Azja Południowa i Środkowa oraz kraje Zatoki Perskiej w późnej epoce brązu/wczesnej epoce żelaza (1500-1000 przed Chr.)

Późna epoka brązu była dla postharappańskich Indii czasem kluczowym. Chronologia rozwoju kultury na tym obszarze wygląda jednak inaczej, niż na terenach Azji Zachodniej. Okres po upadku cywilizacji Doliny Indusu jest dzielony na fazę późnoharappańską (1700-1300 przed Chr.) i postharappańską (1300-600 przed Chr.). Ten ostatni etap jest już określany przez badaczy mianem indyjskiej epoki żelaza. Najstarsze niewątpliwe ślady umiejętności przetwarzania żelaza na subkontynencie indyjskim sięgają XVI w. przed Chr. Oznaczałoby to, że mieszkańcy tego obszaru wyprzedzili znacznie w rozwoju technologii cywilizacje Biskiego Wschodu i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Okres 1500-500 przed Chr. jest także opisywany jako okres wedyjski, to znaczy okres, w którym powstały Wedy, czyli najstarsze utwory literatury sanskryckiej, które stworzyli indoaryjscy poeci. Był to niewątpliwe okres ważnych przemian na subkontynencie.

W okresie wedyjskim nadal trwał rozwój niektórych kultur, znanych z poprzednich stuleci, to znaczy kultury grobów gandarskich (w ostatnich 2 fazach jej rozwoju pomiędzy 1400 a 500 przed Chr.), kultury ceramiki malowanej ochrą (do 1250 przed Chr.) i kultury skarbów miedzianych (do 1200 przed Chr.). Ich przedstawiciele kontynuowali swój sposób życia i gospodarowania, znany z poprzednich stuleci. Pojawiły się także nowe formacje kulturowe. Była wśród nich tzw. faza bądź kultura Jorwe (ok. 1500-900 przed Chr.), rozwijająca się głównie na obszarze Maharasztry w zachodnich Indiach. Charakteryzowała się ona czerwona lub pomarańczową ceramiką, malowaną czarną farbą w geometryczne wzory. Znanych jest około 200 osad tej kultury, tworzących trójstopniową hierarchię osiedli. Są wśród nich zarówno wsie o zróżnicowanej wielkości, jak i obozowiska pasterskie. Największym osiedlem było Daimabad, zajmujące powierzchnię 30 hektarów. Było to osiedle o regularnym planie, zabudowane domami na planie owalnym lub prostokątnym. W domach archeolodzy odkryli 48 pochówków szkieletowych w urnach ceramicznych. Odsłonili także pozostałości pieców do wypalania ceramiki, ołtarzy, budynków kultowych i jam ogniowych, oraz figurki terakotowe. Osada była chroniona przez system fortyfikacji złożony z murów i bastionów, co wskazuje na możliwe zagrożenia i możliwości mobilizacji siły roboczej. Mniejsze osady zajmowały powierzchnię od 5 do 10 hektarów. Nierzadko otaczano je wałami i obronnymi rowami, tak jak w przypadku osady Inamgaon, gdzie występował również kardynalny układ prostopadłych ulic. W centrum osady stał dom lokalnego wodza, otoczony chatami bogatych rolników i rzemieślników. Obok niego znajdowała się świątynia, spichlerz z jamami zasobowymi i jama ogniowa. Mieszkańcy Inamgaon i Daimabad obok uprawy roli zajmowali się wytwórczością pozarolniczą. Produkowali ceramikę i przetwarzali złoto, kość słoniową i muszle morskich mięczaków. Najmniejsze osady kultury Jorwe zajmowały powierzchnię od 1 do 3 hektarów. Do tych właśnie wiosek dostarczano dobra produkowane na obszarze większych osiedli. Docierały one do środkowych Indii, do osad takich jak Navdatoli. Ludność kultury Jorwe uprawiała pszenicę, jęczmień, proso i rośliny strączkowe. Społeczności opisywanej kultury funkcjonowały w strukturze politycznej wodzostw. W okresie 1200-900 przed Chr. w kulturze Jorwe zauważalny jest spadek znaczenia rolnictwa na rzecz łowiectwa. Wiele stanowisk archeologicznych na obszarze północnego Dekanu zostało opuszczonych, prawdopodobnie na skutek suszy i głodu. Na Cejlonie w okresie 1500-1000 przed Chr. funkcjonowały jeszcze społeczności mezolityczne, neolityczne i chalkolityczne. Dopiero ok. 1000 lat przed Chr. na wyspie stała się zauważalne obecność żelaza. Na wielu stanowiskach archeologicznych zauważalna jest ostre, gwałtowne przejście między epoką kamienia i epoką żelaza. Ludzie z Cejlonu zamieszkiwali chętnie schroniska skalne, takie jak Pomparipu i Varana. W Pomparipu archeolodzy odkryli cmentarzysko, gdzie w wielu grobach wraz ze zmarłymi pogrzebano kamienne narzędzia. W grobach z Varana narzędzia takie były obecne obok ceramiki z epoki żelaza. Większa część Cejlonu była zasiedlona przez populacje używające mikrolitycznych narzędzi, które polowały na diugonie przybrzeżne (Dugong dugon) i zbierały muszle morskich mięczaków. We wnętrzu wyspy utrzymywano się głównie z polowań na mniejsze większe zwierzęta (ssaki, gady). Na cmentarzyskach grzebano zmarłych w grobowych jamach, umieszczając nad ich głowami duże kamienne bloki. Na obszarze międzyrzecza Gangesu i Jamuny funkcjonowała nadal w drugiej połowie II tysiąclecia przed Chr. opisana uprzednio kultura ceramiki malowanej ochrą (do ok. 1250 przed Chr.). W dorzeczu Gangesu, a także w środkowych i południowych Indiach rozwijała się ok. 1450/1200-600 lat przed Chr. kultura czarnej i czerwonej ceramiki. W południowych Indiach znanych jest z tego okresu ponad 2000 stanowisk archeologicznych z budowlami megalitycznymi. Populacje wznoszące takie konstrukcje używały czarnej i czerwonej ceramiki oraz pierwszych przedmiotów wykonanych z żelaza. Obok narzędzi żelaznych używano także tych wykonanych z kamienia i krzemienia, a także miedzi. Chętnie obrabiano kwarc, chalcedon, agat, kalcyt, jaspis, łupki, muszle, steatyt, kości zwierzęce i karneol. Wśród południowoindyjskich budowli megalitycznych można wyróżnić: groby jamowe z okrągłą obudową, groby komorowe i skrzynkowe, komory laterytowe, kamienne sarkofagi i monumenty ustawiane w linii prostej. Najstarsze konstrukcje tego typu to proste pochówki szkieletowe w obstawie kamiennej, nakryte kamiennymi płytami. Wprowadzenie pochówków megalitycznych wiązało się z zarzuceniem zwyczaju grzebania zmarłych w obrębie domów, na rzecz wykorzystywania oddzielnych cmentarzysk. Wiele naziemnych grobów komorowych ma formę prostopadłościennej skrzyni z bloków kamiennych, nakrytej wydatnym dachem kamiennym z jednej płyty i wizualnie przypomina dolmeny. Często otaczano je kręgami kamiennymi. W grobach megalitycznych obok zmarłych grzebano także naczynia ceramiczne oraz pierwsze sztylety i groty strzał wykonane z żelaza. Nieco późnej pojawiły się wykonane z tego metalu groty broni drzewcowej, sierpy, topory i motyki. Z czasów kultury czarnej i czerwonej ceramiki znane są także pochówki końskie z  elementami rzędu końskiego. Wielu badaczy usiłuje łączyć obecność megalitów i przedmiotów z żelaza z migracją indoaryjskiej ludności na południe subkontynentu indyjskiego. Inni zauważyli, że bogatsze wyposażenie grobów w przedmioty z żelaza jest typowe dla pochówków mężczyzn starszych, bądź w średnim wieku. Świadczy to o stopniowym gromadzeniu bogactw przez tę część populacji. Pochówki megalityczne były zatem wyrazem pozycji zamożnej elity i mieściły mniejszość populacji. Są przejawem wewnętrznego zróżnicowania społeczeństwa. Większe cmentarzyska megalityczne są związane z miejscami centralnymi i wskazują na istnienie hierarchii osadniczej. Budowa megalitów wymagała specjalistycznej wiedzy i mobilizacji znacznej siły roboczej, np. w obrębie rozszerzonych grup rodowych i zespołu większych społeczności. Aby zbudować najprostszy grobowiec konieczna była praca 70-80 ludzi przez 3-4 dni. Produkcja metalurgiczna dostarczała żelaza do wyrobu broni i narzędzi rolniczych. Obecność dużej ilości broni w grobach świadczy o narastających konfliktach militarnych. Rozwijała się także obróbka złota. Z terenu południowych Indii znanych jest z opisywanego okresu nieporównanie mniej osad, aniżeli cmentarzysk. Wiele ze znanych osiedli wykazuje ciągłość zasiedlenia od chalkolitu po wczesną epokę żelaza. Dominowały w nich słupowe budynki z podmurówkami z kamienia. Pod podłogami takich domostw niekiedy lokowano pochówki zmarłych. Największe osiedla, takie jak Kadebakele, mogły zajmować powierzchnię nawet 60 hektarów. Były podzielone na dzielnice mieszkalne, cmentarzyska i śmietniska. Stanowisko archeologiczne Bukkasagara w stanie Karnataka ujawniło istnienie osiedla zbudowanego na terasach na zboczu wzgórza. Każda terasa mieściła konstrukcje o odrębnych funkcjach: budynki mieszkalne, warsztaty metalurgiczne, cegielnie, zbiorniki na wodę, miejsca rytuałów pogrzebowych. W obrębie osad lokowano kręgi megalityczne i miejsca przygotowywania ciał zmarłych do pogrzebu. Na wielu stanowiskach osadniczych odkryto pozostałości owalnych, słupowych budynków mieszkalnych. Posiadały one podłogi z kamieni i zaprawy wapiennej. Większość megalitycznych cmentarzysk towarzyszyła osadom, które były od siebie odległe o ok. 10-20 kilometrów. Lokowano je na granitowych płaskowyżach które nie były wykorzystywane rolniczo. Najmniejsze osiedla w południowych Indiach miały ok. 5 hektarów powierzchni, a największe dochodziły do 1000 hektarów. Te ostatnie były centrami regionalnymi. Na obszarze Majsuru przełom neolitu i epoki żelaza przypada na ok. 1100 lat przed Chr. Na innych obszarach nastąpił on później. Epoka żelaza stała się czasem znacznego wzrostu populacji i różnicowania funkcji wyspecjalizowanych osiedli. Wzrastała gospodarcza rola produkcji pozarolniczej, choć ważną rolę spełniało nadal pasterstwo transhumacyjne. W rolnictwie przeważała uprawa ziemi za pomocą motyczenia i dostarczanie wody ze specjalnie zbudowanych zbiorników na pola. Uprawiano głównie ryż i proso i hodowano bydło, owce, kozy, bawoły wodne, drób. Polowano na antylopy i jelenie. Na obszarze dorzecza Gangesu kultura ceramiki czarnej i czerwone zastępowała ok. 1450 lat przed Chr. kulturę ceramiki malowanej ochrą. Gospodarka na tym obszarze opierała się na uprawie ryżu, jęczmienia i roślin strączkowych. Wcześnie rozpowszechniły się tutaj także wyroby z żelaza. Na Równinie Gangesu i w dolinach rzek Ghaggar i Hakra rozwijała się ok. 1300-300 lat przed Chr. kultura szarej ceramiki malowanej, Jej twórcami były zapewne grupy ludności indoaryjskiej, które zaczynały w coraz większym stopniu używać żelaznych narzędzi i broni. Jej zasięg rozciągał się od podnóża Himalajów po Płaskowyż Malwa w centralnych Indiach. Najważniejsze stanowiska tej formacji grupują się w dolinie Gangesu. Obróbka żelaza w Indiach pojawiła się najprawdopodobniej niezależnie od innych ośrodków. Jej upowszechnienie usprawniło uprawę roli i umożliwiło kolonizację porośniętych gęstymi lasami obszarów, gdzie dominowały ciężkie, gliniaste gleby, szczególnie w dolinie Gangesu. Żelazo idealnie nadawało się do produkcji lepszych narzędzi rolniczych i tych służących do karczowania lasów. Obszar międzyrzecza Gangesu i Jamuny mógł być wreszcie zasiedlony przez społeczności rolników. Jeszcze większy wpływ wywarło na sferę militarną upowszechnienie się żelaznej broni. Wiele zabytków kultury szarej ceramiki malowanej to broń lub sprzęt myśliwski, a także narzędzia rolnicze (motyki, sierpy lemiesze radeł) i narzędzia służące do obróbki drewna. Tymczasem na wielu ważnych stanowiskach, takich jak Hastinapura widać ciągłość zasiedlenia pomiędzy chalkolitem, a epoką żelaza. Rozmiary osiedli znacząco wzrosły, w niektórych przypadkach z kilkunastu do ponad 50 hektarów, choć większość osad opisywanej kultury to niewielkie wioski rolnicze. Wiele osiedli było  otoczonych wałami, palisadami i obronnymi rowami i zaopatrzonych w budynki służące całej wspólnocie mieszkańców. Osady takie jak Jakhera można już uznać za osiedla protomiejskie. Na tym stanowisku odkryto obok domów zaopatrzonych w paleniska ślady kanału nawadniającego, dróg i ulic wyłożonych stłuczką ceramiczną, oraz ołtarza ognia na platformie. Na stanowisku Jakhera archeolodzy odkryli wiele przedmiotów wykonanych z miedzi, złota żelaza, kamieni półszlachetnych i kości słoniowej, co wskazuje, że mieszkańcy osiedla zajmowali się także wytwórczością pozarolniczą. Liczne jamy zasobowe sugerują możliwość uzyskiwania nadwyżek w produkcji rolnej. Społeczności zamieszkujące dorzecze Gangesu weszły na ścieżkę rozwoju wiodącą do powstania organizmów państwowych i wzrastającej złożoności społecznej. Kultura szarej ceramiki malowanej wpisuje się w ten model rozwoju. Nazwa kultury pochodzi od wysokiej jakości ceramiki wypalanej w atmosferze redukcyjnej i zdobione kunsztownymi malowidłami motywów geometrycznych. Wiele jej okazów to wysokiej jakości naczynia stołowe. Osady kultury szarej ceramiki malowanej były zwykle lokowane nad brzegami rzek ze względu na bliskość żyznych gruntów komunikacyjne znaczenie cieków wodnych i możliwości obronne. W wielu regionach wykształciła się już dwustopniowa hierarchia osad. Większe z nich zajmowały powierzchnię większą niż 10 hektarów. Domy w osadach były konstrukcjami słupowymi, ze ścianami z plecionki pokrytej gliną. Uprawiano ryż, pszenicę oraz jęczmień i hodowano bydło, bawoły wodne, trzodę chlewną i owce. Dietę uzupełniano polowaniami na jelenie i rybołówstwem. Ziemię uprawiano za pomocą radła. Na wielu stanowiskach odkryto pozostałości związane z metalurgią żelaza, produkcją ceramiki i obróbką kości. Mieszkańcy dużych osiedli, takich jak Hastinapura angażowali się w produkcję pozarolniczą i wymianę dalekosiężną takich dóbr, jak agat i karneol. Używano pieczęci stemplowych. Ważną rolę w transporcie odgrywały udomowione konie, których szczątki kostne znajdowane są prze archeologów na obszarze osad. W późniejszych fazach epoki żelaza owalne domy słupowe zastępowane były przez zbudowane na planie prostokątnym budynki skupione wokół dziedzińców. Na stanowisku Bhagwanpura archeolodzy odkryli pozostałości takiego budynku, a w nim przedmioty wykonane z miedzi, fajansu, kości konia i szkła. Niektóre osady były otaczane wałami, których budowa wymagała wysiłku całej społeczności. Na północy i północnym zachodzie subkontynentu indyjskiego (w tym na obszarze dzisiejszego Afganistanu i Pakistanu) w okresie 1450/1200-600 przed Chr. panowała kultura czerwonej ceramiki polerowanej. Jej znaleziska są znane z wielu stanowisk osadniczych i cmentarzysk. Panowały w niej szkieletowe pochówki w obstawie kamiennej. Zdarzały się też pochówki końskie, nieraz z elementami rzędu końskiego. Na niektórych obszarach do grobów wkładano w charakterze darów paciorki z karneolu i chalcedonu, naczynia ceramiczne i wyroby żelazne. Pochówki były zatem bardzo podobne do tych znanych z uprzednio istniejącej na opisywanym obszarze kultury grobów gandarskich i posiadały cechy megalityczne. Z drugiej połowy II tysiąclecia przed Chr. pochodzą takie lokalne budowle megalityczne jak krąg kamienny z Burzahom. Ludność kultury czerwonej ceramiki polerowanej zamieszkiwała czasem schroniska skalne, takie jak Ghaligai. Większość osad była jednak lokowana na obszarach aluwialnych, w dolinach rzek takich jak Swat, i zajmowała nawet 10 hektarów powierzchni. Zapełniały je domy wzniesione z otoczaków, kamienia, gliny i cegły mułowej. Wyposażone w były w kamienne ławy i wykładane gliną jamy zasobowe na zboże. Wiele osiedli lokowano na zboczach i szczytach wzniesień, szczególnie w młodszych fazach omawianego okresu. Zajmowano takie miejsca aby ustrzec się powodzi i zmaksymalizować eksploatację ziem nadających się do uprawy. W uprawie roli i przetwarzaniu płodów rolnych używano jeszcze wielu narzędzi kamiennych (wkładek krzemiennych do sierpów, moździerzy, rozcieraczy). Ludność północnych i północno-zachodnich Indii angażowała się w wymianę dalekosiężną, o czym świadczą znaleziska muszli mięczaków morskich i koralu, pochodzących z wód Morza Arabskiego, lapis-lazuli z Afganistanu, złota z Hindukuszu, oraz jadeitu sprowadzanego z Chin przez szlaki wiodące przez łańcuchy górskie Hindukuszu. Rozwijały się ważne w późniejszym, już historycznym okresie osady, takie jak Taksila, leżąca na Wielkim Szlaku Północnym, łączącym Indie z Afganistanem i Azją Środkową. Odkryto tu materiały z wczesnej epoki, związane z kulturą czerwonej ceramiki polerowanej w postaci rozsianych na powierzchni 12 hektarów fragmentów ceramiki i pozostałości budowli wzniesionych z otoczaków i kamieni na planie prostokąta. Były to pozostałości gęsto zaludnionej osady protomiejskiej. Jej mieszkańcy byli częścią kręgu kulturalnego wczesnej Gandary i utrzymywali szerokie kontakty z innymi regionami. Około 1350 lat przed Chr. powstało także ważne osiedle Charsadda, początkowo jako mały ośrodek osadnictwa. Powstało na gliniastym wzniesieniu nad równiną zalewową i było otoczone obronnym rowem. Archeolodzy odkryli tu pozostałości budowli słupowych i glinianych pieców, a także paciorki z łupku, kamienne sierpy i figurki przedstawiające postaci ludzkie. Mieszkańcy osady Charsadda uprawiali pszenicę, ryż, komosę białą (Chenopodium album) i soczewicę, hodowali bydło, owce, kozy i trzodę chlewną, polując jednocześnie na jelenie. Zanleziska żużli świadczą, że mieszkańcy osady zajmowali się obróbką żelaza. Charsadda była stanowiskiem centralnym, wokół którego grupowały się mniejsze osady w promieniu 15 kilometrów, takie jak Sari Dheri, Jhara Sikander Abad i Nisatta. Na obszarze Kotliny Helmand w dzisiejszym Afganistanie w okresie 1500-1000 przed Chr. prosperowała duża osada Mundigak. Jeszcze w pierwszej połowie II tys. przed Chr. powstał tu kompleks spichlerzy zbudowanych na platformie. Mieszkańcy tej osady zajmowali się rolnictwem i obróbką żelaza. Na pobliskim obszarze dzisiejszego Kandaharu funkcjonowała w okresie 1200-600 przed Chr. osada Shahr-i Kuhna. Była ona otoczona potężnym wałem z gliny i była gęsto zasiedlona. Miała charakter miejsca centralnego, stojącego na czele hierarchii miejscowych osiedli, a jej mieszkańcy mieli możliwości mobilizacji znacznej siły roboczej. Osada Shahr-i Kuhna była zaczątkiem tzw. starego Kandaharu, który w następnej epoce miał stać się stolicą achemenidzkiej satrapii Arachozji. Na obszarze Beludżystanu funkcjonowała ok. 2000/1300-800 lat przed Chr. długotrwale zasiedlona osada Pirak, zabudowana prostokątnymi budynkami na regularnym planie. Była ona ośrodkiem produkcji naczyń ceramicznych, a także przedmiotów z kości, kości słoniowej, poroża i kamienia. Mieszkańcy zajmowali się także obróbką żelaza i wytwarzali z niego broń, choć nadal używali sierpów z krzemiennymi wkładkami. Na wybrzeżach Morza Arabskiego zauważalny jest w tym okresie uwiąd kontaktów i morskiej wymiany dalekosiężnej odległymi obszarami w Zatoce Perskiej, choć zapewne nie był on całkowity, jak pokazuje znane z Qal’at al-Bahrain znalezisko naczyń ceramicznych analogicznych do egzemplarzy z Suzy i z wyspy Fajlaka z okresu 1200-800 przed Chr. Znaleziska z Bahrajnu wskazują, że handel morski pomiędzy krajami zatoki Perskiej i subkontynentu indyjskiego istniał w jakimś stopniu jeszcze w drugiej połowie II tysiąclecia przed Chr.

Mimo istotnych elementów ciągłości z poprzednimi tradycjami okres wedyjski był czasem istotnych zmian na subkontynencie indyjskim. Była to epoka małych rolniczych osiedli skupionych wokół większych osad, mających ewidentny charakter protomiejski. Powoli upowszechniały się techniki uzyskiwania i obróbki żelaza. Społeczności zachodnich i północno-zachodnich Indii i Beludżystanu, zaangażowane w wymianę dalekosiężną przekształcały się we wspólnoty rządzone przez elity, które kontrolowały lokalne zasoby i ciągnęły zyski z tej wymiany. Na tych peryferiach powstawały społeczności nastawione na eksploatację lokalnych bogactw i produkcję ograniczonej gamy wyrobów na wymianę. Ważną rolę odegrały ruchy ludności wymuszone przyczynami środowiskowymi lub polityczno-militarnymi. Był to okres dalszego rozprzestrzeniania się grup ludności indoeuropejskiej na subkontynencie indyjskim. Kierunek tej ekspansji biegł z północy i zachodu na wschód i południe. Trwała ona przez całe drugie tysiąclecie przed Chr. Języki indoeuropejskie rozprzestrzeniały się w Południowej Azji nie tylko drogą migracji, ale także na skutek handlu i kontaktów, wielojęzyczności, asymilacji i akulturacji. Indoariowie przynosili ze sobą język i kulturę materialna, które były bardzo atrakcyjne dla elit lokalnych, dzięki czemu następowała szybka asymilacja. Jednocześnie zaznaczył się proces powolnego powrotu do form życia charakterystycznych dla cywilizacji zurbanizowanych. Na północnym zachodzie Indii już około 1200 lat przed Chr. zaczynały funkcjonować protomiejskie osiedla, takie jak Taksila, Kandahar i Akra Dheri. Zjawisko powstawania nowych aglomeracji osadniczych i odrodzenie wymiany dalekosiężnej nie ominęło także doliny Gangesu. Powstały tu takie duże osiedla jak Hastinapura. Na Cejlonie funkcjonowało duże osiedle Anuradhapura, znane także jako ośrodek dalekosiężnej wymiany morskiej. Tylko na obszarze Dekanu ludność wolała się koncentrować wokół cmentarzysk megalitycznych niż wokół wielkich osiedli. Cmentarzyska megalityczne stanowiły miejsca centralne i znaki własności ziemi dla głównie pasterskich społeczności żyjących w warunkach suchego klimatu. Rozwijały się lokalne i ponadlokalne sieci handlu i wymiany. W dolinie Gangesu i na obszarach przyległych rozszerzał się zasięg uprawy ryżu opartej na irygacji i użyciu radła. Była to metoda uprawy wymagająca od rolników znacznego nakładu pracy i uwagi. Pola i kanały nawadniające musiały być uprzednio starannie przygotowane. Praca przy ryżowych polach musiała być zatem dobrze zorganizowana i kierowana, prawdopodobnie przez lokalne elity. Działalność ludzka zmieniała nieodwracalnie całe połacie krajobrazu w step. W końcu II tys. przed Chr. w dorzeczu rzeki Indus doszło do doniosłych zmian środowiskowych i osadniczych. Powstały nowe osady związane z grupami nomadów, a wiele starych osiedli zostało opuszczonych. Było to związane m. in. z wyschnięciem rzeki Saraswati ok. 1200800 lat przed Chr. Susza spowodowała upadek wielu osad rolniczych, także w innych zakątkach Indii, np. na obszarze Maharasztry. Niekorzystne zmiany nie dotknęły jednak obszarów górnej części doliny Gangesu, Pendżabu i Harijany, gdzie powstawały nowe sieci osadnicze i następowała ekspansja kultury szarej ceramiki malowanej i umiejętności użycia żelaza, związana z ruchami plemion indoeuropejskich. W dolinie Gangesu nastąpił prawdopodobnie aż 38-procentowy wzrost populacji w stosunku do poprzedniego okresu. Wiele dużych osiedli, takich jak Kausambi było już otaczanych potężnymi ziemnymi wałami. Wczesna fala protourbanizacji objęła głównie północną część subkontynentu indyjskiego. We wczesnym okresie wedyjskim (ok. 1500-800 przed Chr.) kształtowała się indoaryjska kultura Indii i zaczątki religii zwanej hinduizmem. Okres wedyjski, nazywany także erą protohistoryczną był czasem, którym tworzyła się, najpierw ustna literatura wedyjska. Odzwierciedla ona (zwłaszcza Rigweda) poziom cywilizacyjny Indoariów, dla których największym bogactwem były stada bydła. Im wyższy status społeczny właścicieli, tym większe były stada bydła. Największe posiadali oczywiście lokalni władcy zwani radżami, czyli królami lub wodzami (słowo radża jest spokrewnione z łacińskim rex). Bydło funkcjonowało jako jednostka wartości i środek wymiany, co znajduje zaskakująco bliską analogię do sytuacji we wczesnym Lacjum epoki żelaza, opisywanej przez rzymskich historyków. Oznaką wysokiego statusu społecznego było także posiadanie konia. Społeczności klanowe i rodowe łączyły się w plemiona zajmujące określone terytoria zwane janapada. Były to swoiste plemienne protopaństwa. Już w pierwszej połowie II tys. przed Chr. powstawały zręby tekstów Rigwedy. W drugiej połowie II tysiąclecia przed Chr. tworzono teksty Samawedy i Jadźurwedy. Odnoszą się one do realiów życia używających rydwanów zaprzężonych w konie i żelaznej broni Indoariów, którzy czcili jako głównego boga Indrę i byli wojownikami podbijającymi miejscową ludność określaną mianem anarja. Wraz z ich nadejściem na obszarze Indii zaczął się upowszechniać ciałopalny obrządek pogrzebowy. Literatura wedyjska wykazuje podobieństwo z wczesną literaturą irańską. Opisuje także możliwe wydarzenia okresu protohistorycznego, takie jak pokonanie przez Sudasa, wodza plemienia Bharatów koalicji plemion z obszaru Pendżabu w tzw. bitwie 10 królów. Wspomina się w niej także o sąsiednich plemionach Puru i Kuru. W ciągu okresu wedyjskiego plemiona indoaryjskie stopniowo przechodziły od koczowniczego pasterstwa do osiadłego życia rolniczego. Jednak hodowla bydła nadal zachowała swe wysokie, podstawowe znaczenie. Plemiona te żyły na ogół w ustroju zaawansowanego wodzostwa i tworzyły władztwa terytorialne. Ich ustrój społeczny oparty był o patriarchalną organizację rodową. Walczyły one z plemionami Dasjów i Panajów, które to określenia odnoszą się najprawdopodobniej do miejscowej ludności drawidyjskiej. Już w opisywanych czasach zaznaczył się podział społeczeństwa indoaryjskiego na warny, czyli warstwy społeczne o zróżnicowanej funkcji i statusie: braminów (kapłanów), kszatrijów (wojowników i wodzów), wajsjów (rolników) i śudrów (sług, niewolników).

Na obszarze Azji Środkowej późna epoka brązu to również okres zmian. Ludy nomadyczne ze stepu eurazjatyckiego rozprzestrzeniały się dalej na wschód, w kierunku gór Ałtaj i Mongolii. Ludy rolnicze rozprzestrzeniały rolnictwo irygacyjne poprzez Tien Szan do Kotliny Tarymskiej. Nomadzi ze stepu dotarli aż do Korytarza Gansu w Środkowych Chinach. Przynieśli ze sobą rośliny uprawne z zachodu (pszenicę, jęczmień), a także udomowione bydło, owce i kozy oraz nowe techniki metalurgiczne. Połowie II tys. przed Chr. stepowe szlaki połączyły Chiny z obszarami Mongolii. Na obszarach od mykeńskiej Grecji po Chiny dynastii Szang upowszechniło się użycie zaprzężonych w konie rydwanów bojowych. Stały się one najważniejszą ówczesną bronią i najszybszym środkiem transportu, wielce użytecznym na stepie. Po upadku Baktryjsko-Margiańskiego Kompleksu Archeologicznego na obszarze pomiędzy deltą Amu-Darii a Zerafszanem i w okolicach Jeziora Aralskiego rozwinęły się liczne wioski rolniczo-pasterskie i osady w oazach. Ich mieszkańcy były reprezentantami kultury pochodzącej ze stepu, która zaadaptowała rolnictwo i osiedliła się na nowych terenach. Na obszarze Baktrii, Margiany i Sogdiany we wczesnej epoce żelaza (późnej epoce brązu) rozwijała się kultura Yaz, datowana na ok. 1500-500/300 lat przed Chr. Charakterystyczne były dla niej umocnione osiedla jednodworcze z cegły suszonej z potężnymi murami, znane pod nazwą qala. Chroniły one mieszkańców nie tylko przed najeźdźcami, ale także przez niekorzystnymi zmianami pogody, przed wiatrem, mrozem i upałem. Ten typ architektury przetrwał na omawianym obszarze aż do czasów partyjskich, sasanidzkich i wczesnego średniowiecza. Kultura Yaz-I rozwinęła się na gruzach Baktryjsko-Margiańskiego Kompleksu Archeologicznego, nieraz na tych samych stanowiskach. Tutejsze osady były skupione wokół ufortyfikowanych centrów a gospodarka opierała się na irygacyjnym rolnictwem. Charakterystycznym dla niej zjawiskiem jest niemal całkowity brak uchwytnych archeologicznie pochówków. Twórcami kultury Yaz byli indoeuropejscy nomadzi ze stepu i ludność miejscowa. Utrzymywali oni kontakty z kulturą Czust z Kotliny Fergańskiej, a także z osadami takimi jak Mundigak i Pirak w zachodnich Indiach i Afganistanie. W kolejnych fazach istnienia tej kultury (ok. 1000-700/540 przed Chr.) pojawiła się ceramika produkowana na kole garncarskim, metalurgia żelaza i duże, solidnie ufortyfikowane osady. Nazwa omawianej kultury pochodzi od osiedla Yaz-I, które we wczesnej epoce żelaza liczyła 8 hektarów powierzchni. Archeolodzy rozpoznale także inne duże osady tego ugrupowania, takie jak Gonur Tepe, Togolok, Ucz Tepe, Adam Basan, Taip, Garaoj Tepe, Takhirbaj Tepe, Anau, Elken-depe. Liczyły one od 0,5 do 12 hektarów powierzchni. W późniejszych fazach istnienia kultury Yaz pojawiły się nieliczne pochówki w jamach zasobowych przy osadach. Wokół dużych osiedli i ich cytadel skupiały się małe wioski rolnicze. Cytadele zbudowane na ceglanych platformach mieściły siedziby lokalnych władców, spichlerze i magazyny. Podstawą gospodarki było rolnictwo i intensywna hodowla zwierząt. Ważną rolę spełniały systemy irygacyjne, wykorzystujące wody rzek takich jak Amu-Daria i Syr-Daria. Obok narzędzi wykonanych z brązu cynowego używano też pierwszych narzędzi żelaznych. Twórców kultury Yaz badacze identyfikują z z wczesnymi ludami irańskimi, czyli z pochodzącą ze stepu grupą indoeuropejską, związaną pierwotnie prawdopodobnie z kulturą andronowską, która osiedliła się następnie na obszarze Wyżyny Irańskiej. Był to lud, który stał się później twórcą Awesty. Twierdze typu qala są wspomniane w Aweście pod nazwą vara-. Ze środowiska kultury Yaz mogły się wywodzić także późniejsze koczownicze ludy Saków, Parnów i Dahów, znane z epoki żelaza i okresu hellenistycznego. To prawdopodobnie w późnej kulturze Yaz (pod koniec II lub na początku I tysiąclecia przed Chr.) pojawiła się wyznawana przez Irańczyków religia, czyli zaratusztrianizm. Wskazuje na to trwanie praktyki unikania pochówków zmarłych w ziemi, charakterystycznej dla tej religii, aż do okresu hellenistycznego na obszarze południowej części Azji Środkowej. W późnym II tysiącleciu przed Chr. nad wschodnimi brzegami Morza Kaspijskiego zamieszkiwały społeczności osiadłych rolników, którzy pozostawili po sobie liczne osady i cmentarzyska, takie jak Patme-sai i Karalemata-sai. Na tych cmentarzyskach występują groby pod małymi kurhanami, pod którymi znajdują się kamienne komory grobowe ze śladami użycia ognia. Mieściły one pochówki szkieletowe. Ludzie pochowani w tych grobach byli potomkami koczowników ze środowiska kultury grobów zrębowych znad Wołgi i Uralu. Na obszarze doliny Zarafszanu i Amu-Darii oraz nad Jeziorem Aralskim rozwijała się w II tysiącleciu przed Chr. rolnicza kultura Tazabagjab. Charakterystyczne były dla niej półziemiankowe domostwa z paleniskami, tworzące małe osady. Dominowały cmentarzyska szkieletowe z grobami posiadającymi konstrukcje-znaczniki na powierzchni. Jako dary grobowe składano naczynia ceramiczne, ciosła, igły, bransolety, paciorki i pierścienie. Ludność kultury Tazabagjab opierała swoją ekonomikę na rolnictwie irygacyjnym. Budowali kanały kierujące wody rzeczne na pola. Z biegiem czasu systemy irygacyjne były udoskonalane. Znana była produkcja przedmiotów z brązu, a także obróbka kości i kamienia. Populacja kultury Tazabagjab była prawdopodobnie spokrewniona z ludnością kultury Andronowo i kultury grobów zrębowych znad Wołgi i z Kazachstanu. Zresztą pochówki późnej kultury grobów zrębowych są znane m. in. z oazy Jangijul. Na obszarze Chorzemu kultura Tazabagjab sąsiadowała z kulturą Sujargan (ok. 2000-1000 przed Chr.). W drugiej połowie II tys. przed Chr. następowała asymilacja ludności obydwu kultur. Ludność kultury Sujargan zamieszkiwała osady złożone z niewielkich domów o konstrukcji słupowej z paleniskami w środku. Na początku gospodarka kultury Sujargan opierała się na łowiectwie i zbieractwie, lecz później zaadaptowano rolnictwo. W późniejszej fazie istnienia kultury pojawiła się metalurgia brązu, która wyparła narzędzia kamienne. Nad brzegami Amu-Darii i w Kotlinie Fergańskiej rozwijała się w drugiej połowie II tys. przed Chr. kultura Kairakum. Jest to formacja znana z niewielkich (do 3 hektarów powierzchni) osad, zabudowanymi domami  na prostokątnym planie, z owalnymi paleniskami. Zmarli chowani byli w grobach skrzynkowych z kamienną obstawą, ułożeni na boku. Zmarłych chowano wraz z ozdobami, naczyniami ceramicznymi i grotami strzał. Zdarzały się pochówki podwójne. Podstawą gospodarki ludności kultury Kairakum była hodowla stad koni, bydła, kóz i owiec, uzupełniana łowiectwem i rybołówstwem. Wytwarzano ręcznie naczynia ceramiczne, często opatrzone odciskami tkanin i zdobione prostą dekoracją geometryczną. Przedstawiciele kultury Kairakum eksploatowali polimetaliczne złoża rud metali, przede wszystkim miedzi,  w górach Kara-Mazat i przetwarzali je w bezpośredniej bliskości osad, czego śladami są liczne znaleziska żużli, kropelek metalu i fragmentów rudy. Z brązu wytwarzano broń i narzędzia, odlewane w kamiennych formach. Produkowano sierpy, kilofy, sztylety, noże, groty strzał, ciosła. Są one podobne do innych tego typu wyrobów ze wschodniej części stepu eurazjatyckiego. Na obszarze Kotliny Fergańskiej rozwijała się ok. 1500-900 lat przed Chr. kultura Czust. Znana jest ze stanowisk archeologicznych takich jak Czust i Dalverzin Tepe. W obrębie tej formacji funkcjonowały zarówno małe osiedla jednodworcze, jak i większe wioski, zajmujące od 4 do 10 hektarów powierzchni i otoczone fortyfikacjami z cegły mułowej. Z tego samego materiału wznoszono domy, których dachy podtrzymywały drewniane słupy. Domostwom towarzyszyły jamy zasobowe i paleniska. Przedstawiciele kultury Czust chowali swoich zmarłych w grobach w obrębie osad. Dominowały zwykłe pochówki szkieletowe, choć znane są także pochówki rozczłonkowane lub ograniczone do samych czaszek. Gospodarka kultury Czust oparta była na uprawie pszenicy, prosa i jęczmienia, oraz na hodowli bydła, owiec, kóz, świń, koni i osłów. W rolnictwie używano kamiennych motyk i brązowych sierpów. Łowiectwo i rybołówstwo odgrywało marginesową rolę. Wytwarzano ręcznie naczynia ceramiczne zdobione odciskami sznura i tkanin. Metalurgia opierała się na eksploatacji pobliskich złóż metali występujących w Kotlinie Fergańskiej. Na obszarze osiedli znaleziono liczne ślady produkcji metalurgicznej w postaci form odlewniczych i żużli. Produkowano brązowe dłuta, sierpy, noże, ciosła, wiertła, elementy rzędu końskiego, ostrza broni drzewcowej, groty strzał i przybory toaletowe. Bardzo wysoko rozwinięta była wytwórczość przedmiotów z kości i rogu oraz tkactwo. Ludność kultury Czust utrzymywała kontakty z sąsiednimi społecznościami (np. z południowym Turkmenistanem) i wchodziła z nimi w zbrojne konflikty. Zasięg kontaktów kultury Czust sięgał aż do środkowych Indii i do osady Mundigak w Afganistanie. Twórcy kultury Czust byli stepowymi nomadami, którzy zaadaptowali rolniczy, osiadły tryb życia po osiedleniu się w Kotlinie Fergańskiej. Byli spokrewnieni z koczownikami, których inna grupa dotarła w II tys. przed Chr. do Indii i Afganistanu.

Na obszarach od południowego Uralu po górny Jenisej, góry Sajan, Kotlinę Tarymską oraz Tadżykistan i Uzbekistan rozwijała się ok. 2000-1150/1000 lat przed Chr. kultura Andronowo (andronowska). Była to kultura mobilnych, stepowych koczowników, którzy docierali także do sąsiednich obszarów leśno-stepowych. Ekspandowała ona na wschód i południe, w kierunku Chorezmu i Kotliny Tarymskiej. Jej ekspansja przyczyniła się m. in. do powstania kultury Tazabagjab i kultury Bašch-Biškent, czyli ugrupowań stworzonych przez nomadów, którzy zaadaptowali rolnictwo. Gospodarka kultury andronowskiej opierała się na hodowli sezonowo wypasanych stad bydła, koni i owiec. Ludność kultury Andronowo zaczęła używać koni do jazdy wierzchem. Na niektórych obszarach te podstawowe rodzaje aktywności uzupełniała uprawa roli na niewielką skalę. Nad Amu-Darią i Zarafszanem ludność andronowska zaadaptowała rolnictwo irygacyjne. Ważnym uzupełnieniem diety było łowiectwo i rybołówstwo. Na całym obszarze kultury andronowskiej koczownicy używali tej samej ceramiki dekorowanej motywami geometrycznymi i bardzo podobnych wyrobów brązowych. Ludzie kultury Andronowo budowali stałe osady złożone z 10-40 domów. Stanowiły one bazy ich nomadycznych wędrówek. W osadach tych dominowały domostwa półziemiankowe z piecami, jamami zasobowymi i kamieniami do ogrzewania. W zimie zwierzęta hodowlane trzymano w specjalnie zbudowanych zagrodach. Zmarłych chowano głównie w obrządku szkieletowym, choć zdarzały się groby ciałopalne, znane przede wszystkim z cmentarzyska Arpa w Kirgistanie. Wśród pochówków przeważały kurhany, niekiedy otoczone kamiennym kręgiem, oraz groby płaskie. Ciała zmarłych lub ich spalone szczątki składano do drewnianych, zrębowych komór grobowych wraz z naczyniami ceramicznymi i ozdobami. Zdarzały się pochówki bogato wyposażone w dary, takie jak bransolety, pierścienie, paciorki z antymonu, osłony, naszyjniki. W okolicy cmentarzysk składano ofiary z mięsa i roślin. Obok wypasu stad zwierząt ludność kultury andronowskiej zajmowała się masowym pozyskiwaniem i obróbką metali. Eksploatowała złoża rud metali w Górach Zarafszańskich, Kazachstanie, na Uralu i w Kotlinie Minusińskiej, zarówno rudy miedzi, jak i cyny. Wytwarzała liczne przedmioty brązowe (broń, narzędzia), które były nie tylko używane na miejscu, ale także eksportowane na inne obszary. Niektóre społeczności kultury Andronowo specjalizowały się w górnictwie i metalurgii. Metalurgia była przyczyną rozprzestrzeniania się andronowskiego modelu kulturowego na obszarach stepu i zachodniej Syberii. Migracje koczowników i obrót wyrobami metalowymi jednoczyły ugrupowania andronowskie na szerokim obszarze, który zajmowały. Dzięki ludności tej kultury metalurgia miedzi i brązu oraz koczowniczy model gospodarczy rozprzestrzeniały się dalej na wschód. Szczególnie bogate pochówki znane są z cmentarzysk tzw. grupy siemiereczeńskiej kultury andronowskiej z obszaru dzisiejszego Kirgistanu. Przeważały na jej obszarze pochówki ciałopalne. Jej przedstawiciele uprawiali sztukę naskalną w wielu miejscach, tworząc petroglify i stopniowo przechodzili od stacjonarnego pasterstwa do pełnego nomadyzmu. Hodowali głównie bydło i pozostawili po sobie nieliczne stanowiska osadnicze. Podstawą ich gospodarki był wypas transhumacyjne. Brązowych sierpów używali głownie do zbierania paszy dla zwierząt na zimę. Ludność grupy siemiereczeńskiej wydobywała rudy metali w okolicy jeziora Issyk Kul, w górach Czatkalskich i w Ałatale Tałaskim w Tien Szanie. Powstało tu ważne centrum metalurgii brązu, gdzie wytwarzano wiele przedmiotów z tego metalu:  siekiery, kilofy, łopaty, ciosła, sierpy i noże. Odlewano je w formach. Wyroby opisywanego centrum metalurgicznego związanego z kulturą Andronowo docierały nawet do Chin. Ludność kultury Andronowo badacze identyfikują z ludami irańskimi i indoirańskimi z rodziny indoeuropejskiej, z przodkami koczowniczych Saków, Scytów i Massagetów. Na obszarze Transoksanii (pomiędzy Amu-Darią i Syr-Darią) rozwijała się w II tys. przed Chr. kultura Bašch-Biškent. Zana jest ona z cmentarzysk ciałopalnych, na których występują pochówki jamowe, oraz z grobów szkieletowych z towarzyszącymi im paleniskami. Zmarłych grzebano z naczyniami ceramicznymi i wyrobami metalowymi (sztylety, lusterka, szpile, brzytwy). Znano także grobowce katakumbowe, w których w charakterze darów grobowych znajdowały się krzemienne grociki strzał, brązowe szpile i paciorki z różnych skał. Kultura Bašch-Biškent zasiedlała głównie półpustynne i skaliste tereny, a jej gospodarka opierała się na wypasie stad owiec. Jej przedstawiciele byli stepowymi nomadami ze środowiska kultury Andronowo, którzy weszli w kontakt z miejscowymi rolnikami. Wiele praktyk rytualnych tej kultury wykazuje podobieństwo do religii i rytuałów opisanych w tekstach wedyjskich. W kolejnych odcinkach późnej epoki brązu, w późnym II tysiącleciu przed Chr. rolnicy nadal zamieszkiwali doliny Amu-Darii i jej dopływów. Aż do ok. 1100 lat przed Chr. rozwijała się na obszarach dzisiejszego Turkmenistanu i północnego Iranu trwająca od neolitu kultura Anau, oparta na rozwiniętej, irygacyjnej uprawie roli. Była to zaawansowana kultura o wysokiej specjalizacji gospodarczej i skomplikowanej strukturze społecznej. W kilku regionach Azji Środkowej funkcjonowały społeczeństwa pasterskie, które zaadaptowały także rolnictwo, czego przykładem może być kultura Czust. Większa część regionu była zajęta przez społeczności nomadycznych pasterzy bydła, koni i stad innych zwierząt. W późnej epoce brązu rozwój hodowli doprowadził do kumulacji bogactw w postaci wielkich stad i wyrobów metalowych przez niektóre jednostki. Pojawiły się liczne skarby wyrobów brązowych. Upowszechnienie się brązowej broni ofensywnej wskazuje na rosnącą intensywność konfliktów zbrojnych toczonych o stada bydła i koni oraz o pastwiska, a także spowodowane migracjami poszczególnych grup. W połowie II tysiąclecia przed Chr. na obszarach północno-wschodnich kultury Andronowo zaczęła się rozwijać tzw. kultura karasukska (ok. 1500-800 przed Chr.), która objęła swym zasięgiem tereny nad górnym Jenisejem, a także skraje gór Ałtaju i Tien Szanu. Pozostawiła po sobie liczne, dużych rozmiarów cmentarzyska, na których zmarłych chowano w kamiennych grobach skrzynkowych, często z symbolami solarnymi ułożonymi z kamieni i zorientowanymi solarnie. Cmentarzyska otaczano kamiennymi ogrodzeniami. Zmarłym wkładano do grobów wyroby brązowe (noże pasterskie, broń: sztylety, topory, czekany, groty włóczni) i naczynia ceramiczne oraz mięso owiec, wołów i koni. Gospodarka kultury karasukskiej opierała się na sezonowym wypasie stad bydła, owiec i koni pomiędzy pastwiskami zimowymi i letnimi. Osady były najczęściej tylko tymczasowymi obozowiskami. Wznoszono w nich domostwa półziemiankowe, wyglądające jak kopce. Mobilni pasterze kultury karasukskiej przemieszczali się na grzbietach koni, w taborowych wozach (znanych m. in. ze sztuki naskalnej) oraz w rydwanach. Rydwany wykazują spore podobieństwa do analogicznych pojazdów znanych z Chin dynastii Szang. Wyroby brązowe omawianej kultury są bardzo różnorodne i zdobione motywami zwierzęcymi. Były one wysokiej jakości i nawiązywały do wytwórczości horyzontu sejmińsko-turbińskiego. Wpływ karasukskiej wytwórczości brązowniczej na metalurgię Chin w okresie dynastii Szang i Czou jest wyraźnie widoczny zwłaszcza w znaleziskach noży zdobionych motywami zwierzęcymi, które są w obu kulturach niezwykle do siebie podobne. Rozchodziły się one od Uralu po Chiny. Twórcami kultury karasukskiej były najprawdopodobniej grupy indoeuropejskiej ludności mówiące językiem, bądź językami z grupy irańskiej. Dzięki dostępowi do dogodnych pastwisk kultura karasukska przeżywała okres eksplozji demograficznej i ekspansji, dzięki czemu jej wyroby brązowe upowszechniły się w strefie leśnej północnej i wschodniej Azji, docierając nawet do Chin. Sytuacja ta zmieniła się na skutek niekorzystnych fluktuacji klimatycznych, które na obszarach klimatu kontynentalnego zamieniły dawne dobre pastwiska w tzw. suchy step, którego roślinność była skrajnie uboga. Klimat stał się surowy i suchy, co bardzo utrudniło życie społeczności bytujących na stepie eurazjatyckim. Spowodowało to ich migrację w kierunku zachodnim na przełomie II i I tysiąclecia przed Chr. W tym ruchu ludności wzięły udział także społeczności kultury karasukskiej. Na obszarze Kotliny Tarymskiej rozwijała się w II tysiącleciu przed Chr. póxnobrązowa kultura Ayala Mazar–Xiaohe (ok. 2000-1400 przed Chr.). Jest znana głównie z cmentarzysk, takich jak Xiaohoe, na których zachowały się w suchym klimacie i zasolonym gruncie zmumifikowane ciała zmarłych wraz z bogatym wyposażeniem, także tym wykonanym z materiałów organicznych. Zachowane na tych cmentarzyskach ciała należą do ludzi europejskiego typu antropologicznego. Na omawianym obszarze odkryto ponad 500 mumii z szerokiego okresu pomiędzy 2100 przed Chr., a początkiem naszej ery. W Kotlinie Tarymskiej zamieszkiwał wówczas lud, którego przedstawicieli można uważać za przodków indoeuropejskich Tocharów, znanych z późniejszych źródeł historycznych. Przybyli oni tu ze środowiska kultury Afanasjewo na przełomie III i II tys. przed Chr., poddani presji syberyjskiej kultury Okuniewskiej z północy. Mumiom z cmentarzysk towarzyszy bogata kultura materialne w postaci zachowanych w całości ubrań ze skóry i tkanin, obuwia, nakryć głowy, koszyków, biżuterii, figurek kamiennych i drewnianych, drewniane maski. Ludność kultury Ayala Mazar–Xiaohe zamieszkiwała obszary położone wzdłuż rzek i trudniła się hodowlą bydła, owiec, kóz i koni oraz rolnictwem irygacyjnym. Umieli produkować różnorodne tkaniny, w tym filc. Uprawiali pszenicę oraz jęczmień i umieli wykorzystywać w cela leczniczych przęśl chińską (Ephedra sinica). W walce posługiwali się łukiem i strzałami. Do wykonywania wielu przedmiotów używali importowanego z Chin jadeitu. Z obszaru omawianej kultury znane są struktury osadnicze zawierające stajnie i pomieszczenia mieszkalne, a także osiedla ufortyfikowane, takie jak Sebier, otoczone ceglanymi murami. Osadnictwo z biegiem czasu przemieszczało się na południe Kotliny Tarymskiej, do żyznych oaz. Z czasem pojawiły się trójdzielne brązowe grociki strzał i pierwsze żelazne narzędzia  i broń. Przedstawiciele kultury Ayala Mazar–Xiaohe utrzymywali kontakty zarówno z centrami wydobycia jadeitu na południu i wschodzie, jak i z kulturą andronowską na zachodzie. W okolicy Kucza funkcjonowała sąsiednia kultura Xintala (1700-1300 przed Chr.), pozostająca pod silnym wpływem kultury andronowskiej. Znane są z jej obszaru skarby wyrobów brązowych podobne do andronowskich. To właśnie przedstawiciele kultur stepowych, które przeniknęły do Kotliny Tarymskiej przynieśli do Chin umiejętność uprawy pszenicy i jęczmienia, hodowlę owiec i kóz oraz metalurgię brązu. W końcu epoki brązu wpływy kultur stepowych w Kotlinie Tarymskiej zwiększyły się znacznie. Upowszechniła się jazda konna kulty płodności pochodzące zza gór Tien Szan. W okresie 1250-1000 przed Chr. ludność pochodząca ze stepu tworzyła petroglify na skałach w Kangjia Shimenzi w Tien Szanie. Komunikacja pomiędzy Kotliną Tarymską a Chinami odbywała się przez Korytarz Gansu, położony pomiędzy pustyniami Mongolii, a Wyżyną Tybetu. Oferował on podróżującym w obydwu kierunkach (ze wschodu na zachód i z zachodu na wschód) dogodny szlak przejścia, łączący Chiny ze stepem eurazjatyckim. We wschodniej części Korytarza Gansu rozwijała się ok. 1350-650 przed Chr. kultura Siwa, identyfikowana ze znanymi ze źródeł chińskich nomadycznymi ludami Rong i Xianyun. Była to kultura koczowniczych pasterzy, bo ten rodzaj gospodarki zapanował na omawianym terenie po 1500 r. przed Chr. Przez Korytarz Gansu do Chin dynastii Szang docierał jadeit z Kotliny Tarymskiej. W drugiej połowie II tysiąclecia przed Chr. rozwinęły się kontakty Chin z ludami stepowymi nowym, północnym szlakiem, łączącym je ze stepami mongolskimi. Tą drogą dotarły do Chin rydwany i nowe rodzaje broni brązowej, wywodzące się ze środowiska kultury andronowskiej i kultury karasukskiej. Pod koniec II tys. przed Chr. na obszarze grup Alakul i Fiodorowo, należących do kultury andronowskiej zaznaczyła się tendencja do opuszczania stałych osiedli i przechodzenia od rolnictwa do półnomadycznego, a następnie koczowniczego pasterstwa. Uprzednio były to grupy osiadłe, opierające swój był o stacjonarną uprawę roli i hodowlę zwierząt na obszarach pomiędzy Uralem i Irtyszem, oraz między rzekami Toboł i Ob. W rejonie Bajkału i wschodniej Mongolii rozwijała się ok. 1250-100 lat przed Chr. tzw. kultura grobów płytowych. Znana jest przede wszystkim z cmentarzysk, na których owalne lub kwadratowe groby skrzynkowe ograniczone są kamiennymi płytami, tworzącymi otaczającą je konstrukcje. Wiele grobów zaopatrzonych jest w kamienne stele. Groby mieszczą pochówki szkieletowe z darami grobowymi w postaci czaszek zwierząt (zwłaszcza koni), a także przedmiotów brązowych: ozdób, noży, sztyletów, hełmów. Twórcami tej kultury były populacje o charakterze mongoloidalnym. W zachodniej Mongolii i Ałtaju rozwijała się około 1400-300 przed Chr. kultura Khirigsuur. Dominowały w niej pochówki pod kurhanami z wewnętrznymi, drewnianymi lub kamiennymi komorami grobowymi. Spoczywali w nich ludzie o europejskim typie antropologicznym. Znane są z jej obszaru także miejsca ofiarne. Twórcy obydwu kultur byli koczowniczymi pasterzami i wojownikami. Charakterystycznym dla zachodniej i centralnej Mongolii zjawiskiem w omawianym okresie było wznoszenie wolnostojących stel z płaskich kamiennych bloków, opatrzonych rytymi wyobrażeniami jeleni i innych zwierząt, a także broni. Archeolodzy określają je mianem tzw. kamieni jeleni. Do tzw. pierwszej grupy tych kamieni (ok. 1400-850 przed Chr.) należą monumenty ze stylizowanymi przedstawieniami jeleni i protom innych zwierząt, a także sztyletów i noży. Związane one są jeszcze z kulturą karasukską. Badacze uważają, że tego typu kamienie miały upamiętniać czczonych przodków, wodzów i zasłużonych wojowników. Zwyczaj ich stawiania przetrwał w epoce żelaza.

Na Półwyspie Arabskim i w krajach Zatoki Perskiej późna epoka brązu to w dużej mierze okres kontynuacji dawnych trajektorii rozwoju. Choć kontakty i wymiana pomiędzy krajami Zatoki Perskiej a Azją Południową straciły mocno na znaczeniu, to jednak nigdy nie zostały do końca przerwane. We wschodniej części Półwyspu Arabskiego późna epoka brązu datowana jest na lata 1500-1300 przed Chr. Na rozwój tutejszych kultur negatywnie wpływała faza suchego klimatu, trwająca pomiędzy 2000 a 800 przed Chr. Na Wyżynie Dhamar aż do końca II tysiąclecia przed Chr. funkcjonowała znaczna osada Hammat al-Qa, dochodząca do 5 hektarów powierzchni i stanowiąca dom dla kilkuset mieszkańców. Była ona otoczona murem obronnym i wzniesiona na założonym z góry planie. Była także częścią hierarchicznej sieci okolicznych osad, a stopień rozwoju zamieszkującego ją społeczeństwa musiał być mocno zaawansowany. Osada Ma’layba koło Adenu na wybrzeżu Jemenu była zasiedlona w okresie 2000-1300 przed Chr. Składała się z chat w konstrukcji słupowej i była otoczona polami poddanymi sztucznej irygacji. Sąsiadowała z nią osada Sabir, zasiedlona pomiędzy 1400 a 800 przed Chr. Szczyt rozwoju tej osady przypadał na XII wiek przed Chr. Późna epoka brązu była na obszarach od Równiny Tihamah do Morza Czerwonego czasem rozwoju osadnictwa i lokalnych tradycji. Sabir zajmował powierzchnię prawie dwóch kilometrów kwadratowych. Zabudowany był domami słupowymi, a w XII wieku przed Chr. pojawiły się na jego terenie domy i budynki gospodarcze wzniesione z cegły mułowej. Wzniesiono tu wielki kompleks ceglanych budowli otoczony murem, a także sanktuaria i warsztaty. W tych ostatnich produkowano naczynia ceramiczne i przedmioty brązowe. Sabir i inne osady, na obszarze których znaleziono produkowane tu brązowe wyroby należą do tzw. kompleksu Sabir/Sihi i były połączone sieciami wymiany obejmującymi osady rozwijające się na brzegach Morza Czerwonego. W ceramice późnej epoki brązu w południowo-zachodniej części Półwyspu Arabskiego wyraźnie widoczne są wpływy afrykańskie zza Morza Czerwonego. W tym regionie gospodarka opierała się głównie na hodowli owiec i kóz oraz w mniejszym stopniu bydła. Hodowano także świnie i polowano na dzikie gazele i koniowate. Uprawiano pszenicę, jęczmień, owies, sorgo, proso i palmę daktylową (Phoenix dactylifera). Rolnictwo polegać musiało na sztucznym nawadnianiu i tylko na niektórych obszarach wyżynnych pola uprawne na terasach były zasilane deszczem. Intensywnie eksploatowano zasoby morskie, zwłaszcza ryby, mięczaki i skorupiaki. W II i I tys. przed Chr. nadal przeważały na obszarze południowo-zachodniej Arabii pochówki szkieletowe w grobowcach megalitycznych. Ważną role spełniał handel morski, a Egipcjanie docierali wówczas do Puntu i wybrzeży Półwyspu Arabskiego. Teksty z czasów Totmesa III wspominają o południowoarabskim plemieniu Gnbtyw (Gebbanitów), które przyniosło faraonowi w darze trybut w postaci mirry. Sprowadzano stąd głownie mirrę i kadzidło. Wybrzeże Jemenu spełniało ważną rolę w kontaktach dalekosiężnych pomiędzy Azją a Afryką w okresie po 1500/1400 przed Chr. To prawdopodobnie stąd uprawa pochodzącego z Azji Południowo-Wschodniej bananowca zwyczajnego (Musa × paradisiaca) przedostała się do Afryki pod koniec II tys. przed Chr. To na obszarze Jemenu i Omanu istniały jedne z pierwszych centrów uprawy tej rośliny w Azji Zachodniej. Półwysep Arabki łączyły dalekosiężne szlaki handlu morskiego z subkontynentem indyjskim. To prawdopodobnie tą drogą dostały się do Egiptu ziarna pieprzu, które znaleziono w nozdrzach mumii Ramzesa II. Próby przekopania kanału pomiędzy Nilem a Morzem Czerwonym w czasach Setiego I i Ramzesa II wskazują, jak ważna była dla Egipcjan łączność ze szlakami Morza Czerwonego i Półwyspem Arabskim. W południowo-wschodniej części Półwyspu Arabskiego okres późnej epoki brązu (1600-1300 przed Chr.) i początku wczesnej epoki żelaza (1300-1000 przed Chr.) to czas kryzysu osadnictwa. Nastąpiła dramatyczna redukcja liczby zasiedlonych osad, zwłaszcza na obszarze Omanu. Tylko niektóre osiedla znane z poprzedniego okresu były nadal zasiedlone (Hili 8, Tell Abraq, Kalba, Ra’s al-Jinz). Nowe osady były bardzo nieliczne. Około 1500 lat przed Chr. seria kamiennych budowli została wzniesiona na stanowisku archeologicznym Shimal na skraju Wadi Haqil. W pobliżu znajdowały się liczne śmietniska muszlowe, świadczące o eksploatacji zasobów morskich przez mieszkańców. Wykopaliska archeologiczne wskazują na ciągłość zasiedlenia w tym miejscu od późnej epoki brązu do wczesnej epoki żelaza. Z omawianego okresu znane są bardzo nieliczne pochówki. Groby to najczęściej konstrukcje podziemne z naziemną budowlą kamienną. Wiele jest grobów zbiorowych. Najlepiej rozpoznanym archeologicznie osiedlem z późnej epoki brązu jest Ra’s al-Jinz, gdzie archeolodzy odkryli pozostałości niewielkiej osady. W Tell Abraq odnaleziono ślady domów słupowych z podłogami i warownego muru otaczającego to osiedle. Około 1400 lat przed Chr. na niektórych stanowiskach pojawiły się ceglane platformy proweniencji środkowoazjatyckiej, co świadczy o intensywnych kontaktach ze światem zewnętrznym i rosnącej społecznej złożoności. Z Tell Abraq znana jest rozległa ceglana platforma podobna do tych z Namazga i Yaz Tepe, co wskazuje na kierunek kontaktów. Był to jednak okres mniej wzmożonej produkcji rolnej i wytwórczości pozarolniczej. W ceramice dominowały proste, surowe naczynia stołowe i zasobowe. Obok nich używano naczyń importowanych z kasyckiej Babilonii lub ich naśladownictw. Ze stanowiska archeologicznego Tell Abraq znane są naczynia zawierające bitumin lub zamykane za pomocą tej substancji. Proste naczynia były produkowane w ramach wytwórczości przydomowej, także we wczesnej epoce żelaza. Ważnym ośrodkiem produkcji ceramiki było Wadi Haqil, skąd naczynia karawanami osłów docierały do innych osad. Nadal kwitła produkcja metalurgiczna w zakresie brązownictwa. W pochodzącym z opisywanego okresu grobie z al-Wasit znaleziono ponad 60 przedmiotów z brązu: ostrzy broni drzewcowej, sztyletów i mieczy. Podobnie bogaty inwentarza zawierał tzw. Grób wojownika z Nizwa w Omanie. Produkowano już wówczas długie miecze na wzór irański oraz miecze krótkie i sztylety. W późnej epoce brązu zaczęto także produkować  brązowe groty strzał. Pojawienie się dużej ilości brązowej broni i grobów wojowników może świadczyć o wzroście konfliktów zbrojnych między miejscowymi plemionami. W późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza miały miejsce kontakty handlowe z Iranem, na co wskazują znaleziska z Kalba i Tell Abraq. W gospodarce przeważała hodowla kóz i owiec, uprawa pszenicy, jęczmienia i palmy daktylowej oraz łowiectwo. Ważnym źródłem pożywienia, którego znaczenie z biegiem czasu wzrastało, były pozyskiwane z morza ryby, skorupiaki i mięczaki. Pod koniec II tysiąclecia przed Chr. w materiale archeologicznym na obszarach południowo-wschodniego Półwyspu Arabskiego pojawiały się w coraz większej ilości kości wielbłąda jednogarbnego (Camelus dromedarius). Już udomowione wielbłądy miały zmienić handel, gospodarkę i życie społeczne w późniejszych fazach epoki żelaza i zrewolucjonizować transport. Tymczasem w gospodarce przeważała tendencja do coraz mniejszej specjalizacji i coraz bardziej ekstensywnej eksploatacji lokalnych zasobów. Wiele społeczności przeszło do półnomadycznego i nomadycznego trybu życia. Jedyne większe osady istniały na wybrzeżu morskim. W obszarze Zatoki Perskiej, po upadku struktur państwowych, w połowie II tys. przed Chr. nastąpiło ich odrodzenie. Po hiatusie osadniczym pałac z Qala’at al-Bahrain na wyspie Dilmun (Bahrajn) został ponownie zasiedlony w XVI w. przed Chr. Rozpoczęła się wówczas tzw. faza środkowodilmuńska rozwoju miejscowej kultury. W pobliżu wzniesiono kolejną konstrukcję pałacową. Miasto Dilmun otoczone było murem obronnym. Odrodzenie struktur państwowych i miejskich związane było z zajęciem wyspy Dilmun przez dynastię kasycką z Babilonii. Teksty z czasów króla Burnaburiasza z XIV w. przed Chr. mówią o namiestniku Nippur i jego bracie, namiestniku wyspy Dilmun. Oznacza to, że wyspa znalazła się pod władzą Babilonii i była zarządzana przez namiestników. Tytuł namiestnika Dilmun znany jest także z babilońskiej pieczęci cylindrycznej i korespondencji w piśmie klinowym. Na Dilmun właśnie wówczas zaczęto używać pisma klinowego, niezbędnego babilońskiej administracji. Tabliczki z tekstami klinowymi z tego okresu zostały znalezione na wyspie przez archeologów. Najstarsze pochodzą z XV w. przed Chr., z czasów króla Aguma III. Zostały odkryte w budynku nazwanym przez badaczy kasyckim magazynem, gdzie odbywały się czynności związane z administracją i obrotem dóbr. Teksty dotyczyły administracji, pałacu i wydawanych różnym osobom racji żywnościowych. Znaleziono tu także liczne pieczęcie cylindryczne w stylu kasyckim i mitannijskim. Znaleziska te wskazują na pełną kontrolę namiestnika nad administracją i ekonomiką wyspy. W pałacu istniała także szkoła nauczająca czytania i pisania po akadyjsku. Ceramika, wisiorki i pieczęcie znalezione w grobach z Qala’at al-Bahrain są podobne do kasyckich lub pochodzą wprost z Babilonii. Miejscowa elita zaadaptowała babilońską kulturę. Jej przedstawiciele zamieszkiwali stolicę wyspy i po śmierci byli chowani w monumentalnych grobowcach. Materiały związane z kulturą kasyckiej Babilonii znane są nie tylko z Bahrajnu, ale także z Kataru i Arabii Saudyjskiej. W rejonie Zatoki Perskiej i Dilmunu ówczesna gospodarka nadal opierała się na uprawie roli hodowli zwierząt. Pojawiły się prasy do wyciskani daktyli, zwane madbasas. Służyły one do wyciskania syropu z owoców. Ich obecność aż do niedawnych czasów była jedną z podstawowych cech lokalnej architektury na wschodzie Półwyspu Arabskiego. Znaleziska z Qala’at al-Bahrain wskazują na hodowlę owiec, kóz i bydła. Ważną rolę spełniało rybołówstwo i polowania na żółwie, oryksy oraz gazele. Kasyci opanowali Dilmun, obawiając się dominacji elamickiej nad Zatoką Perską. Dilmun pozostawał ważnym ośrodkiem handlu, choć jego znaczenie zmalało w stosunku do sytuacji z wczesnej i środkowej epoki brązu. Przez wyspę przechodził ważny szlak, którym przywożono lapis-lazuli z Azji Środkowej i Afganistanu. Był on dla Kasytów ważnym przedmiotem handlu i darem dyplomatycznym, dlatego opłacało się go sprowadzać przez Iran i Zatokę Perską. Babilończycy sprowadzali także daktyle z Dilmun, wspominane w tekstach. Najprawdopodbniej Dilmun nadal utrzymywał kontakty z Indiami, o czym mogą zaświadczyć znaleziska ceramiki kultury Pirak z Ra’s al- Qala’at z XIII-XII w. przed Chr. Ludzie z Dilmun i Magan żyli w Babilonii już od XVI w. przed Chr. Kasyci opanowali także północną część Zatoki Perskiej i jej wybrzeża. Babilońska kultura materialna dominowała w tym regionie, szczególnie na wyspie Fajlaka. Jej elementem były naczynia szklane i glazurowane, mające charakter wyrobów luksusowych. Na Fajlace archeolodzy okryli także monumentalną świątynię z kolumnami. Wyspa musiała pozostawać pod bezpośrednią władzą kasyckiej Babilonii. Kasycka kontrola nad Dilmun skończyła się w drugiej ćwierci XIV w. przed Chr. Korespondencja z gubernatorem wyspy wskazuje na rosnące problemy polityczne, które w końcu uniemożliwiły sprawowanie nad nią kontroli. Stało się tak za sprawą grupy plemiennej Ahlamu, która zaczynała od kradzieży daktyli, a potem opanowała całą wyspę. Brali nawet zakładników spośród urzędników kasyckich. Ahlamu byli nomadami, być może aramejskiego pochodzenia, którzy przybyli z wybrzeży półwyspu Arabskiego. W końcu zniszczyli oni pałac w Qala’at al-Bahrain, z którego znana jest warstwa spalenizny z XIV w. przed Chr. Prawdopodobnie przeciw władzy Babilończyków zwróciła się także ludność miejscowa. W efekcie tych wydarzeń wyspa Fajlaka pozostała opuszczona aż do okresu hellenistycznego, a osadnictwo na Dilmun przeżyło okres upadku. Qala’at al-Bahrain nie zostało opuszczone, ale monumentalna architektura nie była już używana. Mimo to, asyryjski zdobywca, król Tukulti-Ninurta I ogłosił się pod koniec XIII w. przed Chr. królem Dilmun i Meluhhy. Renesans krajów Zatoki Perskiej nastąpił dopiero w dalszych etapach epoki żelaza…

CDN.

 

 Literatura

R. Gupta, G. Gupta, Forgotten Civilizations: The Rediscovery of India’s Lost History, Gurugram, 2021.

 R. Coningham, R. Young, The Archaeology of South Asia: From the Indus to Asoka, c.6500 BCE–200 CE, Cambridge, 2015.

A. Parpola, Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization, Oxford, 2015.

I. Habib, A People's History of India 2: The Indus Civilization, Aligarh, 2002.

U. Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century, Delhi, London, 2008.

B. Avari, India, the ancient past: a history of the Indian sub-continent from c. 7000 BC to AD 1200, London, New York, 2007.

A. H. Dani, V. M. Masson (red.), History of Civilizations of Central Asia - Vol. 1: The Dawn of Civilization: Earliest Times to 700 B.C., Paris, 1996.

Ch. Baumer, The History of Central Asia, London, New York, New Delhi, 2012.

B. Cunliffe, By Steppe, Desert, and Ocean: The Birth of Eurasia, Oxford, 2015.

M. Rice, The Archaeology of the Arabian Gulf, London, New York, 2002.

P. Magee, The Archaeology of Prehistoric Arabia: Adaptation and Social Formation from the Neolithic to the Iron Age, Cambridge, 2014.

 D.T. Potts, H. Al Naboodah, P. Hellyer (red.), Archaeology of the United Arab Emirates: Proceedings of the First International Conference on the Archaeology of the U.A.E., London, 2003.

P. Beaujard, The Worlds of the Indian Ocean: A Global History, Volume 1: From the Fourth Millennium BCE to the Sixth Century CE, Cambridge, 2020.

C. Renfrew, P. Bahn (red.), The Cambridge World Prehistory, Cambridge, 2014.

 Ch. Scarre (red.), The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies, London, New York, 2018.

C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia: teorie, metody, praktyka, Warszawa, 2002.

B. M. Fagan, N. Durrani, People of the Earth : an introduction to World prehistory, London, New York, 2019.

K. L. Feder. The past in perspective : an introduction to human prehistory, New York, London, 2017.

R. J. Wenke, D. I. Olszewski, Patterns in prehistory: humankind’s first three milion years, Oxford, New York, 2007.

J. Śliwa (aut. i red.), J. Chochorowski, K. M. Ciałowicz, M. Kaczanowska, J. K. Kozłowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata : Tom 2 : Stary i Nowy Świat. Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

J. Brooke, Climate change and the course of global history : A Rough Journey, Studies in environment and history, Cambridge, New York, 2014.

D. W. Anthony, The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton, 2007.

R. Tewari, The origins of Iron-working in India: New evidence from the Central Ganga Plain and the Eastern Vindhyas, Antiquity, 77 (297), 2003, s. 536–544.

A. Parpola, The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization, Oxford, 2015.

E. Kuzmina, V. Mair, The Prehistory of the Silk Road, Encounters with Asia, Philadelphia, 2008.

Subkontynent indyjski, zdjęcie satelitarne

Subkontynent indyjski, mapa fizyczna

Krajobrazy subkontynentu indyjskiego

Kultury archeologiczne Azji Środkowej i północnych Indii w późnej epoce brązu, mapa

Urna kultury grobów gandarskich

Grób kultury grobów gandarskich

Naczynie kultury ceramiki malowanej ochrą

Fragmenty naczyń ceramicznych kultury Jorwe

Pochówki kultury Jorwe

Ceramika kultury Jorwe

Figurki terakotowe kultury Jorwe

Plan osady Inamgaon

Plan domu z Inamgaon

Rekonstrukcja osiedla Inamgaon

Stanowisko archeologiczne Daimabad

Miedziany model rydwanu z Daimabad

Brązowe figury zwierząt z Daimabad

Pochówek urnowy z Pomparipu na Cejlonie

Naczynie ceramiczne ze stanowiska Pomparipu

Mapa stanowiska archeologicznych z okolic Anuradhapura

Plan stanowiska archeologicznego Anuradhapura

Diugonie przybrzeżne (Dugong dugon)

 

Naczynia kultury czarnej i czerwonej ceramiki

Mapa stanowisk kultury czarnej i czerwonej ceramiki w północnych Indiach

Megalityczne grobowce z wczesnej epoki żelaza z południowych Indii

Wykuty w skale grób z południowych Indii

Grób urnowy z południowych Indii

Typologia megalitów indyjskich

Ozdoby i naczynia ceramiczne z południowoindyjskich kultur megalitycznych

Mapa zasięgu południowoindyjskich kultur megalitycznych w epoce żelaza

Plan stanowiska archeologicznego Kadebakele

Ceramika z Kadebakele

Wyroby żelazne z Kadebakele

Plan zagrody ze stanowiska archeologicznego Bukkasagara

Plan warsztatu obróbki żelaza z Bukkasagara

Zasięg kultury szarej ceramiki malowanej

Naczynia i fragmenty naczyń kultury szarej ceramiki malowanej

Stanowisko archeologiczne Hastinapura

Stanowiska archeologiczne z wczesnej epoki żelaza w dorzeczu Gangesu i Jamuny, mapa

Północne Indie we wczesnej epoce żelaza, mapa

Stanowisko archeologiczne Bhagwanpura

Żelazne miecze indyjskie z epoki żelaza

Naczynie z Navdatoli, ok. 1300 przed Chr.

Fragmenty naczyń kultury czerwonej ceramiki polerowanej

Naczynie ceramiczne i wyroby kościane ze stanowiska archeologicznego Burzahom

Naczynia ceramiczne z Burzahom

Pochówki z Burzahom

Konstrukcja megalityczna z Burzahom

Ryt naskalny z Burzahom

Stanowisko archeologiczne Taksila

Groby z epoki żelaza z Udegram koło Taksili

Wyposażenie grobów z Udegram

Plan stanowiska archeologicznego Taksila

Stanowisko archeologiczne Charsadda

Ryż siewny (Oryza sativa)

Komosa biała (Chenopodium album)

Profil archeologiczny stanowiska Charsadda

Narzędzia brązowe ze stanowiska archeologicznego Mundigak

Położenie stanowiska archeologicznego Mundigak

Stanowisko archeologiczne w Starym Kandaharze

Ceramika z wczesnej epoki żelaza z Afganistanu

Stanowisko archeologiczne Pirak

Broń brązowa z okresu wedyjskiego

Mapa migracji ludów indoeuropejskich na obszarze Eurazji

Subkontynent indyjski we wczesnej epoce żelaza, mapa

Indie we wczesnym okresie wedyjskim, mapa

Podział społeczeństwa wedyjskiego na warny, schemat

Kultury okresu wedyjskiego, schemat

Starożytni wojownicy indoaryjscy, rekonstrukcje

Ceremonia religijna w okresie wedyjskim, rekonstrukcja

Sanskrycki tekst wedyjski, kopia z XIX w. po Chr.

Współczesne rekonstrukcje wedyjskich akcesoriów ofiarnych

Stanowisko archeologiczne Kausambi

Położenie i plan stanowiska archeologicznego Kausambi

Przedmioty żelazne z okresu wedyjskiego

Uprawa roli w okresie wedyjskim, rekonstrukcja

Budynki ze stanowiska archeologicznego Pirak

Skarb mieczy brązowych z okresu wedyjskiego z Kallur

Scena polowania, ryty naskalne ze schroniska skalnego Bhimbetka

Przedmioty żelazne z południowych Indii z okresu wedyjskiego

Przedstawienia rydwanów z okresu wedyjskiego w indyjskiej sztuce naskalnej

Azja Środkowa, mapa fizyczna

Azja Środkowa, zdjęcie satelitarne

Krajobrazy Azji Środkowej

Konie domowe (Equus ferus caballus) na stepie kazachskim

Pochówek z rydwanem z Sintaszta

Pochówek z rydwanem z Kriwoje Ozero, ok. 2000 przed Chr.

Przedstawienia rydwanów ze środkowoazjatyckiej sztuki naskalnej

Rekonstrukcja rydwanu stepowych koczowników z epoki brązu

Rekonstrukcja chińskiego rydwanu z czasów dynastii Szang

Pochówek z rydwanem z czasów dynastii Szang

Rekonstrukcja rydwanu kultury mykeńskiej

Mykeńska złota pieczęć z przedstawieniem rydwanu

Rekonstrukcja wozu ze środowiska kultury grobów katakumbowych

Wozy z Lchasen w Armenii,1500-1400 przed Chr.

Sytuacja kulturowa w Azji Środkowej i północnych Indiach w późnej epoce brązu/wczesnej epoce żelaza, mapa

Ceramika kultury Yaz

Wyroby kamienne kultury Yaz

Pochówek ludzki i zwierzęcy z późnej epoki brązu z obszaru Chorasanu

Pochówki kultury Yaz

Mapa fizyczna Chroasanu

Stanowisko archeologiczne Tepe Yam

Plan stanowiska archeologicznego Jayran Tepe

Plan fragmentu budynku z Jayran Tepe

Stanowisko archeologiczne Gopnur Tepe

Rekonstrukcja zabudowy Gonur Tepe

Wykopaliska na stanowisku archeologicznym Yaz Tepe

Rekonstrukcja zabudowań Togolok

Kultury Azji Środkowej w drugiej połowie II tys. przed Chr., mapa

Rekonstrukcja ufortyfikowanych odsieli jednodworczych typu qala z obszaru Afganistanu

Zasięg kultury Tazabagjab, mapa

Zasięg kultur późnej epoki brązu na stepie eurazjatyckim, mapa

Groby i ceramika kultury Tazabagjab

Zdjęcie satelitarne okolic Jeziora Aralskiego

Zabytki kultury Sujargan

Zasięg kultury Czust, mapa

Ceramika kultury Czust

Rekonstrukcja osiedla kultury Czust

Pochówki kultury Czust

Znaleziska archeologiczne z późnej epoki brązu z Uzbekistanu i Kotliny Fergańskiej

Znaleziska archeologiczne z późnej epoki brązu z Tadżykistanu, Turkmenistanu, Afganistanu i Margiany

Mapa środkowoazjatyckich zagłębi metalurgicznych epoki brązu

Starożytne i pradziejowe kopalnie Azji Środkowej oraz rudy metali

Narzędzia górnicze z kopalń  epoki brązu z Azji Środkowej

Kopalnie z epoki brązu z Kargaly

Zasięg kultury Andronowo (andronowskiej), mapy

Ceramika kultury andronowskiej

Zabytki kultury andronowskiej

Zabytki metalowe kultury andronowskiej

Uzbrojenie kultury Andronowo

Przedstawienia rydwanów z kręgu kultury Andronowo

Pochówki kultury Andronowo

Rekonstrukcja pochówku kobiecego kultury Andronowo

Osada kultury Andronowo w Pawłowce

Rekonstrukcje budynków mieszkalnych kultury andronowskiej

Metalurdzy ze środowiska kultury andronowskiej, rekonstrukcja

Ludność kultury andronowskiej, rekonstrukcja

Rekonstrukcje wojowników ze środowiska kultury andronowskiej

Rekonstrukcja stroju kobiecego kultury andronowskiej

Plan osiedla kultury andronowskiej Kizilskoje

Chronologia epok brązu i żelaza na stepie eurazjatyckim, tabela

Rekonstrukcja osiedla stepowych nomadów z epoki brązu

Zabytki grupy siemiereczeńskiej kultury Andronowo z epoki brązu

Zasięg kultury Bašch-Biškent, mapa

Stanowiska archeologiczne kultury Bašch-Biškent, mapa

Zabytki kultury Bašch-Biškent

Pochówki kultury Bašch-Biškent

Ceramika kultury Anau

Strefy interakcji kulturowych w Azji w epoce brązu, mapa

Oddziaływanie i zasięg kultury karasukskiej, mapy

Zabytki kultury karasukskiej

Brązowe noże kultury karasukskiej

Zasięg użytkowania brązowych noży typu karasukskiego

Cmentarzysko kultury karasukskiej

Naczynie kultury karasukskiej

Rekonstrukcje wojowników ze środowiska kultury karasukskiej

Stele kamienne kultury karasukskiej, Rezerwat Chakaski

Lokalizacja najważniejszych stanowisk archeologicznych epoki brązu z Kotliny Tarymskiej, mapa

Pochówki z cemntarzyska w Xiaohoe

Europeidalne mumie z Kotliny Tarymskiej

Przęśl chińska (Ephedra sinica)

Położenie stanowiska archeologicznego Xintala na tle biomów Kotliny Tareymskiej, mapa

Zabytki kultury Ayala Mazar–Xiaohe

Plany domostw z Azji Środkowej z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza

Rzeźba drewniana z cmentarzyska w Xiaohoe

Rekonstrukcja kobiety ze środowiska kultury Ayala Mazar–Xiaohe

Pradziejowe petroglify z Kangjia Shimenzi

Zasięg kultury Siwa

Zabytki kultury Siwa

Zabytki grupy alakulskiej kultury andronowskiej

Zasięg kultury grobów płytowych, mapy

Pochówki kultury grobów płytowych

Zabytki kultury grobów płytowych

Zasięg kultury Khirigsuur, mapa

Kurhany kultury Khirigsuur

Elementy rydwanu i broń brązowa koczowników z Mongolii i Syberii

Ryt naskalny z Kotliny Minusińskiej przedstawiający tymczasowe osiedle koczowników

Zasięg tzw. kamieni jeleni, mapy

Tzw. kamienie jeleni

Półwysep Arabski i Zatoka Perska, mapa fizyczna

Półwysep Arabski i Zatoka Perska, zdjęcie satelitarne

Krajobrazy Półwyspu Arabskiego i Zatoki Perskiej

Plan osady Hammat al-Qa

Pozostałości osady Hammat al-Qa

Ceramika z epoki brązu z zachodniej części Półwyspu Arabskiego

Palma daktylowa (Phoenix dactylifera)

Plan osady Sabir

Pałac z epoki brązu z wyspy Fajlaka

Przykłąd śmietniska muszlowego z Półwyspu Arabskiego

Naczynie z Tell Abraq

Wykopaliska na stanowisku archeologicznym w Tell Abraq

Stanowisko archeologiczne Tell Abraq

Broń brązowa z Tell Abraq

Ceramika z późnej epoki brązu z Tell Abraq

Stanowisko archeologiczne Ra’s al-Jinz

Fragmenty bitumicznego uszczelnienia i rekonstrukcja łodzi z Ra’s al-Jinz

Przykłądy starożytnych łodzi z rejonu Zatoki Perskiej

Piec ceramiczny z Wadi Haqil

Grozty strzał z późnej epoki brązu z Jebel Buhais

Wielbłąd jednogarbny (Camelus dromedarius)

Megalityczna struktura z Jemenu

Stele grobowe z Jemenu z epoki brązu

Drzewo z gatunku Commiphora myrrha, wytwarzające wonną żywicę

Główne biomy regionu Dhofar w Omanie

Główne strefy interakcji i wymiany dalekosiężnej w systemie światowym w późnej epoce brązu

Przedostawanie się roślin uprawnych z Azji do Afryki w epoce brązu

Pieprz czarny (Piper nigrum)

Mumia Ramzesa II

Bananowiec zwyczajny (Musa × paradisiaca)

Egipski statek handlowy z okresu Nowego Państwa, rekonstrukcja

Statek handlowy z Półwyspu Arabskiego z epoki brązu, rekonstrukcja

Egipska ekspedycja do Puntu, relief ze światyni Hatszepsut z Deir el-Bahari, okres Nowego Państwa

Grobowiec kamienny z epoki brązu z zachodniej Arabii

Mapa fizyczna wyspy Bahrajn (staroż. Dilmun)

Zdjęcie ze statku kosmicznego wyspy Bahrajn (staroż. Dilmun)

List namiestnika Nippur do kasyckiego namiestnika Dilmun

Grób zbiorowy z Dilmun, ok 1450 przed Chr.

Ruiny starożytnego miasta Dilmun

Pieczęcie z Dilmun

Stanowisko archeologiczne Qala’at al-Bahrain