowane drewniane koła i osie wozów, których używali mieszkańcy. W pobliżu palisad odkryto szczątki ludzkie, które mogą świadczyć o praktykach religijnych polegających na składaniu ofiar z ludzi. Osada została zniszczona przez pożar około 800 lat przed Chr. W dolinach alpejskich chętnie budowano osady obronne na izolowanych skałach lub szczytach wzniesień. Otaczano je kamiennymi fortyfikacjami. Takie obronne osady były zazwyczaj długotrwale zasiedlone i zajmowały strategiczne miejsca nad dolinami rzek, w pobliżu ważnych szlaków komunikacyjnych. Przykładem takiego osiedla z późnej epoki brązu może być zajmujący powierzchnię ok. 10 tys. metrów kwadratowych Montlingerberg. Znaleziska wyrobów brązowych, ceramiki i bursztynu świadczą o rozgałęzionych kontaktach mieszkańców tego miejsca. Istniały też małe osady, lokowane na wzgórzach i nad terasami rzecznymi, liczące nie więcej niż 10-20 domów. W epoce brązu wiele uprzednio istniejących osad otoczono fortyfikacjami. W Alpach kwitła metalurgia brązu, bazująca na lokalnych złożach rud metali. Gospodarska obszarów alpejskich w późnej epoce brązu opierała się na rolnictwie, wypasie bydła i eksploatacji lasów. Lasy dostarczały materiału budowlanego, opału, ale także dzikich zwierząt, na które polowano i roślin, które zbierano. Umiejętnie planowano wycinkę i dbano o lasy odroślowe. Bez lasów nie była możliwa kolonizacja nowych obszarów. Uprawiano pszenicę, jęczmień, proso, rośliny strączkowe, mak i len. Hodowano bydło, świnie, owce i kozy. Ważnym uzupełnieniem diety był zbiór dzikich roślin oraz polowania na dzikie zwierzęta oraz rybołówstwo. Wprowadzono nowe uprawy, takie jak orkisz (Triticum spelta).  Praktykowano intensywne pasterstwo transhumacyjne i trzymano wiele kóz i owiec odpornych surowy alpejski klimat. Na łąkach górskich wznoszono obozowiska i schronienia z kamienia dla pasterzy. Ważną częścią działalności gospodarczej było wydobycie i obróbka rud metali. Eksploatacja lud miedzi rozwinęła się zwłaszcza w późnej epoce brązu. Liczne znaleziska hałd żużla i dysz potwierdzają jej intensywność. W terenie istniały miejsca kultu, takie jak jeziora i źródła potoków. Często rytualnie deponowano wyroby brązowe w różnych miejscach, takich jak źródła. Zmarłych spalonych grzebano w ciałopalnych grobach, niekiedy z licznymi przedmiotami brązowymi i naczyniami do picia w przypadku bogatszych grobów.

Na obszarze północnej Italii kultury późnej epoki brązu rozwijały się ok. 1350-900 przed Chr. Nieco wcześniej, w środkowej epoce brązu istniała na tych obszarach kultura Terramare (1650-1300 przed Chr.). Do jej powstania mogła się przyczynić migracja ludności z Kotliny Karpackiej lub zza Alp. Od Padu po Apeniny wyrastały jej duże, długo użytkowane, ufortyfikowane osady, zabudowane domami na prostokątnym planie. Zakładano je wzdłuż rzek i bagien, często na wybudowanych wcześniej drewnianych platformach i podwalinach. Były wśród nich także osiedla palafitowe. Rozwój nowych osad był szybki i ludzie kultury Terramare szybko kolonizowali nowe obszary. Ułatwiały to nowe techniki uprawy ziemi, takie jak użycie radła i płodozmian. W połowie XVI w. przed Chr. Liczba osad na terenie omawianej kultury mocno wzrosła. Osiągały one powierzchnię 2 hektarów i były zamieszkane przez ok. 200 osób. Otaczano je wałami, palisadami i rowami. Odrębne osady łączyły się w pewnego rodzaju konfederacje. W późnej epoce brązu w XIV i XIII w. przed Chr. pojawiła się wyraźna hierarchia osad. Był to wyraźny okres wzrostu ludności i liczby osiedli a także rozwoju gospodarczego. Największe osady miały teraz ok. 20 hektarów powierzchni i zamieszkiwały je tysiące ludzi. Zaczęły przypominać osiedla protomiejskie, wzniesione na założonym z góry planie. Otaczano je imponującymi fortyfikacjami. Ale już ok. 1200 lat przed Chr. kultura Terramare przeżyła gwałtowny kryzys i załamała się na skutek niekorzystnych zmian klimatycznych i działań militarnych związanych z upadkiem cywilizacji basenu Morza Śródziemnego pod koniec epoki brązu. Zdołały jednak przetrwać osady tej kultury w okolicach Werony i u ujścia Padu. Tutejsze osiedla były centrami, gdzie zbiegały się ważne szlaki handlowe. Wznoszone je wzdłuż rzek, a liczne znaleziska mykeńskiej ceramiki świadczą o ich rozległych kontaktach. Jedną z najważniejszych tego typu osad była licząca 20 hektarów powierzchni Frattesina, znajdująca się nad dziś wyschniętym ramieniem Padu. W XII-XI w. przed Chr. był to wielki ośrodek produkcji brązu, szkła, a także wyrobów z kości i rogu. Szlaki handlu dalekosiężnego łączyły je ze wschodnią częścią basenu Morza Śródziemnego. Archeolodzy odkryli na terenie tej osady przedmioty takie jak mykeńskie naczynia ceramiczne, wyroby z jaj strusia, bursztynu, kości słoniowej i pasty szklanej. Wiele naczyń mykeńskich zostało wytworzonych na terenie mykeńskich faktorii handlowych w Apulii. Pomiędzy Adygą i Padem, u podnóża Alp działały w XII-XI w. przed Chr. potężne ośrodki metalurgii brązu. Działały one nie tylko na potrzeby własne ale także na eksport. Istniały także ufortyfikowane osiedla wznoszone na wzgórzach i skałach. Pomiędzy środkową i późną epoką brązu na obszarze Lombardii i Emilii zapanował ciałopalny obrządek pogrzebowy. W kulturze Terramare szczątki zmarłych grzebano w ceramicznych urnach w ziemnych grobach. Dary grobowe były ograniczone do nielicznych ozdób i części stroju. Na wielu obszarach kremacja współistniała z inhumacją. Wielu ludzi grzebano z mieczami i sztyletami jako wojowników. Najbogatszych grzebano z ozdobami i egzotycznymi towarami, takimi jak bursztyn. Zdarzały się także pochówki pod podłużnymi kurhanami. Także w północnej Italii składano ofiary deponując broń w rzekach. W Noceto archeolodzy odkryli drewniany zbiornik na wodę, w którym składano rytualnie brązowe przedmioty. Funkcjonował on ok. 142-1320 lat przed Chr. W końcowym odcinku epoki brązu północną Italię zdominowała kultura protogollasecca i padańska kultura protovillanova. W XIII w. przed Chr. do północnej Italii zaczęły przenikać grupy ludności kręgu kultur pól popielnicowych zza Alp, z południowych Niemiec, a w następnym stuleciu z kultury Gava, z Kotliny Karpackiej. Migracje te przyczyniły się do powstania wspomnianych nowych ugrupowań, szczególnie kultury protovillanova, a następnie kultury Villanova.

Obszar Półwyspu Apenińskiego poza Doliną Padu był w późnej epoce brązu dotknięty kryzysem środowiskowym, spowodowanym przedłużającym się okresem suszy i obniżenia wód gruntowych. Poziom Morza Adriatyckiego był wówczas niższy, niż dziś. W końcowym odcinku środkowej epoki brązu (ok. 1500-1350 przed Chr.) na większości obszaru Półwyspu rozwijała się kultura apenińska. Z osady Roca Vecchia znane jest znalezisko szczątków ludzi, którzy udusili się w trakcie pożaru ufortyfikowanej osady w czasie oblężenia, co może świadczyć o nasilonych konfliktach zbrojnych w tym czasie. Nadal istniały osiedla nadbrzeżne i osady na Wyspach Flegrejskich. W łańcuchu Apeninów chętnie wznoszono osady nad brzegami jezior. Ludność kultury apenińskiej chętnie zajmowała także jaskinie i schroniska skalne, zamieniając je na mieszkania. Z obszaru tej kultury znane są okrągłe, bądź apsydalne chaty z podłogami wyłożonymi potłuczonymi naczyniami ceramicznymi. Niektóre tego typu domy wyposażano w piece garncarskie i kuchenne oraz paleniska. Na wybrzeżu Kalabrii dominowały osady kultury Thapsos-Milazzese i sycylijsko-eolskiej. Liczne znaleziska ceramiki późnohelladzkiej w osadach nadmorskich nad Adriatykiem i morzem Jońskim (w Apulii, Kalabrii i Basilicacie) świadczą o ożywionych kontaktach ze światem egejskim. Żeglarze i kupcy z mykeńskiej Grecji przybywali tu w małych grupach i zakładali swoje faktorie handlowe. Uczestniczyli w życiu gospodarczym lokalnych społeczności zajmując się metalurgią i handlem, zwłaszcza poszukiwanym bursztynem bałtyckim docierającym tu z północy różnymi drogami. Dwie osady, Scoglio del Tonno i Roca stanowiły prawdziwe mykeńskie kolonie, leżące w pobliżu morskich szlaków handlowych  na tym obłączących świat egejski z zachodnią i północną częścią kontynentu europejskiego. W tym okresie na obszarze Półwyspu Apenińskiego stosowano głównie obrządek szkieletowy, chowając zmarłych płci męskiej z bronią. Pod koniec środkowej epoki brązu pojawiły się pierwsze przypadki kremacji. W późnej epoce brązu (ok. 1350-1200 przed Chr.) na Półwyspie Apenińskim zapanowała tzw. kultura subapenińska. Był to okres radykalnych przemian kulturowych. Południowa część Półwyspu przeżyła okres depopulacji i załamania osadnictwa, analogiczny do kryzysu kultury Terramare na północy. Osadnictwo utrzymywało się natomiast na obszarze Apeninów. W osadach nadal dominowały owalne lub apsydalne chaty. Niektóre z nich mieściły warsztaty metalurgiczne. Istniały także osiedla otoczone obronnymi wałami i rowami. Wszędzie pojawiły się cmentarzyska ciałopalne, począwszy od Lacjum i Apulii. Zintensyfikowały się kontakty z kulturą Terramare i alpejskimi palafitami na północy. Wyroby brązowe typu Peschiera (sztylety, miecze, fibule) krążyły nie tylko na Półwyspie Apenińskim, ale pojawiły się także na Bałkanach, w Grecji, na Cyprze, a nawet w Lewancie. Świadczy to o rozgałęzionych kontaktach handlowych i wędrówkach mieszkańców Półwyspu Apenińskiego w tym czasie. Cały czas wzrastało znaczenie produkcji metalurgicznej, a brązowe narzędzia były używane w coraz to nowych obszarach produkcji. Ważne stały się kontakty z regionami bogatymi w rudy metali. Toskania i Umbria pozostawały w bliskich związkach gospodarczych z kulturą Terramare, ze względu na posiadane złoża rud miedzi. Późna epoka brązu była szczytowym okresem kontaktów handlowych Italii ze światem egejskim. Świetnie rozwijało się mykeńskie emporium handlowe Scoglio del Tonno. Obfitość znalezisk mykeńskiej ceramiki wskazuje na ogromną skalę kontaktów przybyszów znad Morza Egejskiego handlowych z miejscowymi. Zwożono tu zamknięte naczynia ceramiczne zawierające cenne produkty takie jak wino, oliwa z oliwek, czy pachnidła. Znaleziska archeologiczne ceramiki z emporium Roca świadczą o obecności grupy mykeńskich kupców zainteresowanych miejscową produkcją metalurgiczną. Przybysze z mykeńskiej Grecji pozyskiwali poprzez faktorie na wybrzeżach Italii metale i bursztyn z północy. Zapotrzebowanie na te towary napędzało handel morski. Końcowy etap epoki brązu w Italii (ok. 1200-720 przed Chr.) to okres rozwoju kultur, które miały zdominować Półwysep w epoce żelaza. W Toskanii i Umbrii rozwijała się kultura Chiusi-Cetona, której przedstawiciele pozostawali w bliskich kontaktach z północnoitalskim osiedlem Frattesina, słynącym z produkcji bursztynowych paciorków, grzebieni z kości słoniowej i paciorków szklanych. Jego mieszkańcy uczestniczyli w śródziemnomorskim handlu z Cyprem i Fenicją. Na obszarze zajmowany przez kulturę Chiusi-Cetona osiedla były lokowane w większości na wzgórzach i płaskowyżach. Spalone szczątki zmarłych grzebano na niewielkich ciałopalnych cmentarzyskach. Toskania i Umbria były połączone szlakami handlowymi z Półwyspem Bałkańskim, Francją i obszarami alpejskimi. Uczestniczyły w szerokim obrocie przedmiotów brązowych. W południowej Etrurii w końcowej epoce brązu funkcjonowała formacja znana jako grupa Tolfa-Allumiere. Jej osiedla to liczące od 3 do 20 hektarów powierzchni założenia umieszczane na tufowych płaskowyżach. Znane są wyłącznie pochówki przedstawicieli społecznej elity tej kultury. Przeważają pochówki ciałopalne w urnach domkowych. W grobach nie składano broni. Obrządek pogrzebowy podkreślał polityczną władzę niektórych jednostek. Rozwijała się produkcja wyrafinowanych wyrobów metalowych, takich jak zapinki wzorowane na attyckich i cypryjskich. Kwitł handel z Sardynią. Na obszarze Lacjum końcowy odcinek epoki brązu datuje się na okres 1200-850 przed Chr. Kultura materialna,  duchowa i osadnictwo wskazują na silne związki z południową Etrurią. Zmarłych spalonych grzebano na małych cmentarzyskach w urnach domkowych. W późniejszym okresie wpływy południowej Etrurii zaczęły słabnąć. Pochówki zostały ograniczone do nielicznych jednostek, a wśród darów grobowych pojawiła się broń. W niektórych grobach złożono rytualne figurki, tarcze, a nawet zaprzęg konny. Centrum osadnictwa przesunęło się z wybrzeża morskiego w Góry Albańskie. Z obszaru Kampanii z późnej epoki brązu znane są cmentarzyska ciałopalne, z pochówkami przypominającymi te z południowej Etrurii. Rozwijała się tu tzw. kultura grobów z Fossa. Znane są z Kampanii stanowiska osadnicze z obszarów podmokłych. W takich osiedlach wznoszono specjalne platformy z ziemi, kamieni i drewna, na których umieszczano warsztaty, w których produkowano przedmioty z metalu, kości i rogu, bursztynu, drewna, a także szkło i ceramikę. W Umbrii i Abruzzach w końcowej fazie epoki brązu kultura wykazywała podobieństwa do Etrurii i Lacjum. Osiedla lokowano na wzgórza, płaskowyżach, a także nad jeziorami i rzekami. Stosowano tu szkieletowy obrządek pogrzebowy. Zmarłych chowano pod tumulusami otoczonymi kręgami kamiennymi. Często groby oznaczano na powierzchni rzędami kamiennych stel. Tutejsze duże cmentarzyska funkcjonowały na tym obszarze aż do okresu późnej Republiki. W południowej części Półwyspu Apenińskiego (Kalabria, Basilicata, Apulia) pod koniec epoki brązu upowszechnił się ciałopalny obrządek pogrzebowy. Pojawiła się ceramika submykeńska, a następnie protogeometryczna. Kalabria była połączona silnymi więzami handlowymi i kulturowymi z Sycylią i Wyspami Liparyjskimi. Mieszkańcy przetwarzali miejscowe rudy miedzi i produkowali liczne przedmioty brązowe. Zaznaczył się wówczas wzrost demograficzny i powstała trójstopniowa hierarchia osad. Zasiedlone zostały płaskowyże, na których powstały duże osady liczące 10-15 hektarów. Panował szkieletowy obrządek pogrzebowy, a do grobów często wkładano przedmioty brązowe. Na obszarze Basilicaty dominowały osady na wzniesieniach, kontrolujące odcinki wybrzeża morskiego i drogi prowadzące w głąb lądu. Zmarłych chowano tu w podziemnych grobach z nieli8cznymi darami grobowymi. W Apulii nadal funkcjonowała osada Roca, z której znane są znaleziska naczyń submykeńskich  i protogeometrycznych. W końcowym odcinku epoki brązu powstały tu dwie duże budowle, które uległy zniszczeniu na skutek pożaru. Służyły one celom kultowym i produkcyjnym. Na ich terenie archeolodzy odnaleźli skarby wyrobów brązowych i złotych, a także formy do odlewania przedmiotów w stylu miejscowym i egejskim. Egejskie wyroby brązowe (miecze, fibule, podwójne topory, noże, młotki) znane są z Roca i innych okolicznych osad. Niektóre osiedla były otoczone fortyfikacjami. Mieszkańcy późnobrązowej Apulii grzebali swoich zmarłych na cmentarzyskach w wielokrotnie wykorzystywanych zbiorowych grobach wraz z naczyniami ceramicznymi. Z omawianego okresu znane są także liczne skarby wyrobów brązowych, takich jak siekierki.

Na Sycylii w środkowej epoce brązu dominowała tzw. kultura Thapsos-Milazzese (ok. 1500-1250 przed Chr.). Objęła ona także swoim zasięgiem Wyspy Liparyjskie, a nawet leżące naprzeciw wybrzeże Kalabrii. Przedstawiciele tej kultury używali ręcznie lepionej ceramiki impasto, a także importowanej z Grecji ceramiki późnohelladzkiej. Zwiększyła się ogólna liczba osad, które teraz podlegały scentralizowanym organizacjom terytorialnym i politycznym. Wiele osad znajdowało się bezpośrednio na wybrzeżu. Zabudowywano je podłużnymi, okrągłymi bądź prostokątnymi domami na kamiennym fundamencie. Większość zmarłych była grzebana w wykutych w skale grobach z komorami i przedsionkami, ale istniały także cmentarzyska szkieletowe na powierzchni. Najważniejsze stanowisko opisywanej kultury to Thapsos, położone na małym półwyspie. Było to emporium związane z dalekosiężnym morskim handlem ze wschodnią częścią basenu Morza Śródziemnego. Było rozległe i posiadało własne cmentarzysko. Znaleziska ceramiki cypryjskiej i egejskiej, ozdób ze szkła fajansu i bursztynu, ceramiki maltańskiej i italskich brązów dobitnie świadczą o znaczeniu handlowym Thapsos. Było to osiedle zbudowane na z góry założonym planie, przypominającym miasta cypryjskie, takie jak Enkomi i posiadało budynki przypominające mykeńskie pałace. Znane są oczywiście inne związane z opisywaną kulturą osiedla na wzgórzach i cmentarzyska. Ważnym ośrodkiem handlu było też osiedle Cannatello, gdzie archeolodzy odnaleźli obok pozostałości okrągłych budynków mieszkalnych ceramikę mykeńską i cypryjską, oraz fragment sztaby miedzi w kształcie skóry wołu. Cypryjska ceramika jest znana także z grobów. Praktykowano w omawianym okresie na Sycylii pochówki szkieletowe w dużych naczyniach zasobowych. Na wyspach Liparyjskich dominowały małe osady wiejskie. Mieszkańcy tych wysp brali udział w pozyskiwaniu surowców i w wymianie handlowej z Półwyspem Apenińskim. Dowody archeologiczne sugerują zarówno handel morski z Italią, jak najazdy na jej wybrzeża przeprowadzane przez mieszkańców Sycylii i Wysp Liparyjskich. W późnej epoce brązu (ok. 1250-900/800 przed Chr.) narodziły się nowe powiązani Sycylii i Wysp Liparyjskich z lądem italskim. W tzw. fazie liparyjsko-auzońskiej (1250-1050 przed Chr.) Sycylia została dotknięta inwazją ludności z Półwyspu Apeninskiego. Jej śladem może być warstwa zniszczenia i pożaru na obszarze akropoli osiedla Lipari. Na wyspie zagościły elementy kultury subapenińskiej. Obecność ceramiki późnohelladzkiej wskazuje, ze dawne sieci dalekosiężnego handlu nie zostały przerwane. Pojawiają się nowe osady, a także cmentarzyska ciałopalne. Około 1300-1100 lat przed Chr. na Sycylii rozwinęła się na podłożu kultury Thapsos-Milazzese nowa formacja, nazywana przez archeologów sycylijską kulturą Pantalica. W jej formowaniu brały też udział obecne na Sycylii grupy ludności z regionu egejskiego. Główne centra osadnicze funkcjonowały teraz w głębi lądu, a nie na wybrzeżach jak w poprzednim okresie. Zwiększyła się rola kontaktów ze wschodnią częścią basenu Morza Śródziemnego i z Sardynią. W osadzie Pantalica archeolodzy odkryli kamienny budynek mieszczący odlewnię brązu, a wokół osady groby w wykutych w skale sztucznych grotach. Pochówkom towarzyszyły dary grobowe w postaci naczyń i przedmiotów brązowych. Wiele znanych osad kultury Pantalica jest położonych w miejscach strategicznych i na szczytach wzgórz. Przedstawiciele tej kultury wytwarzali na kole garncarskim ceramikę przypominającą formy cypryjskie i mykeńskie. W końcowym odcinku epoki brązu (XI-IX w. przed Chr.) kultura Sycylii i Wysp Liparyjskich była mieszanką elementów italskich i miejscowych. Używano brązowych, szklanych i bursztynowych ozdób charakterystycznych dla kultury protovillanova. Rozwijała się produkcja lokalnej ceramiki i wyrobów brązowych. Osady egzystowały zarówno na wybrzeżu, jak i na wzgórza w głębi lądu. Kultura Pantalica przetrwała na wyspie aż do okresu archaicznego.

Na Sardynii pomiędzy końcem środkowej epoki brązu a początkiem końcowego, najmłodszego odcinka epoki brązu kwitła kultura nuragów, zwana też cywilizacją nuragiczną. Kultura ta przetrwała aż do epoki żelaza i czasów podboju rzymskiego, ale najlepszy etap jej rozwoju przypada właśnie na wskazany okres. Dla tej wysoko zaawansowanej kultury charakterystyczne są oryginalne formy pochówków zwane współcześnie grobami gigantów. Są to potężne kamienne konstrukcje o długości od 3 do 30 metrów, z wydłużoną komorą grobową, apsydalnym zakończeniem. Posadowione są na kamiennym cokole, posiadają ceremonialne eksedry, monolity i stele. Większość tego typu grobowców wzniesiono w północnej i środkowej Sardynii. Mieściły one wielokrotne pochówki szkieletowe mieszkańców wyspy, pozbawione zupełnie darów grobowych. Grobowce gigantów były również miejscami kultu i znacznikami własności poszczególnych obszarów wyspy, stawianymi na miejscach widocznych z daleka, takich jak skraje płaskowyżów. W opisywanym okresie rosła liczba nuragów, czyli stożkowatych wież megalitycznych, budowanych w technice muru cyklopowego, stojących często na kamiennych platformach. Takie założenia mogły mieścić wiele wież. Były często wyposażane w kamienne fortyfikacje i bastiony. W takich kompleksach liczne były wewnętrzne pomieszczenia, dziedzińce i korytarze. Największe nuragi to konstrukcje wielowieżowe, gdzie zewnętrzna linia wież wraz z łączącymi je murami tworzy pierwszą linię obrony. Obok nuragów istniały wioski złożone z okrągłych, kamiennych domów, skupionych wokół studni i cystern na wodę. Istniały świątynie w formie studni, świętych źródeł lub budynków typu megaronów. Budowle kamienne wznoszono z bloków, wapienia, piaskowca, bazaltu i trachitu, układanych w warstwy i starannie dopasowywanych do siebie. Zwiększanie ilości nuragów, rozbudowa wiosek i zakładanie nowych grobowców było wyrazem ekspansji i wzrostu populacji lokalnej w okresie kultury nuragicznej. Wzrosła produkcja rolnicza, a w obrębie nuragów wznoszono nowe spichlerze na zboża. Rozwijała się także uprawa winorośli i drzew oliwnych. Kultura materialna Sardynii w późnej epoce brązu była mocno zuniformizowana. Z czasem na wyspie zaczęto wznosić coraz bardziej skomplikowane i ufortyfikowane nuragi, angażując jeszcze większą niż przedtem siłę roboczą i masę materiałów budowlanych. Wznoszenie coraz to nowych tego typu założeń świadczy o gospodarczym rozkwicie i coraz lepszej organizacji sardyńskich społeczności. Coraz większe budowle były symbolami ich statusu. Kiedy pod koniec epoki brązu przestano wznosić nuragi, wiele z nich stało się sanktuariami otaczanymi kultem religijnym. Dysponująca własnymi złożami rud miedzi, cyny i ołowiu i położona na środku Morza Śródziemnego Sardynia nawiązała szerokie kontakty handlowe i stała się ważnym przystankiem dla żeglarzy, szczególnie tych ze wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego. Świadectwem wczesnych kontaktów z mykeńską Grecją są znaleziska hełmu z kłów dzika, figurki z kości hipopotama i naczynia w formie alabastronu pochodzącego z Argolidy. W XI w. przed Chr. kontakty Sardyńczyków z regionem egejskim i Cyprem jeszcze bardziej się zacieśniły. Aż do epoki żelaza rozwijała się sardyńska produkcja brązownicza, stojąca na wysokim poziomie rozwoju. Rozwijała się on pod wpływem egejskimi  cypryjskim. We wraku statku z Uluburun z końca XIV w. przed Chr. znaleziono sardyńską ceramikę, która znana jest także z Sycylii, Krety i Cypru. Z kolei na Sardynii odkryto liczne sztaby miedzi w kształcie skóry wołu, pochodzące z Cypru. Wyspa była jednym z głównych importerów cypryjskiej miedzi, co może świadczyć o tym, że lokalne złoża przestały wystarczać miejscowym i zaspokajać ich potrzeby. Dzięki tym kontaktom przyjmowały się nowe technologie metalurgiczne, takie jak odlewanie na wosk tracony i tworzenie przedmiotów z kutej blachy brązowej. Charakterystycznymi dla nuragicznej Sardynii znaleziskami są wotywne miecze brązowe, które deponowano w sanktuariach i grobowcach. Oprócz nich Sardyńczycy produkowali prawdziwą brązową broń ofensywną w postaci toporków, sztyletów, mieczy, rapierów i ostrzy broni drzewcowej. Z brązu produkowano także ozdoby i części stroju. Charakterystyczne są brązowe figurki, wytwarzane na wyspie w dojrzałej fazie końcowej epoki brązu. Przedstawiają one ludzi, zwierzęta i przedmioty (broń, koszyki, statki, rydwany, naczynia ceramiczne). Wiele z nich to przedstawienia wojowników i zapaśników. Składano je w ofierze w sanktuariach. Najprawdopodobniej mieszkańcy Sardynii wzięli udział w militarnych i politycznych zaburzeniach, które dotknęły wschodnią część basenu Morza Śródziemnego u schyłku epoki brązu. Można ich identyfikować z ludem Szardana, wspominanym w egipskich źródłach z tego okresu i należącym do tzw. Ludów Morza. Potwierdzają to także porównania figurek sardyńskich wojowników ze znanymi z monumentów egipskich płaskorzeźbami przedstawiającymi Szardanów. Kres rozkwitu cywilizacji nuragijskiej na Sardynii nastąpił pod koniec epoki brązu i na początku epoki żelaza, mimo, iż tak kultura przetrwała aż do okresu wczesnego Cesarstwa Rzymskiego. Nuragi stały się sanktuariami, a położone poza nimi wioski rozrastały się w niekontrolowany sposób. Pojawiły się pochówki indywidualne z darami grobowymi.

Na Półwyspie Iberyjskim późna epoka brązu datowana jest na ok. 1550-1300 lat przed Chr. Charakteryzuje ją zmniejszenie się liczebności dotychczas zamieszkanych, stabilnych osiedli, zbiegający się z kryzysem i upadkiem kultury El Argar. Na południu Półwyspu ilość stałych osiedli wyżynnych spadła niemal do zera. Niektóre społeczności usiłowały utrzymać dawną, hierarchiczną strukturę osadniczą i odpowiadające jej sposoby produkcji. Inne powróciły do samowystarczalnej gospodarki, usilnie eksploatując zasoby lokalnych środowisk. Na niektórych obszarach populacja porzuciła całkowicie stałe osadnictwo i taka sytuacja miała tam trwać aż do epoki żelaza. Na południowym wschodzie przetrwały osiedla na szczytach wzniesień, z terasami i kamiennymi domami. Na wielu obszarach zanikły uchwytne archeologicznie pochówki. Przestano używać wielkich naczyń zasobowych, a produkcja warsztatów przetwarzających tkaniny i zboża ustała. Zmianom podlegała także gospodarka żywnościowa, Uprawę roślin strączkowych uzupełniało pasterstwo, łowiectwo i zbiór orzechów. Spadło znaczenie upraw jęczmienia. Z drugiej strony upowszechniła się znajomość metalurgii brązu, praktykowanej teraz nawet w niewielkich osadach. Lokalne społeczności zaczęły uczestniczyć w średniodystansowej i dalekosiężnej wymianie. Jej przedmiotem były skały wulkaniczne i naczynia ceramiczne. Około 1300 lat przed Chr. na Półwyspie Iberyjskim pojawiła się także toczona na kole ceramika mykeńska i cypryjska, co świadczy o ożywionych kontaktach z tamtymi regionami. Kupców ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego najbardziej interesowały iberyjskie złoża rud metali. Na peryferiach dawnej kultury El Argar pozostały osady spełniające funkcję miejsc centralnych, sprawujących kontrolę nad okolicą i stanowiących ośrodki produkcji, takie jak El Cabezo Redondo. Z tego stanowiska archeologicznego znany jest skarb 35 ozdób złotych, pochodzący sprzed 1300-1200 lat przed Chr. Tego typu przedmioty upowszechniają się właśnie w tym okresie. Skarby takie jak ten z El Cabezo Redondo związane są z lokalnymi elitami, kontrolującymi szlaki handlowe i lokalne zasoby. Nie były one jednak zbyt liczne. Większa część ludności Półwyspu była mocno mobilna i zamieszkiwała osady tymczasowe, dysponując jednocześnie rozwinięta technologią. W północnej części Półwyspu Iberyjskiego w późnej epoce brązu nadal panowała kultura Cogotas, a struktury osadnicze były zasadniczo stabilne. Taka sytuacja trwała aż do końca II tysiąclecia przed Chr. Nad Tagiem i Ebro kwitły osiedla wyżynne i nizinne, a także jamowe cmentarzyska szkieletowe. Gospodarka polegająca na rolnictwie, hodowli i metalurgii brązu nie ulegała większym zmianom. Wśród osiadłych populacji żyły także bardziej mobilne społeczności. Brązy charakterystyczne dla atlantyckiej epoki brązu znajdowane na hiszpańskich stanowiskach archeologicznych świadczą o kontaktach wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego. W późnej epoce brązu na Półwysep Iberyjski wkroczył krąg kultur pól popielnicowych, który opanował głównie Katalonię, doprowadzając do narodzin katalońskiej kultury pól popielnicowych. Na tych obszarach upowszechnił się ciałopalny obrządek pogrzebowy. W końcowym odcinku iberyjskiej epoki brązu (ok. 1300-900 przed Chr.) widać spadek lub wręcz zanik uchwytnych archeologicznie śladów działalności ludzkiej w wielu regionach. Jest to jednocześnie okres wzmożonej cyrkulacji przedmiotów brązowych i intensywnych kontaktów z wybrzeżem Atlantyku i światem śródziemnomorskim. Galicja i Asturia były powiązane szlakami morskiej wymiany i komunikacji z atlantyckimi brzegami Europy aż po Wyspy Brytyjskie. W tej strefie upowszechniają się charakterystyczne wyroby brązowe, produkowane ze stopu z domieszką ołowiu. Pojawiają się pierwsze sporadyczne przedmioty wykonane z żelaza. Na obszarze Portugalii pojawiły się niewielkie osady na wzgórzach, które były ośrodkami metalurgii brązu. Skala produkcji brązowniczej w tych osiedlach była znaczna. Poza metalurgia ich mieszkańcy zajmowali się uprawą roli, hodowla bydła, zbiorem żołędzi i łowiectwem. Na obszarze kultury Cogotas działali wyspecjalizowani metalurgowie. Powstały tu wyżynne osiedla ufortyfikowane, zajmujące powierzchnię do 10 hektarów. Pełniły one funkcję miejsc centralnych. Za pośrednictwem katalońskiej kultury pól popielnicowych mieszkańcy Półwyspu Iberyjskiego nawiązali też kontakty ze Środkową Europą. Pojawiły się wznoszone na z góry ustalonym planie osiedla, z regularnymi rzędami domów na kamiennych fundamentach. Na południowo-wschodnich wybrzeżach Półwyspu większość osiedli w późnej epoce brązu została opuszczona. Pozostały małe osiedla złożone z owalnych chat, zamieszkane przez hodowców bydła. Pod koniec II tys. przed Chr. zaczęły się pojawiać nowe osiedla wyżynne, stanowiące ośrodki produkcji metalurgicznej i tkackiej. W Ría de Huelva, w południowo-zachodniej części Półwyspu odkryto skarb z X w. przed Chr. zawierający ok. 400 przedmiotów brązowych, w tym bron oraz fibule typu sycylijskiego i cypryjskiego. Metal użyty do ich wytworzenia pochodził z gór Sierra Morena i z Sardynii. Ok. IX/VIII w. przed Chr. Pojawiły się groby skrzynkowe, znaczone na powierzchni kamiennymi stelami z wyrytymi wizerunkami broni i innych przedmiotów, niekiedy także z przedstawieniami postaci ludzkich. Są one szczególnie częste w dorzeczach Gwadalkiwiru i Gwadiany. Liczne skarby przedmiotów brązowych i obfitość metalowej broni świadczą o wykształceniu się elitarnych grup społecznych, być może wojowników, których bron była przedstawiana na wspomnianych stelach. Elita ta kontrolowała szlaki wymiany dalekosiężnej i produkcję przedmiotów z miedzi, cyny, kości słoniowej i bursztynu. Tradycje epoki brązu trwały na Półwyspie Iberyjskim aż do czasu przybycia fenickich kolonistów ok. 900 lat przed Chr. Później rozpoczęła się epoka żelaza…

CDN.

 

Literatura

C. Renfrew, P. Bahn (red.), The Cambridge World Prehistory, Cambridge, 2014.

Ch. Scarre (red.), The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies, London, New York, 2018.

C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia: teorie, metody, praktyka, Warszawa, 2002.

B. M. Fagan, N. Durrani, People of the Earth : an introduction to World prehistory, London, New York, 2019.

K. L. Feder. The past in perspective : an introduction to human prehistory, New York, London, 2017.

R. J. Wenke, D. I. Olszewski, Patterns in prehistory: humankind’s first three million years, Oxford, New York, 2007.

J. K. Kozłowski (aut. i red.), J. Chochorowski, P. Kaczanowski, Encyklopedia historyczna Świata : Tom I: Prehistoria, Kraków, 1999.

J. Śliwa (aut. i red.), J. Chochorowski, K. M. Ciałowicz, M. Kaczanowska, J. K. Kozłowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata : Tom 2 : Stary i Nowy Świat. Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

J. Brooke, Climate change and the course of global history : A Rough Journey, Studies in environment and history, Cambridge, New York, 2014.

J. K. Kozłowski, P. Kaczanowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Wielka Historia Polski, t. 1, Kraków, 1998.

P. Urbańczyk, P. Włodarczak (red.), The Past Societies 2. Polish lands from the first evidence of human presence to the Early Middle Ages: 5500-2000 BC, Warszawa, 2017.

S.  Milisauskas, (red.), European Prehistory: A Survey, Interdisciplinary contributions to archaeology, New York, 2002.

W. O’Brien, Prehistoric Copper Mining in Europe 5500–500 BC, Oxford, 2014.

P.N. Peregrine, M. Ember, E. Kuzmina (red.), Encyclopaedia of Prehistory, Volume 4: Europe, New York, 2001.

A. F. Harding, European Societies in the Bronze Age, Cambridge World Archaeology, Cambridge, 2000.

A. Harding, H. Fokkens, The Oxford Handbook of the European Bronze Age, Oxford, 2013.

J. M. Coles, A. F. Harding (red.), The Bronze Age in Europe: An Introduction to the Prehistory of Europe c. 2000-700 B.C., London, New York, 2014.

S. Milisauskas (aut., red.), European Prehistory: A Survey, New York, 2011.

T. Champion, C. Gamble, S. Shennan, A. Whittle, Prehistoric Europe, L:ondon, New York, 2009.

K. Kristiansen, T. B. Larsson, The Rise of Bronze Age Society: Travels, Transmissions and Transformations, Cambridge, 2005.

E. Pernicka, J. Lutz, T. Stoellner, Bronze Age Copper Produced at Mitterberg, Austria, and its Distribution, Archaeologia Austriaca, Band 100/2016, s. 19–55.

N. A. Silberman, The Oxford Companion to Archaeology, Oxford, 2012.

Ch. Horn, K. Kritiansen (red.), Warfare in Bronze Age Society, Cambridge, 2018.

T. Earle, K. Kristiansen (red.), Organizing Bronze Age Societies: The Mediterranean, Central Europe, and Scandinavia Compared, Cambridge, New York, Melbourne, Madrid, Cape Town, Singapore, Sao Paulo, Delhi, Dubai, Tokyo, Mexico City, 2010.

T. Douglas Price, Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings, Oxford, 2015.

K. Kristiansen, P. Suchowska-Ducke, Connected Histories: the Dynamics of Bronze Age Interaction and Trade 1500–1100 BC, Proceedings of the Prehistoric Society, 81, 2015, s. 361-392.

https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-egtved-girl/

K. M. Frei et al., Tracing the dynamic life story of a Bronze Age Female, Scientific Reports, 5 (1): 10431, s. 1-7.

S. Bergebrandt, Revisiting the «Egtvedt girl», (w:) R. Berge, M. M. Henriksen (red.), Arkeologi og kulturhistorie fra norskekysten til Østersjøen: Festskrift til professor Birgitta Berglund, Trondheim, 2019, s. 18-39.

https://palafittes.org/fundstelle-en.html?sid=180

M. Gimbutas, Bronze Age cultures in Central and Eastern Europe, Paris, The Hague, London, 1965.

http://www.federseemuseum.de/das-federseemuseum/unesco-weltkulturerbe-am-federsee/siedlung-forschner/

 

Europa, zdjęcie satelitarne

Mapa fizyczna Europy

Rekonstrukcja krajobrazu w okresie subborealnym

Las dębowo-grabowy z obszaru Masywu Czeskiego

Lokalizacja złóż metali eksploatowanych w Europie w epoce brązu, mapa

Mapa gospodarcza Europy w epoce brązu

Kasyteryt, ruda cyny

Malachit, ruda miedzi

Miedź rodzima

Próbki złota rodzimego i minerałów złota

Mapa złóż cyny w Europie i w Azji Zachodniej

Mapa szlaków łączących basem Morza Śrdziemnego z Europą i jej złożami rud metali

Mapa szlaków bursztynowych w epoce brązu

Bryły bursztynu bałtyckiego

Po prawej egipski paciorek z bursztynu, XIV w. przed Chr.

Mykeński naszyjnik z bałtyckiego bursztynu

Karawana kupiecka z epoki brązu, rekonstrukcja

Europa w środkowej epoce brązu, mapa

Grobowce kręgu kultur mogiłowych ze Smoszewa i Głogowic

Grobowce kurhanowe kręgu kultur mogiłowych z obszaru Niemiec

Pochówek kobiety z kręgu kultur mogiłowych z Molzbach w Niemczech, ok. 1300 lat przed Chr. i rekonstrukcja jej stroju

Brązowe i złote wyroby z kręgu kultur mogiłowych

Naczynia ceramiczne kręgu kultur mogiłowych

Ozdoby i zawieszki z kręgu kultur mogiłowych

Metalurdzy z kręgu kultur mogiłowych, rekonstrukcja

Rekonstrukcja wojownika z kręgu kultur mogiłowych

Sytuacja w Kotlinie Karpackiej w czasach rozwoju kręgu kultur mogiłowych, mapa

Zasięg kultury przedłużyckiej (śląsko-wielkopolskiej kultury mogiłowej), mapa

Przykłądy grobowców kręgu kultur mogiłowych z Polski

Kurhan kręgu kultur mogiłowych ze Smoszewa

Rekonstrukcja grobowca przedłużyckiego z Siemianic na Śląsku

Rekonstrukcja osady obronnej z epoki brązu w Bruszczewie

Osada obronna z epoki brązu z Bernstorf

Ozdobny paciorek bursztynowy z Bernstorf

Paciorek bursztynowy z inskrypcją w piśmie linearnym B z Bernstorf

Skarb przedmiotów złotych z Bernstorf

Odpady produkcyjne i wyroby brązowe z osady metalurgów kręgu kultur mogiłowych w Szczepidle

Uzbrojenie i ozdoby kręgu kultur mogiłowych z obszaru Sląska

Atak na osiedle obronne w epoce brązu, rekonstrukcja

Rekonstrukcje strojów kobiecych z kręgu kultur mogiłowych

Groby kręgu kultur mogiłowych z Maklár-Koszpérium na Węgrzech

Ekspansja kręgu kultur mogiłowych na obszarze Francji, mapa

Różne typy mieczy z nordyjskiej epoki brązu

Mapa znalezisk mieczy ze skrzydełkowatą lub ósemkowatą rękojeścią

Skarb z Hajdusamon

Skarb z Apa

Rekonstrukcja grobowca z epoki brązu z Węgier

Pochówek wojownika kręgu kultur mogiłowych z Kotliny Karpackiej

Paciorek z niebieskiego szkła importowany z obszaru anatolijsko-egejskiego z kurhanu w Dacharzowie

Kurhan kultury trzcinieckiej z Dacharzowa, woj. świętokrzyskie

Mapa Karpat i Kotliny Karpackiej

Krajobraz Kotliny Karpackiej

Europa w późnej epoce brązu, mapa

Ekspansja kręgu kultur pól popielnicowych, mapa

Zasięg kręgu kultur pól popielnicowych i innych kultur późnej epoki brązu w Europie, mapa

Cmentarzysko ciałopalne i rekonstrukcja grobu popielnicowego kultury Vatya

Ekspansja kręgu kultur pól popielnicowych na terenie Francji, mapa

Rekonstrukcje stosóów pogrzebowych z epoki brązu

Przedstawienia dysku słonecznego na skandynawskich rytach naskalnych z epoki brązu

Amulety i symbole solarne z Kotliny Karpackiej i skandynawskiej sztuki naskalnej

Mapa zasięgu kultury pilińskiej

Wyroby brązowe kultury pilińskiej

Ceramika kultury pilińskiej

Wyroby brązowe kręgu kultur pól popielnicowych

Wózki kultowe kręgu kultur pól popielnicowych

Przedmioty złote z kręgu kultur pól popielnicowych

Uzbrojenie zaczepne i obronne kręgu kultur pól popielnicowych

Naczynia ceramiczne kręgu kultur pól popielnicowych

Elementy rzędu końskiego z kręgu kultur pól popielnicowych

Koło rydwanu ze środowiska  kręgu kultur pól popielnicowych

Szalka wagi i odważniki z  kręgu kultur pól popielnicowych

Grób książęcy z Seddina w Niemczech i jego wyposażenie, IX w. przed Chr., krąg kultur pól popielnicowych

Stanowisko archeologiczne Ipf, osiedle obronne kręgu kultur pól popielnicowych

Stanowisko archeologiczne Hühnenburg bei Watenstedt, rekonstrukcja i zdjęcie lotnicze osiedla obronnego kręgu kultur pól popielnicowych

Rekopnstrukcja osiedla obronnego Százhalombatta na Węgrzech

Rekonstrukcje fortyfikacji kamiennych z kręgu kultur pól popielnicowych

Rekonstrukcja osiedla wiejskiego kręgu kultur pól popielnicowych

Wyposażenie grobów kręgu kultur pól popielnicowych z północnych Włoch

Grób kręgu kultur pól popielnicowych z Saksonii

Rekonstrukcja grobu ciałopalnego

Cmentarzysko ciałopalne kręgu kultur pól popielnicowych z Esperstedt

Pogrzeb i ciałopalenie w późnej epoce brązu, rekonstrukcja

Rekonstrukcje wojowników z kręgu kultur pól popielnicowych

Grupy kręgu kultur pól popielnicowych na obszarze Katalonii, mapa

Groby katalońskiej kultury pól popielnicowych

Ceramika kultury Deverell-Rimbury

Srab z Milton Keynes, 1150 przed Chr.

Szlaki bursztynowe późnej epoki brązu, mapa

Rekonstrukcje strojów kobiecych  z kręgu kultur pól popielnicowych

Dystrybucja ozdób z Kotliny Karpackiej w Śrdokowej Europie, mapa

Zagłębia metalurgiczne epoki brazu w środkowej Europie, mapa

Zagłębie wydobywcze z epoki brązu z regionu Mitterbergu

Jedna z instalacji do oczyszczania rudy miedzi z rejonu Mitterbergu z epoki brązu

Rekonstrukcja kopalni i zakładu przetwórczego z epoki brązu z rejonu Mitterbergu

Rytualna depozycja brązowej broni rekonstrukcja

Skarby wyrobów brązowych z kręgu kultur pól popielnicowych

Mapa sieci handlu europejskiego w epoce brązu

Główne sieci handlu metalami w epoce brązu, mapy

Znaleziska przedmiotów z bursztynu bałtyckiego z syrii z późnej epoki brązu

Znaleziska bliskowschodnich i anatolijsko-egejskich paciorków z niebieskiego szkła z Europy Północnej i Środkowej z późnej epoki brązu

Rekonstrukcja statku z Uluburun

Mapa pochodzenia przedmiotów z wraku z Uluburun

Niektóre przedmioty pochodzenia europejskiego odnalezione we wraku z Uluburun

Mapa znalezisk mieczy typu Naue II z późnej epoki brązu

Miecz typu Naue II z Ugarit w Syrii

Miecze typu Naue II

Przedstawienie bitwy morrskiej na kraterzer z Kynos

Przedstawienia wojowników należących do Ludów Morza na reliefach ze świątyni Ramzesa III z Medinet Habu

Najazdy na wschodnią część basenu Morza Śródziemnego w późnej epoce brązu, mapa

Wojownicy z południowej euroipy w epoce brązu, rekonstrukcja

Wojownicy z kręgu Ludów Morza, rekonstrukcje

Pole bitwy z późnej epoki brazu nad rzeką Tollense

Znaleziska z pola bitwy nad rzeką Tollense

Rekonstrukcja wojowników z epoki brązu znad Tollense

Rekonstrukcja bitwy nad rzeką Tollense

Znaleziska broni z osady Velim z późnej epoki brązu

Niż Polski i Wyżyny Polskie, zdjęcie satelitarne

Mapa Polski z podziałem na mezoregiony fizycznogeograficzne 

Krajobraz Niżu Polskiego i Wyżyn Polskich

Kultury Europy w późćnej epoce brązu, mapa

Podział kultury łużyckiej na grupy regionalne, mapa

Naczynia ceramiczne kultury łużyckiej

Wyroby brązowe kultury łużyckiej

Rekonstrukcja osady kultury łużyckiej

Grodzisko kultury łużyckiej z Poczdamu

Mapa osiedli obronnych kultury łużyckiej

Rekonstrukcja osiedla kultury łużyckiej z Berlina Lichterfelde

Pochówki ciałopalne i szkieletowe kultury łużyckiej

Naczynia solowarskie kultury łużyckiej

Rekonstrukcja wyglądu ludności kultury łużyckiej

Widok na wschodnią Europę

Mapa fizyczna wschodniej Europy

Krajobrazy europy Wschodniej

Mapa kultur archeologicznych na Ukrainie w późnej epoce brązu

Zabytki kultury biełogrudowskiej

Zasięg kompleksu kultur Noua-Sabatinowka-Coslogeni

Zabytki kompleksu kultur Noua-Sabatinowka-Coslogeni

Rekonstrukcje domów kamiennych kultury sabatinowskiej

Mapa Ukrainy w końcowym odcinku epoki brązu

Zabytki kultury biełozierskiej

Groby kultury biełozierskiej

Plan i rekonstrukcja domu kultury biełozierskiej

Paciorki z grobów kultury biełozierskiej

Zabytki kultury Marjanowka

Zabytki kultury Bondarycha

Zabytki kultury czarnoleskiej

Półwysep Bałkański, zdjęcie satelitarne

Mapa fizyczna Półwyspu Bałkańskiego

Krajobrazy Półwyspu Bałkańskiego

Zabytki kultury Noua

Wielka osada z późnej epoki brązu z Cornești-Iarcuri i rekonstrukcja jej fortyfikacji

Ceramika kultury Čerkovna/Zimnicea-Płowdiw

Naczynie z epoki brązu z Durunkulak w Bułgarii

Pozostałości budynków z epoki brązu z Durunkulak

Ceramika kultury Suciu de Sus

Mapa zasięgu kultury Gava

Zabytki kultury Gava

Ufortyfikowane osiedla kultury Gava z Rumunii

Ugrupowania kulturowe zachodnich Bałkanów w późnej epoce brązu, mapa

Zabytki kultury Glasinac

Osiedle warowne Monkodonja

Zabytki kultury 

Idole chlebkowate

Rekonstrukcja pochówku kultury kyjatyckiej

Zabytki kultury welatickiej

Zdjęcie satelitarne Europy Środkowej

Krajobraz Europy Środkowej (Średniogórze Niemiecki i Masyw Czeski)

Zavbytki kultury knowiskiej

Inwentarz grobu kultury Czaka

Zabytki kręgu kultur pol popielnicowych z południowych Niemiec

Mapa fizyczna Niziny Północnoniemieckiej

Mapa fizyczna Półwyspu Skandynawskiego i Półwyspu Jutlandzkiego

Skandynawia, zdjęcie satelitarne

Krajobraz Niziny Północnoniemieckiej

Krajobraz Półwyspu Jutlandzkiego

Krajobrazy Półwyspu Skandynawskiego

Zasięg kultury nordyjskiej w epoce brązu, mapa

Wyroby brązowe kultury nordyjskiej z późnej epoki brązu

Wóz słoneczny z Trundholm

Wyroby złote z nordyjskiej epoki brązu

Figurki brązowe kultury nordyjskiej z Danii

Naczynia drewniane kultury nordyjskiej

Rekonstrukce osiedli kultury nordyjskiej z epoki brązu

Pozostałości i rekonstrukcja długiego domu kultury nordyjskiej z Danii

Pochówek kultury nordyjskiej w tzw. domu zmarłych

Kurhany kultury nordyjskiej z epoki brązu. 

Pochówki kłodowe kultury nordyjskiej i ich wyposażenie

Pochówek łodowy kobiety z Egtved

Elementy stroju kobiety z Egtved i jego rekonstrukcja

Kurhan z Kivik i zdobiące go rzeźbione płyty

Skandynawskie ryy naskalne kultury nordyjskiej

Brzytwy brązowe z kultury nordyjskiej

Wizerumek jeźdźca wyryty naskale w Szwecji

Przedstawienia statków z nordyjskiej epoki brązu

Duński grób kultury nordyjskiej z paciorkami bursztynowymi i importowanym znad Morza Śródziemnego paciorkiem z niebieskiego szkła

Wyroby bursztynowe kultury nordyjskiej

Rekonstrukcje strojów ludności kultury nordyjskiej z epoki brązu

Tworzenie rytów naskalnych, rekonstrukcja

Bitwa na morzu, rekonstrukcja

Budowa łodzi, rekonstrukcja

Wioska nadmorska z epoki brązu, rekonstrukcja

Rekonstrukcja wojowników z kręgu kultury nordyjskiej

Holandia, zdjęcie satelitarne

Paleogeograficzna mapa Holandii

Krajobraz Nidelandów

Plany osad z epoki brązu z obszaru Nidelandów

Ceramika kultury kurhanów dolnego Renu

Zdjęcie satelitarne Wysp Brytyjskich

Mapa fizyczna Wysp Brytyjskich

Krajobraz Wysp Brytyjskich

Zabytki złote i brązowe z późnej epoki brązu z Wysp Brytyjskich

Kurhany z epoki brązu z Wysp Brytyjskich

Rekonstrukcje brytyjskich domów z epoki brązu

Zabytki irlandzkie z późnej epoki brązu

Grobowiec irlandzki z epoki brązu

Mapa fizyczna Francji

Zdjęcie satelitarne Francji

Krajobrazy Francji

Strefy wymiany atlantyckiej epoki brązu, mapy

Wyroby brązowe atlantyckiej epoki brązu

Wyroby złote atlantyckiej epoki brązu

Napad na kupców, rekonstrukcja

Zagłębie metalurgiczne, rekonstrukcja

Ceramika późnej epoki brązu z Francji

Ceramika kultury Lugen-Melaun

Rekonstrukcja osiedla nawodnego z epoki brązu

Budowa alpejskiego osiedla nawodnego z epoki brązu, rekonstrukcja

Rekonstrukcja szwajcarskiego domostwa z epoki brązu

Rekonstrukcja i plan osiedla jeziornego z Buchau

Alpejskie osady ufortyfikowane z epoki brązu, plany

Zdjęcie satelitarne Półwyspu Apenińskiego i przyległych wysp

Mapa fizyczna Półwyspu Apenińskiego

Krajobrazy Półwyspu Apenińskiego

Ryty naskalne z Val Camonica

Sceny z życia rolników i pasterzy z epoki brązu, rekonstrukcje

Rekonstrukcje osiedli kultury Terramare

Artefakty kultury Terramare

Rekonstrukcja późnobrązowego domostwa z północnej Italii

Zabytki ze stanowiska archeologicznego Frattesina

Zabytki kultury Protovillanova

Ceramika mykeńska z Italii i mapa jej znalezisk

Znaleziska archeologiczne z Roca Wcchia

Rekonstrukcja osady z Roca Vecchia

Plan i rekonstrukcja osady z Coppa Nevigata

Zabytki kultury Thapsos-Milazzese

Importy mykeńskie z Sycylii

Skalna nekropola z epoki brązu w Pantalica

Kontakty Półwyspu Apenińskiego ze wschodnim basenem Morza  Śródziemnego w epoce brązu

Mapa i zdjęcie Sardynii ze statku kosmicznego

Krajobrazy Sardynii

Sardyńskie nuragi i ch rekonstrukcje

Świątynie nuragiczne

Brązowe rzeźby kultury nuragicznej

Zabytki cywilizacji nuragicznej

Wojownicy ludu Szardana na egipskiem reliefie z czasów Nowego Państwa

Półwysep Iberyjski, zdjęcie satelitarne

Mapa fizyczna Półwyspu Iberyjskiego

Krajobrazy Półwyspu Iberyjskiego

Półwysep Iberyjski w późnej epoce brązu, mapa

Stanowisko archeologiczne El Cabezo Redondo

Grób z El Cabezo Redondo

Skarb z El Cabezo Redondo

Stanowisko archeologiczne Cogotas

Zabytki kultury Cogotas

Skarb z Villena

Zabytki z późnej epoki brązu z Półwyspu Iberyjskiego

Iberyjska stela grobowa z późnej epoki brązu

Rekonstrukcja domostwa iberyjskiego z późnej epoki brązu

Stanowisko ufortyfikowane z z późnej epoki brązu ze wschodniej Hiszpanii

Rekonstrukcja osady z późnej epoki brązu z terenu Andaluzji

Mapa importów śródziemnomorskich w późnej epoce brązu