Ameryka Północna od późnego okresu archaicznego do okresu formatywnego i preklasycznego (2000 przed Chr.-1/200 po Chr.) i Ameryka Południowa od okresu archaicznego do wczesnego okresu przejściowego (2000-1 przed Chr.)

Pod konie okresu archaicznego w Nowym Świece zachodziły ważne zmiany kulturowe. Powstawały nowe formacje i rozwijały się cywilizacje, które zaczęły funkcjonować w poprzednim okresie. Trwało różnicowanie kulturowe Amerindian. Na obszarze Obu Ameryk rozwój miejscowych kultur był mocno uzależniony od zmian warunków naturalnych i klimatu. Około 3000 lat przed Chr. oscylacja cyklu El Niño sprowadziła zimne, bogate w substancje odżywcze wody do wybrzeży Peru, co umożliwiło rozwój zaawansowanych pre-ceramicznych społeczności rybacko-rolniczych. Kolejna oscylacja sprowadzająca na pacyficzne wybrzeże Ameryki Południowej okres suszy nastąpiła ok. 1800 lat przed Chr. Doprowadziło to do powstania bardziej zaawansowanych społeczeństw okresu inicjalnego lub formatywnego. Mieszkańcy Andów i wybrzeża Peru przetrzymywali kolejne kryzysy klimatyczne wywołane oscylacjami zjawiska El Niño ok. 1000-800/700 przed Chr. Kiedy się one zakończyły nastąpił czas rozwoju kultur tzw. wczesnego horyzontu w okresie 800/700-200 przed Chr. Te zmiany klimatyczne w połączeniu z działaniem Oscylacji Południowej umożliwiły rozwój rolniczych społeczeństw Mezoameryki w II tys. przed Chr. W Ameryce Północnej wyraźniejsze było oddziaływanie Wyżu Syberyjskiego i tzw. halsztackich cykli solarnych. Te oscylacje spowodowały upadek późnych kultur archaicznych ok. 1200-800 lat przed Chr. a potem także pojawienie się kultur wczesnego okresu leśnego.

Od ok. 2000 lat przed Chr. rozpoczęło się formowanie kultur Inupiatów i Yupików na Alasce oraz Inuitów na obszarze dzisiejszej Kanady. Były to kultury związane z formacją znaną badaczom pod nazwą Arktycznych kultur mikrolitycznych (Arctic Small Tool Tradition), zaliczającą się do pierwszych kultur paleoeskimoskich. W okresie 1600-500 lat przed Chr. rozwijała się na obszarze północno-zachodniej Alaski tzw. kultura chorisan (Choris), której twórcy używali gładzonych narzędzi kamiennych oraz zdobiony geometrycznym ornamentem wyrobów kościanych i kamiennych. Utrzymywali się z polowania na karibu (Rangifer tarandus), ssaki morskie, a także z rybołówstwa. Używali ceramiki pochodzenia wschodnioazjatyckiego. Na obszarze Wschodniej Arktyki Amerykańskiej rozwijała się ok. 3200-850 lat przed Chr. kultura pre-Dorset. Jej twórcami byli łowcy-zbieracze, używający gładzonych narzędzi kamiennych. Zamieszkiwali niewielkie osiedla. Od ok. 850/500 lat przed Chr. do 1000/1500 po Chr. rozwijała się w Arktyce mezosekimoska kultura Dorset. Jej przedstawiciele także używali gładzonych narzędzi kamiennych, a także lamp na tłuszcz zwierzęcy wykonanych ze steatytu. Wykonywali kościane i drewniane rzeźby przedstawiające ludzi i zwierzęta. Polowali głównie na morskie ssaki, takie jak morsy arktyczne (Odobenus rosmarus) i narwale jednozębne (Monodon monoceros), a także na karibu i niedźwiedzie polarne (Ursus maritimus). Utracili znajomość użycia łuku i strzał, znanych poprzedzającym ich kulturom. Na obszarze północnej Grenlandii rozwijała się ok. 2400-1900/1700 lat przed Chr. paleoeskimoska kultura Independence I. Jej twórcy przybyli tu z kanadyjskiej Arktyki i byli związani z Arktycznymi kulturami mikrolitycznymi. Szybko rozprzestrzenili się na obszarze Grenlandii. Zamieszkiwali małe namioty ze skrzynkowymi, kamiennymi paleniskami w środku. Polowali głównie na piżmowoły arktyczne (Ovibos moschatus) i pardwy górskie (Lagopus muta). Poławiali golce zwyczajne (Salvelinus alpinus). Wykorzystywali nie tylko mięso, ale także kości, tłuszcz i szpik zwierzęcy. Z czasem zaczęli tworzyć większe, stałe osiedla. Żyli jednak w skrajnie trudnym i zimnym środowisku arktycznym, stale odczuwając ryzyko przełowienia i pogarszających się warunków klimatycznych. Wykonywali narzędzia z bazaltu, agatu i czertu, w tym narzędzia mikrolityczne. Przyczyną zaniku kultury Independence I było przełowienie piżmowołów arktycznych i przetrzebienie ich populacji. Na terenach południowej Grenlandii rozwijała się ok. 2500-800 przed Chr. kultura Saqqaq. Jej twórcy przybyli z północnowschodniej Syberii i byli pokrewni Czukczom i Koriakom. Polowali na foki, ptaki i zwierzęta morskie. Używali narzędzi z łupku krzemionkowego, agatu, kwarcytu i kryształu górskiego. Zamieszkiwali niewielkie namioty. W północnej i północnowschodniej Grenlandii rozwijała się ok. 700-80 lat przed Chr. paleoeskimoska kultura Independence II. Jej mikroskopijna populacja liczyła tylko od 4 do 6 rodzin łowców-zbieraczy. Pozostawały one w kontakcie z resztą populacji Grenlandii i Wyspy Ellesmera. W okresie neoeskimoskim ludy arktyczne wyspecjalizowały się w polowaniu na ssaki morskie. Około 1000 r. po Chr. wykształciły się kultury tzw. północnej tradycji morskiej (Northern Maritime Tradition). Były  to kultury: staroberingijska (Old Bering Sea) i starowielorybnicza (Old Whaling Culture). Ich przedstawiciele intensywnie polowali na wieloryby, a z ich kości wykonywali narzędzia, broń, części domostw i rzeźby. Centrum ceremonialne z czaszek wielorybów, związane z tym kręgiem kulturowym archeolodzy odkryli na wyspie Ittygran w rejonie Cieśniny Beringa. Ludzie związani z północną tradycją morską wykonywali wyroby z kości, sanie i kajaki. W zachodniej Arktyce i na Alasce rozwijała się ok. 1000/500 lat przed Chr.-800 lat po Chr. kultura Norton. Jej twórcy używali odłupkowych narzędzi kamiennych z łupku i kamiennych lamp na tłuszcz zwierzęcy, a także naczyń glinianych. Polowali na karibu, małe ssaki i ssaki morskie. Poławiali także łososie. Zamieszkiwali wioski oraz tymczasowe obozowiska łowieckie. Od początku naszej ery do ok. 800 lat po Chr. w zachodniej Arktyce rozwijała się kultura Ipiutak, której twórcy polowali przede wszystkim na ssaki morskie. Produkowali kościane harpuny i rzeźby ludzi i zwierząt. Nie znali jednak ceramiki, lamp i wyrobów z łupku. Od VI w. po Chr. rozwijała się na obszarze wybrzeży Alaski, Arktyki i Grenlandii neoeskimoska kultura Thule, która przetrwała aż do ok. 1600 lat po Chr. Nazywana jest także kulturą protoinuicką. Jej przedstawiciele zastąpili ludność kultury Dorset i w XI w. po Chr. weszli w kontakt z przybywającymi tu skandynawskimi Wikingami, przez których byli nazywani skraelingami. Wywodzili się spośród wyspecjalizowanych i dysponujących bogatą kulturą materialną łowców z kultury starowielorybniczej. Wprowadzili do użytku polerowane narzędzia z łupku (ostrza broni drzewcowej, strzał, noże), kajaki, skórzane łodzie, kościane harpuny, gogle śnieżne, skrobacze, ciosła, oskardy, łopaty śnieżne, czekany do lodu. Polowali na foki, morsy i inne ssaki morskie, takie jak walenie. W okresie 800-1400 po Chr. wzrosła rola wielorybnictwa, a do użycia weszły łuki i strzały oraz kościane zbroje. Na obszarze północnej i zachodniej Alaski w ramach kultury Thule rozwięła się nowa formacja zwana kulturą Birnirk. Jej przedstawiciele używali sań ciągniętych przez psie zaprzęgi i zamieszkiwali domy wznoszone na planie prostokąta. Polowali na ssaki morskie i wieloryby, zajmowali się także rybołówstwem. Około 900-1100 lat po Chr. nastąpiła faza ekspansji kultury Thule w zachodniej i wschodniej Arktyce. Była ona możliwa dzięki użyciu sań z psimi zaprzęgami, łodzi i kajaków, a także dzięki udoskonalonej konstrukcji domów. Ekspansja sięgnęła Grenlandii i Wysp Aleuckich. Ludzie kultury Thule wędrowali za stadami wali grenlandzkich (Balaena mysticetus). Przemieszczanie się ułatwiało im ocieplenie klimatu na obszarze północnego Atlantyku, które nastąpiło ok. 900-1200 lat po Chr. Nowi mieszkańcy Arktyki zamieszkiwali półziemiankowe domostwa, a w lecie namioty skórzane. Pod wpływem kontaktu z Normanami zaczęli używać żelaznych narzędzi do obróbki kości i rogu. Używali także miedzi rodzinnej i żelaza meteorytowego. Osady kultury Thule składały się z 10-15 domów. Istniały zalążki hierarchicznej struktury społecznej. Drużyny wyspecjalizowanych łowców i wioślarzy zajmowały się ściganiem wielorybów w skórzanych łodziach. Do polowań używały kościanych harpunów. Wykorzystywano mięso, tłuszcz i kości wielorybów. Oprócz tego polowano na inne ssaki morskie i łowiono ryby. Używano naczyń ceramicznych. Około 1600 lat po Chr. ludność kultury Thule opuściła północną Arktykę ze względu na niekorzystne zmiany klimatyczne.

Społeczeństwa żyjące na wybrzeżu Oceanu Spokojnego preferowały nadal gospodarkę opartą na zbieractwie i łowiectwie. Niektóre z nich charakteryzowały się wysoką gęstością zaludnienia i rozwiniętą hierarchią społeczną. Pożywienia dostarczało wyspecjalizowane zbieractwo roślin jadalnych. Rośliny wykorzystywano także do innych celów. Polowano na antylopy, jelenie, owce kanadyjskie, gryzonie i króliki. Stosowano sztucznie wywołane pożary w celu kształtowania sprzyjającego środowiska naturalnego. W Kalifornii i na północno-zachodnim wybrzeżu Pacyfiku rozwinęły się na tej bazie gospodarczej silnie zhierarchizowane, osiadłe społeczności. Rybołówstwo, polowania i wymiana handlowa były ważnymi sektorami gospodarki. Zbierano żołędzie, owoce, nasiona oraz bulwy i korzenie jadalnych roślin, dostarczające węglowodanów. Poławiano ryby łososiowate (Salmonidae). Zhierarchizowane, osiadłe społeczeństwa od Oregonu po Alaskę stawały się coraz bardziej rozwinięte, ale wchodziły także w coraz częste konflikty zbrojne, zwłaszcza po 1300 przed Chr. We wczesnym okresie archaicznym społeczności zamieszkujące północno-zachodnie, pacyficzne wybrzeże Ameryki Północnej polegały głównie na eksploatacji zasobów morskich na duża skalę. Ze stanowisk archeologicznych Anangula na alasce i Namu w Kolumbii Brytyjskiej pochodzą pozostałości bytowania grup ludzkich polujących na morskie ssaki, łowiących ryby i zbierających jadalne skorupiaki. Ludzie ci posługiwali się sieciami i jazami do połowu ryb. Stabilizacja poziomu morza i układu prądów morskich sprawiła że na tej bazie gospodarczej mogły się wykształcić stabilne i liczne społeczności o skomplikowanej strukturze. Pojawiły się oznaki stratyfikacji społecznej. Już 4000 lat przed Chr. zaczęto tu używać zatyczek ust i policzków, uznawanych za symbole wysokiego statusu społecznego. W tym samym czasie zaczęto wytwarzać liczne zoomorficzne i antropomorficzne dzieła sztuki, a także budować łodzie i domy z drewna żywotnika olbrzymiego (Thuja plicata), nazywanego także drewnem cedrowym. Już ok. 2500 lat przed Chr. opisywany obszar stał się areną silnej konkurencji międzygrupowej i endemicznej wojny. Wyspecjalizowane grupy rybaków wypływały na wspólne połowy, bądź konstruowały wielkie jazy na rzekach uchodzących do Oceanu Spokojnego. Używały wyplatanych kapeluszy przeciwdeszczowych. Kultura materialna plemion północno-zachodnich pozostawała niezmieniona przez kolejne stulecia. Do ich tradycji wszedł zwyczaj potlaczu, czyli składania w ofierze, rozdawnictwa i niszczenia dóbr materialnych z okazji różnych uroczystości. Praktykowano także niewolnictwo. Na obszarze zachodniej części Ameryki Północnej rozwijały się ok. 9000 przed Chr. do 500 po Chr. kultury związane z tzw. tradycją kordylierską. Ich gospodarka opierała się na rybołówstwie i zbieraniu małży i ślimaków. Polowali także na jelenie, bizony i inne duże ssaki. W swoich wędrówkach łowieckich docierali aż na obszar dzisiejszego Meksyku. Około 500 lat po Chr. na obszarze zajętym przez tradycję kordylierską większe znaczenie gospodarcze uzyskało zbieractwo roślin. Pojawiły się także stałe obozowiska z półziemiankami. W zachodniej części Ameryki Północnej rozwijały się w okresie 9000 przed Chr.-1000 po Chr. tzw. kultury pustynne (tzw. Desert Cultures). Około 1000-1 lat przed Chr. rozwijała się na tym obszarze kultura Gypsum, nazywana tak od stanowiska archeologicznego Gypsum Cave na obszarze Nevady. Następnie na tych samych terenach rozwijała się kultura Fremont (ok. 1-1300 po Chr.). Ludność kultury Fremont zamieszkiwała osady złożone z ziemiankowych domów oraz tymczasowe obozowiska. Niektóre osady były rozległe i zamieszkane przez dłuższy czas. Domom towarzyszyły jamy zasobowe. Podstawą gospodarki było zbieractwo i uprawa kukurydzy zwyczajnej (Zea mays). Używano grubościennej, szarej ceramiki, kamiennych narzędzi, mokasynów oraz koszyków. Wytwarzano gliniane figurki. Około 950 lat po Chr. kultura Fremont zaczęła upadać na skutek niekorzystnych zmian klimatycznych. Na terenie dzisiejszej Kalifornii w późnym okresie archaicznym rozwijały się kultury o mieszanej gospodarce. Kultura Windmiller (2000-1000/500 lat przed Chr.) była tworzona przez łowców-zbieraczy i rybaków, używających zdobionych narzędzi kamiennych a także kamiennych amuletów. Zmarłych w kulturze Windmiller chowano w grobach szkieletowych wraz z ozdobami. Kultura Cosumnes rozwijała się w okresie 1000 lat przed Chr.-1000 lat po Chr. Jej twórcy łączyli zbieractwo roślinne z łowiectwem i rybołówstwem. Zamieszkiwali długotrwale zasiedlone osady. Podobną gospodarkę i osadnictwo reprezentowała kultura Hotchkiss (ok. 1000-1500 po Chr.). Na obszarach zajmowanych przez wymienione formacje brak jest śladów uprawy roli. Około 2100 lat przed Chr. na obszarze amerykańskie Południowego Zachodu pojawiło się rolnictwo. Na początku przeważało jednak łowiectwo i zbieractwo. Za pomocą włóczni polowano na jelenie, widłorogi amerykańskie (Antilocapra americana), owce kanadyjskie (Ovis canadensis), bizony, zające i gryzonie. Zbierano orzeszki piniowe (z drzew z rodzaju sosnowatych – Pinaceae), agawę amerykańską (Agave americana), jukę karolińską (Yucca filamentosa), a także rozmaite owoce i nasiona drzew oraz traw. Pokarm roślinny rozdrabniano w kamiennych moździerzach. Na skutek niekorzystnych zmian klimatycznych mieszkańcy omawianego obszaru byli bardzo nieliczni. Jednak nadal trwał proces przenikania upraw kukurydzy i dyni z obszaru dzisiejszego centralnego Meksyku na północ. Na obszarze Wielkiej Kotliny ok. 7000 lat przed Chr. rozpoczął się tzw. pustynny okres archaiczny. Reprezentują go znaleziska archeologiczne z jaskiń Hogup i Danger na zachodnim skraju Wielkiej Pustyni Słonej (ok. 8000/7000-1400 przed Chr.). Ludzie zamieszkiwali wówczas jaskinie i schroniska skalne położone blisko płytkich jezior, słonych równin i mokradeł. Polowali na ptactwo wodne i zbierali nasiona roślin z rodzaju soliród (Salicornia). W wymienionych jaskiniach zachowały się w suchym, przesyconym solą środowisku zachowały się liczne wyroby z materiałów organicznych: skóry, drewna, piór, włókien i łodyg roślinnych. Kultura materialna i technika ludności zamieszkującej Wielką Kotlina pozostała niezmieniona aż do przybycia europejskich osadników w okresie nowożytnym. Obszar dzisiejszej Kalifornii zamieszkiwali w okresie archaicznym zamieszkiwali łowcy-zbieracze zajmujący się zbiorem morskich skorupiaków, polowaniami na morskie ssaki i zbierali rośliny jadalne. Te ostatnie rozdrabniali za pomocą kamiennych moździerzy typu metate. Zamieszkiwali długotrwałe obozowiska, którym towarzyszyły pochówki. Byli jednak także dość mobilni i niekiedy przenosili się z miejsca na miejsce. Około 4500 lat temu pojawiła się na tym obszarze dalekosiężna wymiana, a ok. 2000 lat przed Chr. zaczęli działać pierwsi szamani. W grobach szkieletowych wraz ze zmarłymi zaczęto składać, obok narzędzi i broni, także ozdoby z muszli importowanych z odległości ponad 160 kilometrów, oraz przedmioty wykonane ze steatytu i obsydianu. Ważną rolę gospodarczą zaczął odgrywać zbiór leśnych orzechów i nasion oraz połowy łososiowatych.

Około 1000 lat przed Chr., uprawa kukurydzy zawitała na obszar od środkowej Sonory i Chihuahuy pod Arizonę i Nowy Meksyk. Uprawiali ją mieszkańcy osad położonych wzdłuż głównych rzek i strumieni. Często do uprawy wykorzystywano obszary, gdzie można było łatwo skierować wodę deszczową z nawałnic na pola uprawne. Nie wiadomo, czy uprawa kukurydzy rozprzestrzeniła się na skutek dyfuzji kulturowej i przejmowania nowej umiejętności przez miejscowych łowców-zbieraczy, czy też po prostu droga migracji rolniczej ludności z południa. Rolnictwo jeszcze do przełomu er pozostawało na obszarze Południowego zachodu jedynie dodatkiem do zbieractwa i łowiectwa. Mimo to już około 800 lat przed Chr. uprawa kukurydzy była głównym składnikiem gospodarki przynajmniej w niektórych osadach. W fazie San Pedro wczesnego okresu rolniczego (ok. 1500-1100 przed Chr.) kwitły założone na obszarze teras rzecznych osiedla Clearwater, Las Capas, Milagro, Valley Farms i Wetlands. Były one zabudowane półziemiankowymi domostwami, którym towarzyszyły jamy zasobowe i paleniska jamowe. Na obszarze tych stanowisk archeologicznych odnaleziono także kamienne groty broni drzewcowej, paciorki ceramiczne, a także wykonane z miki i muszli, ceramiczne figurki, kamienne fajki i naczynia ceramiczne wypalane w stosunkowo niskiej temperaturze. Mieszkańcy wymienionych osad uprawiali kukurydzę, która stała się podstawą ich wyżywienia. Na stanowisku archeologicznym Las Capas odkryto ślady sztucznego nawadniania pochodzące sprzed 1700 lat przed Chr. Ślady irygacji ze stanowiska Zuni Pueblo pochodzą z okresu późniejszego, bo z ok. 1000 lat przed Chr. Wprowadzanie nowych wynalazków rolnictwie nie przeszkadzało jednak utrzymywaniu się wysokiego znaczenia łowiectwa i zbieractwa. Na obszarze obecnego meksykańskiego stanu Chihuahua uprawa roli rozwijała się na terasowanych wzgórza, zwanych przez archeologów cerros de trincheras. Najwiekszym z nich jest Cerro Juanaqueña, liczące 140 metrów wysokości bazaltowe wzgórze z prawie 500 sztucznych teras. Odkryto tu kamienne groty broni drzewcowej z fazy San Pedro, a także moździerze kamienne. Uprawa kukurydzy przez tutejsze społeczności rozpoczęła się ok. 1300-1100 lat przed Chr. Przed 1000 r przed Chr. pojawiły się na obszarze Południowego Zachodu Ameryki Północnej większe społeczności wiejskie dysponujące sztucznym nawadnianiem i pokaźnymi jamami zasobowymi. Tworzyli je w większości ludzie, którzy najprawdopodobniej przybyli z południa. Należeli do populacji Uto-azteckich ze środkowego i północnego Meksyku. Na obszarze dzisiejszej Arizony i Utah miejscowi łowcy-zbieracze włączyli rolnictwo do swojej dotąd przyswajalnej gospodarki. W pierwszych stulecia I tys. po Chr. mieszkańcy Południowego Zachodu zaczęli używać porządnie wypalanej ceramiki Rolnictwo stało się podstawą ich gospodarki. Oprócz kukurydzy i dyni uprawiali także fasolę zwyczajną (Phaseolus vulgaris), dynie piżmową (Cucurbita moschata), dynię Ayote (Cucurbita argyrosperma), a od połowy I tys. po Chr. także bawełnę kosmatą (Gossypium hirsutum). Tekstylia wykonywane z bawełny stały się szybko elementem życia codziennego i rytuałów, a także przedmiotem handlu. W kulturze Hohokam (300-1500 po Chr.) pojawiły się nowe uprawy, takie jak agawa, czy szarłat zwisły (Amaranthus caudatus), które dostarczały nie tylko pokarmu, ale także cennych włókien. Wprowadzenie do uprawy nowych odmian kukurydzy spowodowało wzrost plonów napędzający osadnictwo. Powstawały nowe wioski złożone z ziemiankowych domów. W końcu I tys. po Chr. nastąpiło przejście od takich domów do budynków mieszkalnych typu pueblo na obszarze zajętym przez kulturę Hohokam. Powstawały wznoszone z kamienie lub gliny wielopomieszczeniowe budynki naziemne. Mieszkańcy tych nowych osad uprawiali kukurydzę, różne odmiany dyń, fasole, agawę i szarłat zwisły. Szeroko weszło do użytku sztuczne nawadnianie. Około 200 lat po Chr. na obszarze doliny rzeki Rio Grande udomowiono indyka zwyczajnego (Meleagris gallopavo), które ok. 1000 lat po Chr. stały się dla ludzi zamieszkujących Południowy Zachód źródłem mięsa. Kultura Hohokam rozwijała się przede wszystkim w dolinach rzek Gila i Salt River. Jej osady były rozmieszczone wzdłuż rzek i były ośrodkami wymiany prowadzonej z sąsiednimi kulturami. Gospodarka kultury Hohokam opierała się na irygacyjnym rolnictwie i na zbieractwie roślin. Wody dostarczały specjalnie wykopane studnie. Domy ziemiankowe zostały w niej ok. 1150 lat po Chr. zastąpione przez domy naziemne, skupione wokół wyłożonych kamieniem dziedzińców. Te dziedzińce były miejscami handlu i wspólnotowych spotkań. Przedmiotem handlu i wymiany dalekosiężnej były turkusy, muszle z Zatoki Kalifornijskiej i kości meksykańskich papug. Produkowano figurki ludzi i zwierząt z gliny oraz kamienne, rytualne kadzielnice. Zmarłych spalano na stosach i chowano ich szczątki w ciałopalnych grobach. W okresie 750-1150 po Chr. kulturę Hohokam charakteryzował wszechstronny wzrost. Wzrastała wielkość wiosek skupionych wokół dziedzińców, pojawiły się symptomy zróżnicowania społecznego w postaci bogatych pochówków. Twórcy opisywanej kultury zaczęli uprawiać agawę i tytoń. Rozbudowywali systemy irygacyjne. Od południa kultura Hohokam sąsiadowała z kulturą Mogollon (ok. 200 po Chr.-1450 po Chr.), która zajmowała obszary Nowego Meksyku, Arizony, Sonory i Chihuahuy. Jej twórcy przybyli na te obszary ze środkowego Meksyku. Z biegiem czasu rosła w ich gospodarce rola rolnictwa, początkowo tylko wspierającego zbieractwo. Osady były złożone z owalnych, półziemiankowych domostw. Używano malowanej ceramiki. Dopiero w kolejnych stuleciach I i II tys. po Chr. rozwinęły się w kulturze Mogollon większe osady złożone z konstrukcji naziemnych. W okresie 7000-1500 przed Chr. rozwijała się na obszarze Płaskowyżu Kolorado tzw. kultura archaicznych wyplataczy koszy. Była to kultura zbieracko-łowiecka, której przedstawiciele organizowali sezonowe wyprawy w poszukiwaniu zwierzyny łownej i jadalnych roślin. Zbierali nasiona szarłatowatych (Amaranthus), mesquite (nasiona roślin z rodziny bobowatych – Fabaceae), szyszki sosnowe, trawę ryżową (Eriocoma hymenoides), szyszkojagody jałowca i jukę. Polowali na bizony, jelenie, antylopy i owce kanadyjskie. Poruszali się po terenie w małych grupach, uzbrojeni w broń drzewcową, łuki i strzały. Zamieszkiwali jaskinie, schroniska skalne i obozowiska złożone z lekkich namiotów. Wytwarzali narzędzia kamienne, koszyki, liny, sandały, broń łowiecką i figurki ceramiczne. Druga faza okresu archaicznych wyplataczy koszy przypada na lata 1500-50 przed Chr. Tą kulturę także tworzyli nomadyczni łowcy-zbieracze, którzy utrzymywali kontakty handlowe z sąsiednimi plemionami. Mieszkali w jaskiniach, schronach skalnych i obozowiskach złożonych z półziemianek wyposażonych w paleniska. Około 500 lat przed Chr. zaczęli wysiewać kukurydzę, co z czasem zmniejszyło ich mobilność. Produkowali broń tkaniny i koszyki. W późnym okresie archaicznych wyplataczy koszy II (50 po Chr.-500 po Chr.) mieszkańcy Płaskowyżu Kolorado żyli już w otwartych osadach złożonych z ziemianek skonstruowanych z kamieni i drewna, z kamiennymi paleniskami w środku. Uprawiali kukurydzę i dynie, a plony składowali w jamach obudowanych kamieniami. Zakładali swe osady na dobrych glebach, w pobliżu źródeł wody. Wytwarzali kosze, worki i torby z juki, sandały, tkaniny, broń drzewcową z kamiennymi ostrzami, miotacze oszczepów, szydła, gwizdki, sznury, kolebki i fajki. Ludzie ci byli przodkami późniejszego ludu Pueblo.

Na obszarze Wielkich Równin w okresie archaicznym żyły zadomowione tu od końca plejstocenu społeczności łowców bizonów. Ich niewielkie grupy organizowały masowe polowania w sezonie jesiennym. Ze względu na klimat charakteryzujący się ostrzejszymi niż dziś zimami, gromadzenie zapasów było kluczowe dla przetrwania. Wielkie stada bizonów były zaskakiwane w dolinach lub spychane z krawędzi urwisk. Pokryte śniegiem i zamarznięte ciała ubitych zwierząt mogły służyć za rezerwuar mięsa w zimie. W sezonie wiosenno letnim polowano chętnie na mniejsze zwierzęta i zbierano jadalne rośliny. W środkowym okresie archaicznym warunki klimatyczne zmieniły się na znacznie gorętsze i suchsze, co znacznie przetrzebiło stada bizonów. Mieszkańcy Wielkich Równin zastosowali wobec tej zmiany kilka strategii. Niektórzy osiedlili się u podnóża Gór Skalistych, gdzie polowali na tutejsze mniejsze ssaki. Ci, którzy pozostali na obszarach równin zaczęli polować na inne gatunki zwierząt, zbierać rośliny i kopać studnie. Późny okres archaiczny charakteryzował się powrotem do warunków klimatycznych zbliżonych do współczesnych. Populacje bizonów znowu wzrastały, a mieszkańcy Wielkich Równin powrócili do masowych polowań na te zwierzęta. W miejscach takich jak stanowisko archeologiczne Head-Smashed-In odkryto szczątki kostne tysięcy upolowanych bizonów. W przypadku tego stanowiska było to aż ok. 125 tys. bizonów. Myśliwi zapędzali w tym miejscu stada zwierząt na skraj urwiska, z którego następnie spadały. Takie nagromadzenie kości zwierzęcych jest świadectwem wielkiej ilości polowań, prowadzonych tu przez kilka tysiącleci. W polowaniach uczestniczyły liczne grupy łowców, łączących siły dla wspólnego celu. Do takich polowań wykorzystywano także widoczne w terenie kaniony i wydmy. Łowcy polowali teraz na mniejsze stada bizonów, zamieszkiwali domy typu tipi i zaczęli konstruować kamienne założenia znane jako tzw. szamańskie koła (medicine wheels). Były to obiekty służące do odprawiania rozmaitych religijnych rytuałów.

Późniejszy okres archaiczny był czasem przyspieszonego wzrostu populacji na kontynencie północnoamerykańskim. Zwiększała się powierzchnia osad i ich zagęszczenie. Odległe od siebie grupy ludności we wschodniej części Ameryki Północnej zaczęły zawiązywać dalekosiężne kontakty handlowe, prowadząc wymianę egzotycznych dóbr. Na obszarze dzisiejszej Luizjany, Missisipi i Florydy mieszkańcy zaczęli wznosić monumentalne ziemne budowle. Kwitło rolnictwo, a coraz to nowe grunty odlesiano i brano pod uprawę. Pojawiały się nowe pola i ogrody (szczególnie na obszarze dzisiejszego Tennessee i Kentucky) , a także nowe gatunki roślin uprawnych. Na obszarze amerykańskiego Środkowego Zachodu grupy ludności indiańskiej uprawiały słonecznik zwyczajny (Helianthus annuus), podbród bagienny (Iva annua), komosę Berlandiera (Chenopodium berlandieri), mozgę karolińską (Phalaris caroliniana), dynię zwyczajną (Cucurbita pepo), tykwę pospolitą (Lagenaria siceraria). Pozostały jednak także społeczności preferujące tradycyjną, przyswajającą gospodarkę opartą o zbieractwo roślin i łowienie ryby. Wywoływały one sztuczne pożary, by pobudzić wzrost pożądanych gatunków dzikich roślin. Ok. 5000-1000 lat przed Chr. nad brzegami rzeki Green River (dopływu rzeki Ohio) żyły społeczności zbieraczy skorupiaków i roślin oraz rybaków, którzy sezonowo zasiedlali obszary nad płytkimi wodami. Zakładali w wodach pułapki na ryby. Znani są dziś jako kultura archaicznych ludów Green River (Green River Archaic people). Ludność ta rozwinęła najrozleglejsze kontakty dalekosiężne w archaicznej Ameryce Północnej. Importowała muszle znad Zatoki Meksykańskiej, a miedź i futra z obszaru dzisiejszego północnego Michigan. Społeczeństwo kultury Green River było zasadniczo egalitarne, ale angażowało się często w konflikty zbrojne, najazdy i łupienie sąsiadów. Zmarli byli w tej kulturze chowani w szkieletowych grobach.. Obok pochówków bez wyposażenia znane są bogate groby z dużą ilością importowanych dóbr. Znaczącą pozostałością osadnictwa związanego z opisywaną formacją jest wielkie śmietnisko muszlowe Carlston Annis. Na podstawie badań wykopaliskowych tego miejsca archeolodzy wskazali, że ludzie kultury Green River zbierali leśne i rzeczne rośliny jadalne oraz uprawiali dynię zwyczajną. Z Wyspy Horra na Florydzie pochodzą kopce grobowe z piasku i muszli datowane na okres 3000-2000 lat przed Chr. Towarzyszą im śmietniska muszlowe i ślady intensywnego osadnictwa w wioskach. Około 2500 lat przed Chr. na obszarze Ameryki Północnej pojawiły się pierwsze naczynia ceramiczne. Do masy ceramicznej dodawano pociętą trawę i oplątwę brodaczkową (Tillandsia usneoides). Pierwsze tego typu naczynia wyprodukowały społeczności żyjące na wybrzeżach dzisiejszej Georgii i Karoliny Południowej. Około 2000 lat przed Chr. naczynia tu produkowane zaczęły być zdobione wzorem z punktowych dołków. Gotowano w nich orzechy orzeszników (Carya), szpik kostny ssaków i skorupiaki wrzucając do wody rozgrzane w ognisku kamienie. Około 1000 lat przed Chr. mieszkańcy Wschodniego Obszaru Leśnego wytwarzali już ceramikę, która mogła wytrzymać temperaturę otwartego ognia. Wytwarzali ją wyspecjalizowani łowcy i zbieracze, podobnie jak to się działo na kontynencie afrykańskim, czy w Chinach. W kulturach wczesnego okresu leśnego (1000-200 przed Chr.) zaczęto uprawiać tykwy, komosę, podbród bagienny, mozgę karolińską, dynię zwyczajną i słonecznik na obszarze dzisiejszego Arkansas, Kentucky i Tennessee. Około 800 lat przed Chr. rozpoczęła się eksploatacja złóż gipsu i siarczanów w Salts Cave i Mamooth Cave. Eksploatacja ta trwała do ok. 300 lat przed Chr. Na podstawie znalezionych tu koprolitów badaczom udało się odtworzyć dietę górników. Oprócz wymienionych wyżej roślin w jej skład wchodziły orzechy orzesznika i liczne rośliny jadalne zbierane w lasach.  W środkowym okresie leśnym (ok. 200 przed Chr.-400 po Chr.) na obszarze dzisiejszego Illinois, Ohio, Tennessee, Kentucky i Arkansas nadal żyły ludy rolnicze, które pozostawiły wiele zachowanych fragmentów roślin uprawnych w śmietniskach, jamach zasobowych i w schroniskach skalnych. Na obszarze tzw. Głębokiego Południa, wokół Wielkich Jezior, na północnym wschodzie dzisiejszego USA i na wybrzeżu Atlantyckim nadal żyły społeczności zbieracko-łowieckie, nie wykazujące większego zainteresowania rolnictwem. Korzystały one z przewidywalnych i stabilnych zasobów dzikich roślin i zwierząt na zamieszkiwanych przez nie terenach. Na obszarze Środkowego Zachodu warunki klimatyczne i wegetacyjne były mniej sprzyjające zbieractwu. Jednak uprawa kukurydzy powoli rozprzestrzeniała się z południowego zachodu Ameryki Północnej na obszar Wielkich Równin. Na licznych stanowiskach archeologicznych na tym terenie pojawiły się ślady uprawy kukurydzy. Fitolity kukurydzy odkryto na naczyniach ceramicznych z obszaru dzisiejszego stanu Nowy Jork sprzed 300 lat przed Chr. Makroszczątki kukurydzy z osad obszaru Tennessee i Ohio pochodzą z I-IV w. po Chr.  Mieszkańcy tych osad uprawiali także komosę Berlandiera, mozgę karolińską i słonecznik. Kukurydza stała się nowym elementem całej gamy roślin uprawnych, które wysiewali ludy tzw. Wschodniego Kompleksu Rolniczego, który kwitł wówczas w lasach wschodniej części Ameryki Północnej. Na początek I tys. pio Chr. przypadają początki uprawy tytoniu w Ameryce Północnej. Z tego okresu pochodzą ziarna rośliny z rodzaju tytoń (Nicotiana), znalezione na obszarze Illinois. Uprawiano zarówno tytoń bakun (Nicotiana rustica), jak i tytoń indyjski (Nicotiana quadrivalvis), gatunek pochodzący w Kaliforni i Oregonu, którego pozostałości odnaleziono w dolinie rzeki Missisipi. Z obszaru dorzeczy Missisipi i Missouri uprawa tytoniu rozprzestrzeniała się na wschód, na obszary wybrzeża Oceanu Atlantyckiego i Zatoki Meksykańskiej. Już w IV tys. przed Chr. na obszarze dorzecza rzek Missisipi i Missouri zaczęto wznosić monumentalne konstrukcje ziemne znane jako kopce. Najstarsze tego typu konstrukcje pochodzą ze stanowiska archeologicznego Watson Brake, sprzed ok. 3500 lat przed Chr. Wzniesiono tu 11 kolistych kopców i okrągły plac. Kopce zostały połączone sztucznym nasypem. Największy kopiec ma 7 metrów wysokości. Na stanowisku Watson Brake odnaleziono pozostałości wielu gatunków roślin i zwierząt, świadczące o zbieracko-łowieckim trybie życia budowniczych monumentu. Budowle takie mogły być wznoszone z przyczyn religijnych. Kolejnym wyrazem tradycji budowniczych kopców jest stanowisko archeologiczne Poverty Point w dolinie rzeki Missisipi, gdzie ok. 1750 lat przed Chr. powstał potężny kompleks budowli, złożony z 7 półkolistych nasypów sięgających do brzegów pobliskiej rzeki, wielkiego kopca i zespołu kopców mniejszych. Budowle były częścią osady i miejsca dalekosiężnej wymiany. Przybywały tu dobra transportowane nawet z odległości 1100 kilometrów. Z importowanych rodzajów kamienia produkowano tu paciorki, naszyjniki, odważniki i rozmaite narzędzia. Poverty Point było też miejscem rytuałów religijnych i pielgrzymek, do którego przybywały tysiące ludzi. Kultura Poverty Point (ok. 1750-1350 przed Chr.) była tworzona przez łowców-zbieraczy, zamieszkujących wioski w dolinie Missisipi. Wytwarzali oni różnorodne wyroby z łupku, miedzi, galeny, jaspisu, kwarcu, steatytu i wypalanej gliny, w tym figurki i ceramikę. Kulturę Poverty Point w dolinie Missisipi zastąpiły kultury okresu Tchula (800-200 przed Chr.), w tym kultura Tchefuncte (600 przed Chr.-200 po Chr.). Tworzyli ją łowcy-zbieracze zamieszkujący nietrwałe obozowiska złożone z chat z gałęzi pokrytych gliną. Polowali na aligatory missisipskie (Alligator mississippiensis) oraz mniejsze ssaki i ptaki, łowili ryby i zbierali skorupiaki. Wytwarzali także ceramikę. W okresie 100 przed Chr.-400 po Chr. Na tym obszarze rozwijała się kultura Marksville. Jej twórcy zamieszkiwali stałe osady i chowali swych zmarłych w kopcach grobowych. Byli łowcami i zbieraczami. Pod kopcami chowali zmarłych o wysokim statusie społecznym wraz z bogatymi darami, czyli wyrobami z importowanej miki, zieleńca, muszli i miedzi. Były to głównie fajki, ozdoby i figurki. Bogate groby należały do przywódców społeczności, których chowano z udziałem rozbudowanego ceremoniału. W obrębie opisywanej formacji wytwarzano także naczynia ceramiczne. Twórcy kultury Marksville byli zapewne przodkami historycznych plemion indiańskich Natchez i Taensa. W okolicach Wielkich Jezior, a szczególnie w basenie Jeziora Górnego w Ameryce Północnej, około 4000/3000-1000 lat przed Chr. powstała tzw. kultura Old Copper Complex. Amerindianie zamieszkujący obszary Północno-Wschodnich Równin w tzw. okresie archaicznym (ok. 8000-1000 przed Chr.) zaczęli eksploatować tutejsze złoża miedzi rodzimej. Czysta miedź już tysiące lat temu przyciągnęła uwagę Indian zamieszkujących te tereny. Na obszarach eksploatacji tego surowca narodziła się kultura określana przez amerykańskich archeologów mianem Old Copper Culture, lub Old Copper Complex. W skałach występujących na brzegach Jeziora Górnego znajdują się żyły miedzi, które eksploatowano w okresie archaicznym metodami górniczymi. Tutejsze kopalnie były eksploatowane przez miejscowych jeszcze w okresie pierwszych kontaktów z europejskimi kolonizatorami w XVII wieku. Część samorodków miedzi pochodziła z wtórnych złóż, które zostały przemieszczone przez plejstoceński lądolód. Jednak sporą część miedzi pozyskiwano drążąc w skałach wyrobiska za pomocą prostych, kamiennych narzędzi. Nie znaczy to jednak, że umiejętności indiańskich górników były niedostateczne. Wręcz przeciwnie, byli oni mistrzami w lokalizowaniu i eksploatacji złóż. Potrafili wykryć i wydobyć każdą obiecującą żyłę miedzi. Do prowadzenia robót górniczych i drążenia wyrobisk służyły ciężkie kamienne tłuki i młoty. Za ich pomocą drążono w skałach szyby głębokie nawet na 16 metrów. Wiele takich kopalń wydrążono w zieleńcu na wyspie Isle Royale, leżącej w północnej części Jeziora Górnego. Niektóre kopalnie posiadały wydrążony w skale system odwodnienia, inne były systematycznie zalewane. Woda była usuwana z kopalń za pomocą pojemników z drewna i kory brzozowej (przykłady takich przedmiotów zostały odkryte na dnie niektórych wyrobisk). Niekiedy skały kruszono podgrzewając je za pomocą ognisk, a potem polewając zimną wodą. Pokruszoną skałę usuwano i zbierano za pomocą drewnianych szufli. Niektóre chodniki kopalniane były oszalowane drewnem, a ich stropy podparte wielkimi głazami. W okresie eksploatacji z kopalń wokół Jeziora Górnego wydobyto tysiące ton miedzi. Surowiec ten rozchodził się droga wymiany głównie we wschodniej części Ameryki Północnej, a także w Luizjanie, oraz w płd.-wsch. części dzisiejszych Stanów Zjednoczonych. Z miedzi wytwarzano głównie przedmioty używane w czasie ceremonii religijnych i pogrzebowych, broń i narzędzia, oraz ozdoby, wkładane do grobów wraz ze zmarłymi. Metal obrabiano przede wszystkim metodą kucia na zimno, a także techniką wyżarzania. W grobach ludności związanej z kulturą Old Copper znaleziono tysiące przedmiotów miedzianych wykonanych przez metalurgów znad Wielkich Jezior.

Na obszarze Mezoameryki II i I tysiąclecie przed Chr. to okres rozwoju powstających tu cywilizacji. Pierwszą z nich była cywilizacja Olmeków z obszaru dzisiejszego meksykańskich stanów Veracruz i Tabasco, rozwijająca się w okresie preklasycznym (2000 przed Chr.-250 po Chr.). Dzięki działalności Olmeków powstały sieci kontaktów i wymiany, które objęły sporą część Mezoameryki. Pojawiło się rządzone przez elitę zhierarchizowane społeczeństwo, kierowane przez elitę, która za pomocą religii i ideologii skłaniała współplemieńców do kolektywnego wysiłku. Cywilizacja olmecka oparta na tych podstawach rozwinęła się na terenach nadmorskich Tabasco i Veracruz we wczesnym okresie formatywnym (ok. 1400-1000 przed Chr.) i trwała jeszcze w następnych stuleciach środkowego okresu formatywnego. Cywilizacja ta stworzyła wyróżniającą się ikonografię, sztukę i kulturę materialną. Dzięki funkcjonującym sieciom wymiany przedmioty w stylu olmeckim docierały z wybrzeży Zatoki Meksykańskiej do wielu miejsc Mezoameryki. Największymi ośrodkami ceremonialnymi i osadniczymi Ameryki Środkowej stały się olmeckie centra San Lorenzo i La Venta. Około 1000 r. przed Chr. Szan Lorenzo stało się największym, liczącym 500 hektarów powierzchni ośrodkiem zurbanizowanym z Mezoameryce. W jego centrum wybudowano zajmującą 60 hektarów platformę, którą zapełniały monumentalne budowle i rzeźby, głównie kamienne głowy. Te ostatnie były wykonanymi z bazaltu portretami olmeckich władców. Bazalt do ich wykonania transportowano z odległy o 80 kilometrów gór Tuxtla. Równie duże rozmiary przybierały kamienne ołtarze. Te dzieła sztuki były wyrazem religijnego aspektu władzy elity z San Lorenzo, która przypisywała sobie kontakty ze światem nadprzyrodzonym. Wzniesiono tu monumentalną budowlę o niejasnej funkcji zwaną „Czerwonym Pałacem”. Być może była to rzeczywiście elitarna rezydencja. San Lorenzo było wielkim ośrodkiem miejskim zamieszkanym przez tysiące ludzi i stanowiącym centrum regionalnego systemu politycznego. Podlegały mu mniejsze osady i wioski w jego otoczeniu. Jego elita potrafiłą zorganizować produkcję pozarolniczą i posiąść władze nad populacją. San Lorenzo można zatem uważać za centrum olmeckiego wodzostwa lub państwa. Cywilizacja olmecka jest uważana przez badaczy za „kulturę-matkę” Mezoameryki, ponieważ to właśnie w jej obrębie narodziła się charakterystyczna dla regionu sztuka, architektura, pismo i religia. Kontakty z Olmekami stymulowały rozwój ludów opisywanego regionu. Uformowała się z biegiem czasu sieć pozostających w intensywnych kontaktach siostrzanych kultur, w których zapożyczone od Olmeków elementy były doskonale widoczne. Ślady kultury olmeckiej archeolodzy odkryli na obszarze dzisiejszych meksykańskich sanów Morelos i Guerrero. Na wielu stanowiskach archeologicznych z tych terenów odnaleziono przykłady olmeckiej rzeźby i architektury. W Chalcatzingo mieszkańcy wybudowali sztuczne terasy i imponujący kopiec ziemny w formie piramidy. Najbardziej znane są olmeckie płaskorzeźby z Chalcatzingo, przedstawiające zmarłych władców i bóstwa, a także kamienne rzeźby i stele. Najprawdopodobniej Chacaltzingo było bezpośrednio kontrolowane przez Olmeków znad Zatoki Meksykańskiej. Innym ważnym ośrodkiem olmeckim było Teopantecuanitlan, gdzie wzniesiono oblicowane kamieniem piramidy ziemne i zagłębiony w  ziemi dziedziniec, który zdobiły płaskorzeźby z wyobrażeniami olmeckich bóstw. Całe założenie było wyposażone w system kanalizacyjny. W jaskiniach Juxtlahuaca i Oxtotitlan odkryto olmeckie malowidła naskalne przedstawiające władców, szamanów i sceny mitologiczne. Zabytki olmeckie znane są także z obszaru centralnego Meksyku i z Półwyspu Jukatan. Obecność tych elementów kulturowych wskazuje nie tylko na rozległe kontakty handlowe Olmeków i wędrówki kupców i emisariuszy w poszukiwaniu cennych surowców, takich jak serpentyn, jadeit, nefryt i minerały żelaziste. Zbudowali w ten sposób sieć szlaków handlowych, obejmujących większą część obecnego Meksyku.

W późnym okresie preklasycznym (ok. 1000-600 lat przed Chr.) San Lorenzo i La Venta przestały już być największymi centrami Mezoameryki. Wyrosły obok nich inne, większe centra. Poza terytorium Olmeków bytowy inne społeczności, których gospodarka oparta była o uprawę kukurydzy i innych roślin. Społeczności zbieracko-łowieckie stopniowo porzucały dawny tryb życia i przechodziły do gospodarki wytwarzając, zwłaszcza po wyhodowaniu bardzo wydajnych odmian kukurydzy. Przejście do rolnictwa i ogrodnictwa napędzało przyrost naturalny, tak samo jak działo się w innych regionach Świata. Około 1700 lat przed Chr. pojawiła się w Mezoameryce hierarchia osad. Widoczny staje się handel, rozbudowane obrzędy religijne, nierówności społeczne i zaczątki scentralizowanej organizacji politycznej. Były one widoczne szczególnie na wybrzeżu Oceanu Spokojnego i w regionie Mazatán. Po 1700 przed Chr. pojawiła się tu dwustopniowa hierarchia osad i proste wodzostwa. Ze stanowiska archeologicznego Paso de la Amada pochodzi wzniesiona ok. 1650 lat przed Chr. centrum złożone z budynków skupionych wokół centralnego placu. Struktura ta odzwierciedlała jednostki miary oparte na mezoamerykańskich cyklach kosmologicznych liczących odpowiednio 365 i 260 dni. Wskazuje to na sakralne znaczenie tego miejsca. Na stanowisku Paso de la Amada archeolodzy odkryli także najstarszy znany dziedziniec do rytualnej mezoamerykańskiej gry w piłkę, a także  pozostałości budynków publicznych i rezydencjonalnych. Wzniesiono je dużym nakładem ludzkiej pracy, która odbywała się pod kierunkiem lokalnej elity. Powstało najstarsze centrum ceremonialne w Mezoameryce. We wczesnym okresie preklasycznym na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej istniały liczne osiedla o powierzchni ok. 50 hektarów. Osada Laguna de los Cerros była kolejnym wielkim ośrodkiem zajmującym ok. 300 hektarów. Także tutaj pojawiła się dwustopniowa hierarchia osad. Na terenie doliny Oaxaca we wczesnym okresie preklasycznym większość osad stanowiły wioski rolnicze dochodzące do 3 hektarów powierzchni. Tylko osada San Jose Mogote osiągnęła powierzchnię 7,8 hektara. Posiadała jako jedyna osada w tym regionie budowlę o charakterze publicznym. W kolejnej fazie wczesnego okresu preklasycznego powierzchnia San Jose Mogote wzrosła do 70 hektarów, a jego mieszkańcy wznieśli liczne budowle publiczne. Stało się ono lokalnym centrum władzy, któremu podlegało ponad 40 stanowisk w dwu- lub trzystopniowej hierarchii. Było to centrum kultu religijnego i redystrybucji dóbr. San Jose Mogote było ośrodkiem handlu i węzłem, w którym zbiegały się najważniejsze szlaki Mezoameryki. Był to ośrodek produkcji i wymiany poszukiwanych luster wyrabianych z niektórych form rudy żelaza. Badania domów z opisywanego stanowiska archeologicznego świadczą, że mieszkańcy mocno różnili się pod względem statusu społecznego i zamożności. Najbogatsze domy były wznoszone na ziemnych platformach i otynkowane wapienną zaprawą.  Mniej zamożne wznoszona na kamiennym fundamencie i malowano na biało. Na ich obszarze znajdowano liczne wyroby z muszli, miki i czertu. Najuboższe były domy o konstrukcji plecionkowej z podłogą wylepioną gliną. Wśród pochówków szkieletowych z San Jose Mogote były zarówno groby ubogie, jak i bogate. Bogatych i wpływowych chowano z ceramiką oraz ozdobami  z jadeitu, magnetytu i muszli, a także z ostrzami z jadeitu.

Na obszarze Doliny Meksyku (Kotliny Meksyku) także powstały w okresie preklasycznym duże osiedla. Były to osady Tlatilco, Tlapacoya i Coapexco, zajmujące ok. 40-50  i więcek hektarów powierzchni. W Tlatilco odkryto ponad 500 pochówków, których wyposażenie wskazuje na znaczne zróżnicowanie statusu społecznego i majątkowego mieszkańców. Kultura materialna i sztuka na trzech wymienionych stanowiskach wykazują silne wpływy kultury olmeckiej. Ze stanowiska archeologicznego Zohapilco pochodzą najstarsze w centralnym Meksyku ślady używania ceramiki sprzed 1400-1200 lat przed Chr. Wytwarzano wówczas popularne naczynia przypominające tykwy i dynie, zwane tecomates. Były to przede wszystkim naczynia zasobowe. Po 1200 r. przed Chr. W Zohapilco zaczęto produkować gliniane figurki antropomorficzne oraz misy zdobione odciskami kamieni i muszli. Wspomniane stanowisko Tlatilco było wielką osadą zajmującą 65 hektarów. Jej ludność zamieszkiwała niewielkie gliniane lepianki. Domostwa wznoszone na platformach należały do miejscowej elity i wodza. Domom towarzyszyły dzwonowate jamy magazynowe i śmietnikowe. W środkowym okresie preklasycznym na obszarze centralnego Meksyku nastąpiła kolejna faza wzrostu demograficznego i ekspansji osadnictwa. Nowe osady zakładano zwłaszcza nad jeziorem Texcoco. Mieszkańcy osad Zacatenco i El Arborillo żyli z rolnictwa, łowiectwa i eksploatacji zasobów jeziornych. Uprawiali przede wszystkim kukurydzę. Polowali na zwierzynę płową i ptactwo wodne. Używali narzędzi wykonanych z obsydianu i zamieszkiwali gliniane lepianki. Zamarłych chowali w grobach szkieletowych, owiniętych w maty, pod podłogami domostw. Wykonywali gliniane figurki kobiet. W póxnym okresie preklasycznym mieszkańcy centralnego Meksyku zaczęli wznosić piramidy ze świątyniami na szczytach. Na początku były to stosunkowo niewielkie założenia w formie ziemnych platform z sanktuariami i domami przywódców. Pierwsze z nich pochodzą m. in. z Tlatilco. Budowa takich założeń była możliwa przy istnieniu zhierarchizowanej społeczności, na której czele stali wodzowie i władcy. Powstały duże, protomiejskie osady, takie jak Cuicuilco, liczące około 400 hektarów powierzchni, zamieszkane przez nawet 40 tys. mieszkańców. W centrum tego osiedla postawiono owalną piramidę o średnicy 118 metrów. Była to budowla z piasku i gruzu, oblicowana kamiennym blokami. Na jej szczycie stała stożkowata świątynia. Towarzyszyły jej mniejsze piramidy wzniesione na planie prostokąta. Na opisywanym stanowisku archeologicznym znaleziono wiele kamiennych kadzielnic z wyobrażeniem boga ognia Xiuhtecuhtli. Osiedle było ośrodkiem kultu tego bóstwa. Zabudowa Cuicuilco została zniszczona przez wybuch pobliskiego wulkanu Xitle i pokryta grubą warstwą wulkanicznej lawy. Na obszarze Doliny Oaxaca położonej w południowo-wschodnim Meksyku narodziła się ok. 1900-1400 lat przed Chr. cywilizacja Zapoteków. Rozwinęła się ona na obszarze zdominowanym przez kaniony i aluwialne doliny rzeczne. Wczesnym ośrodkiem tej cywilizacji było opisywane wyżej osiedle San Jose Mogote. W tym 7-hektarowym osiedlu wzniesiono pierwsza na tych obszarach budowlę publiczną w charakterze lepianki na platformie z ołtarzem. Pełniła ona zapewne funkcję świątyni. Około 1150-850 lat przed Chr. w Dolinie Oaxaca pojawiły się elementy sztuki olmeckiej, występujące głównie na ceramice. Szczyt rozwoju osady San Jose Mogote przypadał na lata 650-500 przed Chr. Stało się ono wówczas centrum ceremonialnym dla 30 otaczających ją wsi i osiągnęło powierzchnię 70 hektarów. W centrum tego protomiejskiego ośrodka stał akropol zabudowany budynkami ceremonialnymi i publicznymi. Znaleziono tu tzw. Monument 3, kamień z najstarszymi na kontynencie amerykańskim zapisem w piśmie hieroglificznym. Znajduje się on obok płaskorzeźby ukazującej zabitego jeńca wojennego. Około 500 lat przed Chr. przeminęła epoka rozkwitu San Jose Mogote i najważniejszym ośrodkiem cywilizacji Zapoteków stało się miasto Monte Alban, zlokalizowane obok rozgałęzienia rzeki Oaxaca. Badacze wskazują na istnienie pięciu kolejnych faz rozwojowych Monte Alban. Większość znanych budowli na tym stanowisku archeologicznym powstała w fazie Monet Alban III, datowanej na lata 300-700 po Chr. W fazie Monte Alban I (500-200 przed Chr.) zbudowano tu tzw. Świątynię Tancerzy (Danzantes). Została ona ozdobiona płytami kamiennymi opatrzonymi płaskorzeźbami przedstawiającymi poskręcane postacie poranionych i zabitych jeńców wojennych. Wyobrażają one wodzów pokonanych przez zapoteckich władców. Były to przedstawienia o charakterze propagandowym, mające wyobrażać zwycięstwa i smutny los pokonanych. W tym okresie używano już w Monte Alban zapoteckiego pisma hieroglificznego i kalendarza. W fazie Monte Alban II (200 przed Chr.-300 po Chr.) wzniesiono tu tzw. Budowlę J, ozdobioną płaskorzeźbami wyobrażającymi zwycięstwa militarne i mającą wyraźne konotacje astronomiczne z gwiazdą Capella. Płyty z płaskorzeźbami wyobrażają miejsca podbite przez władców Monte Alban i są podpisane hieroglificznymi inskrypcjami. Jest to zapis podboju sąsiednich ośrodków przez Monte Alban, które stało się agresywną siłą militarną w Dolinie Oaxaca. Miasto ochraniał wówczas 3-kilometrowy mur obronny. Istniał tu pałac władców z pomieszczeniami mieszkalnymi i administracyjnymi, a także świątynia. Przedstawicieli elity Monte Alban chowano w grobowcach wraz z ceramiką i ozdobami z nefrytu. Przy wejściach do grobowców stawiano rzeźby strażników. Innym ważnym ośrodkiem cywilizacji Zapoteków było Dainzu, gdzie odkryto platformę zdobioną kamiennymi płaskorzeźbami przedstawiającymi graczy rytualnej gry w piłkę.

Na obszarze dzisiejszego zachodniego Meksyku rozwijały się w okresie 1500 przed Chr-400 po Chr. regionalne kultury wczesnego i środkowego okresu preklasycznego. Na obszarze współczesnych stanów Colima, Nayarit i Jalisco rozwijała się wówczas tzw. kultura grobów szybowych. Najstarsze groby szybowe ze stanowiska archeologicznego El Openo sprzed 1500 lat przed Chr. Grobowce były wykopanymi w gruncie lub wykutymi w skale szybami o głębokości od 2 do 18 metrów, na końcu których drążono jedną lub kilka komór grobowych. Wiele z nich było bogato wyposażonymi grobami rodzinnymi, użytkowanymi przez kolejne pokolenia. Na stanowisku archeologicznym Huitzilapa odkryto bogaty grobowiec tego typu, w którym oprócz 6 zmarłych złożono Figurki ceramiczne, muszle i ogromną ilość paciorków z muszli. Był to pochówek lokalnego wodza lub naczelnika wioski i jego rodziny. Do grobów w kulturze grobów szybowych wkładano broń, narzędzia, ozdoby, ceramikę, figurki ludzi, zwierząt i budynków, nawiązujące do szamanizmu i świata pozagrobowego. W kulturze grobów szybowych większość osad składała się z domów budowanych na planie koła lub owalu. Osada Teuchtitlan składała się z owalnej piramidy dookoła której były skupione takie właśnie domostwa. Osady omawianej kultury otoczone były rozległymi, sztucznie nawadnianymi i intensywnie uprawianymi polami uprawnymi. Tutejsze wodzostwa były już społeczeństwami hierarchicznymi, które często ze sobą rywalizowały i walczyły. Organizacja polityczna, która powstała wokół Teuchtitlan przetrwała do ok. 600-900 po Chr. Pierwsze świadectwa rozwoju metalurgii w zachodnim Meksyku pochodzą sprzed ok. 600 lat po Chr. Być może pojawiła się ona wskutek intensywnych kontaktów z północnymi wybrzeżami Ameryki Południowej. Po 1300 r. przed Chr. na meksykańskim wybrzeżu Oceanu Spokojnego rozwijały społeczności związane z osadami Cantón Corralito i Ojo de Agua, które były centrami lokalnych organizmów politycznych. Zachowywały więzy i kontakty z olmeckim San Lorenzo. Mogło być założone przez uciekinierów z tego miasta. Cantón Corralito stało się wielką osadą, zajmującą powierzchnię 100 hektarów, zaopatrzoną w piramidalne kopce i plac centralny. Środkowy okres formatywny był na obszarze Mezoameryki okresem wzrostu liczby osad i rozwoju urbanizacji i zagęszczania populacji. Osiedla o powierzchni ponad 50 hektarów występowały teraz częściej. Rozprzestrzeniły się budowle kultowe w formie piramid. Wiele jednostek politycznych osiągnęło wówczas państwowy poziom organizacji. Pojawiła się administracja i rządzące elity. Pojawiły się nowe centra, takiej ka La Blanca (ok. 1000 przed Chr.), której centrum zajmowało 100 hektarów powierzchni była wzniesiona na sztucznym podwyższeniu. Budowle publiczne zostały tu zorientowane na wulkan Tajumulco. Były to świątynie w formie monumentalnych piramid. Całe miasto La Blanca liczyło 4280 hektarów. Odkryto tu pozostałości elitarnych rezydencji, rzeźby i ołtarze. Było to centrum czterostopniowej hierarchii osad. W środkowym okresie formatywnym nastąpił rozwój ekonomicznej podstawy potęgi mezoamerykańskich elit. Rozwijała się uprawa wydajnych odmian kukurydzy i psów domowych, które dla mieszkańców starożytnej Mezoameryki były źródłem białka. Oprócz najważniejszej kukurydzy uprawiano także inne rośliny. Strategia ekonomiczna zakładała zwiększenie plonów i produkcji rolne przy minimalizacji nakładu włożonej pracy. Dzięki temu można było wyżywić większą liczbę ludności, wznosić monumentalne budowle i tworzyć dzieła sztuki. Wzrastające bogactwo gromadzącej dobra materialne elity przyczyniało się do rozwoju dalekosiężnej wymiany. Ważne centra i ich elity zaczęły wchodzić ze sobą w sojusze i układy, co sprawiało że kontakty były jeszcze częstsze. Największe osady, gdzie wytwarzano rzeźby w stylu olmeckim Na obszarze Nizin Majów w środkowym okresie formatywnym widoczna była coraz większa złożoność zamieszkujących ją społeczności. We wczesnym okresie preklasycznym (1800-1000 przed Chr.) na Nizinach Majów pojawiły się wioski rolników produkujących ceramikę. Wsparciem ich gospodarki było także zbieractwo.  Duże zagęszczenie tych osad występowało na wybrzeżu Oceanu Spokojnego. Mieszkańcy osad położonych w pobliżu rzek i lagun uprawiali kukurydzę, poławiali ryby, ostrygi, żółwie i kraby a także polowali na iguany. Używali do celów rytualnych ceramiki typu Barra, jednocześnie wykorzystując na co dzień wodoodporne kosze wylepiane gliną. Wykonywali także gliniane figurki przedstawiające kobiety. W fazie Locona i Ocos (1500-1200 przed Chr.) nastąpił duży wzrost demograficzny a organizacja społeczna wyewoluowała do stadium zhierarchizowanego, w którym na czele wiosek stali lokalni wodzowie. Domy elity zaczęły być wznoszone na platformach, a wodzów na wysokich kopcach. Na ziemie Majów zaczęły spływać dobra pochodzące z wymiany dalekosiężnej: obsydian, nefryt i jadeit. W fazach Cherla i Cuadros (1200-950 przed Chr.) Nizina Majów podlegała wyraźnym wpływom olmeckim. Pojawiły się importy i naśladownictwa wyrobów olmeckich. Późny okres preklasycznym był na obszarach Majów okresem wzrostu demograficznego. Osadnictwo ekspandowało na niezasiedlone dotąd tereny leżące na północy. Przynosili ze sobą umiejętność uprawy kukurydzy i produkcji ceramiki. Na stanowisku archeologicznym Nakbe odkryto pochodzące z tego okresu pozostałości monumentalnej architektury kamiennej oraz stele i ołtarze pokryte płaskorzeźbami. Nakbe było już miastem, nad którym górowały piramidy i świątynie. Wzniesiono tu plac do rytualnej gry w piłkę oraz świątynię z wyniesioną platformą. Nakbe należało do tzw. kompleksów architektonicznych grupy E. Składały się one z głównych, dużych piramid położonych w centrum lub w zachodniej części dużego placu i grupy 3 świątyń na platformie. Tworzyły one zorientowane astronomicznie na miejsca wschodu Słońca w dniach przesileń i równonocy stanowiły symboliczną oś wiata i środek Wszechświata oraz centrum ceremonialne. Była to typowa także dla późniejszego okresu klasycznego forma sanktuarium Majów. To właśnie w Nakbe pojawiły typowe dla kultury Majów oznaki wysokiego statusu społecznego w postaci deformacji czaszek dzieci metodą celowego krępowania oraz użycia licznych przedmiotów z nefrytu i jadeitu. Zabieg krępowania czaszek był stosowany w wielu kultura prekolumbijskich Nowego Świata. Nakbe było już ośrodkiem miejskim i centrum małego państwa, rządzonym przez władcę będącego jednocześnie szamanem i kapłanem. Jego społeczeństwo było zorganizowane hierarchicznie. Zachowały się kamienne stele z przedstawieniami władców. Podstawą rozkwitu Nakbe była uprawa roli. Miasto było otoczone licznymi polami zakładanymi na wilgotnych obszarach.

Największą rolę w rozwoju kultur Ameryki Południowej w okresie archaicznym i we wczesnym okresie przejściowym odgrywał Środkowoandyjski Obszar Kulturowy. To tutaj rozwinęły się pierwsze południowoamerykańskie cywilizacje, niezależnie od innych rozwiniętych społeczeństw na Świecie. Wzrosły tu cywilizacje nie znające koła, systemu pisma (oprócz inkaskiego pisma węzełkowego kipu) ani pieniędzy. Dla tego obszaru charakterystyczne jest sąsiedztwo najbogatszych w substancje odżywcze na Świecie wód oceanicznych i jednych z najsuchszych pustyń Świata. Rozwijały się tu ugrupowania należące do tzw. andyjskiej tradycji kulturowej, charakteryzujące się wspólnymi cechami. Wyróżnia się tu trzy strefy ekologiczne: wybrzeże Oceanu Spokojnego, obszar lasów tropikalnych i górską strefę Andów. Około 3000-1800 lat przed Chr. trwał na opisywanym obszarze okres preceramicznym, w którym rozwijała się cywilizacja Caral-Norte Chico, nazywana także kulturą Caral Supe. Po nim nastąpił tzw. okres inicjalny (1800-900 przed Chr.), w którym kształtowały się regionalne kultury. Okres inicjalny charakteryzował się szybkim wzrostem populacji, który wynikał z coraz powszechniejszego oparcia systemu gospodarczego o rolnictwo. Zaczęto prowadzić intensywną gospodarkę rolną opartą o irygację, co znacznie rozszerzyło areał uprawny na obszary dotąd niesprzyjające rolnictwu. Osadnictwo rozprzestrzeniało się na tereny wcześniej niezamieszkałe. Na obszarze północnych Andów, Peru i okolic jeziora Titicaca wprowadzono do użytku pierwsze naczynia ceramiczne. Najstarsze datowane są na IV tys. przed Chr., choć ich użycie upowszechniło się później. Ludność zamieszkująca nadmorskie doliny opuściła centra zamieszkiwane w późnym okresie preceramicznym i zaczęła budować nowe centra w dolnych i środkowych częściach dolin. Budowano małe systemy irygacyjne, by nawodnić pola w sąsiedztwie nowo zakładanych osad. Produkty rolne weszły do jadłospisu mieszkańców rybackich wiosek. Pojawiły się naczynia ceramiczne, początkowo naśladujące swym kształtem tykwy. Potrzeba współpracy przy budowie systemów irygacyjnych zrodziła potrzebę koncentracji kierowanej przez elitę siły roboczej. Był to wstęp do narodzin społeczeństwa zhierarchizowanego i biurokracji. Na obszarze środkowego i północnego wybrzeża Peru mieszkańcy zaczęli wznosić liczniejsze niż dotąd budowle publiczne. Było to możliwe dzięki wzrostowi liczby ludności i koncentracji siły roboczej. Rozwój stabilnego, stacjonarnego rolnictwa prowadził do wzrostu populacji, ale kosztem zdrowia i dobrostanu rolników. Powstawały systemy kanałów nawadniających skupione wokół centrów z budynkami publicznymi. W tych centrach odprawiano rytuały i składano ofiary bogom, prosząc o ochronę przed chorobami i suszą spowodowaną fluktuacjami zjawiska El Niño. Z powodu przeludnienia na niektórych obszarach od lokalnych grup terytorialnych odłączały się grupy ludności, które później zakładały własne centra i systemy irygacyjne, zasiedlając w ten sposób w pełni obszar nadmorskich dolin. Wspomniane centra składały się z wielkich placów stanowiących miejsca ceremonii i spotkań wspólnotowych oraz teras, piramid i platform, stanowiących miejsca składnia ofiar. Ośrodki te cechowała bardziej rozbudowana niż dotychczas architektura. Najbardziej rozpowszechnione były u-kształtne kompleksy, podobne do założenia z El Paraiso, gdzie od głównego kopca lub platformy z piramidą odchodziły dwie równoległe platformy. Wewnątrz takiego założenia znajdował się główny plac. Pod centralną piramidą często lokowano pochówki. Wejścia do takich kompleksów były orientowane na pasma górskie lub źródła rzek. W centrach założonych na wybrzeżu oceanicznym wznoszono owalne dziedzińce, wokół których grupowały się prostokątne platformy. Najważniejszym centrum ceremonialnym położonym na peruwiańskim wybrzeżu było Sechin Alto, zajmujące obszar 2 kilometrów kwadratowych. Główna piramida stojąca na platformie miała tu 44 metry wysokości. Była ona centrum rozległego, u-kształtnego kompleksu z kilkoma placami i dziedzińcami. Sechin Alto jest jednym z 7 głównych centrów ceremonialnych z Doliny Casma. Swoimi rozmiarami zdecydowanie przewyższa centra z okresu preceramicznego. W pobliżu tego stanowiska archeologicznego znajduje się inne centrum ceremonialne Ceroo Sechin. Zbudowano tu wielopomieszczeniową świątynie z cegły suszonej adobe, pokrytą malowidłami wyobrażającymi zwierzęta. Około 1200 lat przed Chr. założenie w Cerro Sechin zostało przykryte monumentalną platformą licowaną kamieniami. Ortostaty te były zdobione reliefami upamiętniającymi zwycięstwa władców Cerro Sechin nad sąsiednimi ośrodkami. Cerro Sechin i Sechin Alto tworzyły zatem centrum potężnego ośrodka polityczno-kulturowego, stojącego już na stopniu rozwoju wczesnego państwa. W wielu centrach budowle ceglane były ozdabiane rzeźbionymi wyobrażeniami bóstw i symboli kosmologicznych. Tego typu przedstawienia pojawiały się także na ceramice. Kolosalne rzeźby kotowatych ozdobiły kompleks ceremonialny Huaca de los Reyes w Dolinie Moche. W Garagay świątynne atrium ozdobiono pomalowanym na jaskrawe kolory fryzem. W Cardal atrium tego typu ozdobiono płaskorzeźbą przedstawiającą zęby psowatych. Różnice w architekturze, rzeźbie i ceramice różnych centrów ceremonialnych mogą wskazywać na różnice religijne między ich użytkownikami. W okresie inicjalnym na północnym i centralnym wybrzeżu Peru rozwijały się kultury Cupisnique i Manchay. Duże stanopwiska archeologiczne z okresu inicjalnego znane są także z obszaru wyżyn. Wyrównywano tu szczyty wzgórz, na których wznoszono platformy i terasy otoczone murami i posiadające rozbudowane klatki schodowe prowadzące do świątyń. Na stanowisku archeologicznym Layzon w Cajamarca takie konstrukcje były bezpośrednio wyryte w skale. Na obszarze Wyżyn Środkowo-Północnych nadal kwitły centra Tradycji Religijnej Kotosh. Były one częścią sieci wymiany i kontaktów łączącej wybrzeża oceaniczne z lasami deszczowymi w głębi lądu. W kolejnych stadiach okresu inicjalne powstawały tu nowe, ekspandujące centra. Mieszkańcy wyżyn opierali swoją gospodarkę na deszczowym rolnictwie i łowiectwie. W transporcie zaczęli wykorzystywać udomowione wcześniej przez łowców-zbieraczy lamy andyjskie (Lama glama). Zaczęli też spożywać ziemniaki zakonserwowane drogą suszenia i przemrożenia (chuño). Produkcja takiej żywności była możliwa jedynie na obszarach leżącym powyżej 3800 metrów n. p. m. W okresie inicjalnym zarówno na wybrzeżu, jak i na wyżynach większość ludzi żyła w małych, lokalnych wspólnotach socjopolitycznych zarządzanych przez kapłanów i szamanów. Religia była najważniejszą częścią ówczesnego systemu socjokulturowego. W okresie inicjalnym znacznie rozwinęła się produkcja tkacka, wykorzystująca wełnę lam, wikunii i alpak. Ze stanowiska archeologicznego Mina Perdida w Peru pochodzą najstarsze obrobione przedmioty ze złota i miedzi rodzimej, wykonane ok. 1410-1090 przed Chr. i odnalezione na terasie sakralnego kompleksu piramid. Wiele innowacji i wynalazków było wprowadzanych w oczywistym religijnym kontekście. Metale były obrabiane kuciem na zimno i na gorąco. Zarówno złoto, jak i miedź zaczęły pełnić ważną rolę w obrzędach religijnych. Społeczeństwa wyżyn i wybrzeża były jeszcze stosunkowo egalitarne, pozbawione większych różnic w majątku i statusie społecznym, mimo istnienia rządzącej, religijnej elity. Brak na wymienionych obszarach bogatych grobów. Zmarłych chowano na cmentarzyskach szkieletowych wraz z narzędziami pracy, a niekiedy także ozdobami z kości waleni i kłów lwów morskich. Wyjątkowo na tym tle wygląda kompleks pałacowy Taukachi- Konkan, będący rezydencją władców z Sechin Alto, wskazujący na protopaństwowy lub państwowy poziom organizacji, a także elitarne cmentarzysko z La Galgada. Jednocześnie na wielu obszarach istniały małe, mobilne grupy pasterzy i zbieraczy nie kontaktujące się z zaawansowanymi społeczeństwami. W trakcie okresu inicjalnego andyjskie kultury zostały przekształcony w sposób upodabniający je do innych cywilizacji ówczesnego Świata. Ludność regionu środkowoandyjskiego polegała teraz całkowicie na stacjonarnym rolnictwie i hodowli. Rozwinęła się wspólnotowa praca przy budowie ośrodków kultu religijnego. Społeczeństwa były tu rządzone przez religijną elitę w imię lokalnych bóstw. Pod koniec okresu inicjalnego wiele zamieszkałych dotychczas centrów zostało opuszczonych na środkowym i północnym wybrzeżu Peru. Jednym z powodów była zwiększająca się częstotliwość zjawiska El Niño, co miało niszczący wpływ na systemy irygacyjne i powodowało powstawanie niszczących osuwisk oraz powodzie. Podważało także miejscowe wierzenia religijne.  

Około 800 lat przed Chr. rozpoczął się okres w dziejach regionu środkowoandyjskiego określany mianem wczesnego horyzontu lub okresu formatywnego (800-50 przed Chr.). Rozwinęły się wówczas różnorodne andyjskie cywilizacje. Najbardziej znaczącą formacją tego okresu była kultura Chavín, rozwijająca się na obszarze północnych Wyżyn Andyjskich i wybrzeża Oceanu Spokojnego. Centralnym ośrodkiem tej cywilizacji było Chavín de Huántar, usytuowane u wejścia do Doliny Conchucos, u stóp łańcuch górskiego Kordyliery Białej. Rozwijał się on w okresie 850-200 przed Chr. Został założony w górach przez które przebiegały ważne szlaki handlowe biegnące z północy na południe i ze wschodu na zachód. Jego mieszkańcy mieli dostęp do cennych złóż i zasobów. Na stanowisku archeologicznym Chavín de Huántar odkryto pozostałości tzw. starej świątyni w formie u-kształtnej budowli otaczającej ramionami owalny plac. Na ścianach umieszczono płaskorzeźby przedstawiające jaguary i jaguaropodobnych ludzi. Wyobrażały one kapłanów i szamanów w stanie rytualnego transu. Obok leżała wielka, u-kształtna świątynia wzniesiona z kamienia. Wyposażona była w wąski korytarz prowadzący do wewnętrznego pomieszczenia, gdzie stała rzeźba bóstwa znanego badaczom pod nazwą El Lanzon. Było to najświętsze miejsce w całym sanktuarium. Istniały także inne wewnętrzne pomieszczenia świątyni, tworzące swoisty labirynt. Świątynię zdobiły rzeźby kamienne przedstawiające andyjskie zwierzęta. W okresie 500-200 przed Chr. wzniesiono w Chavín de Huántar tzw. nową świątynię, rozbudowując częściowo starą. Dobudowano portal z rzeźbionym nadprożem, fasadę ozdobiono rzeźbami kamiennych głów. Stanęła tu tzw. stela Raimondiego, przedstawiająca prawdopodobnie najbardziej czczone w Chavín de Huántar bóstwo z berłem.. Styl Chavín narodził się w osiedlach takich, jak Kotosh około 1200-870 lat przed Chr., rozprzestrzeniając się potem na obszar wyżyn i wybrzeża Peru. Charakterystyczne były dla niego motywy bóstw z berłami bądź pałkami, jaguarów, kondorów, węży, pół-ludzi, pół-zwierząt, ludzi podobnych do jaguarów. Motywy te pojawiały się na rzeźbach i reliefach, na ceramice, tkanina i wyrobach z metali. Sztuka Chavín wskazuje na obecność rozbudowanego systemu religijnego, który upowszechniał się wraz z ekspansją stylu Chavín. Religia ta przetrwała upadek kultury Chavín i wywarła wpływ na kolejne kultury środkowoandyjskie. Zauważalny jest wpływ Niziny Amazońskie na wierzenia i sztukę kultury Chavín. Było to typowe dla ośrodka leżącego na szlakach łączących strefy wybrzeża, wyżyn, gór i wilgotnych lasów równikowych. Ważną rolę w religii i rytuale kultury Chavín odgrywały substancje halucynogenne, wprawiające kapłanów, szamanów i wiernych w religijny trans. Używano w tym celu zarówno zawierającego meskalinę (C₁₁H₁₇NO₃) kaktusa San Pedro (Echinopsis pachanoi), jak i nasion rośliny yopo (Anadenanthera peregrina), zawierające β-Karbolinę (C₁₁H₈N₂), tryptaminę (C₁₀H₁₂N₂) i bufoteninę (C₁₂H₁₆N₂O). Rośliny te dostarczały halucynogennych alkaloidów. Pod wpływem wizji spowodowanych zażywaniem tych substancji powstawały zręby religii i sztuki Chavín. Styl Chavín rozprzestrzeniał się wraz odpowiadającą mu religią. Powstawały rzeźby, ceramika i architektura, pojawiające się w wielu miejscach Peru. Centra ceremonialne w północnym i środkowym Peru były przebudowywane i przyozdabiane rzeźbami i reliefami w nowym stylu. Stały się one częścią wielki religijnej sieci kultury Chavín. Nowa religia włączała w swój skład tradycyjne kulty lokalne. Jej częścią były lokalne wyrocznie i pielgrzymki. Powstawały lokalne centra kultowe, takie jak Campanayuq Rumi, podobne w formie do Chavín de Huántar. Paradoksalnie okresy przedłużającej się suszy sprzyjały rozprzestrzenianiu się religii Chavín. Rozpowszechnieniu nowej religii towarzyszyła intensyfikacja wymiany dalekosiężnej, której przedmiotem stał się obsydian z Wyżyny Ayacucho, cynober z Wyżyny Huancavelica, a także muszle Spondylusa i skrzydelnika (Strombidae) z wybrzeża Ekwadoru. Na skutek częstszych kontaktów zrodził się nowy, międzynarodowy styl w sztuce i produkcji ceramiki. W kulturze Chavín widoczne było wyraźne rozwarstwienie społeczne Na istnienie uprzywilejowanej elity wskazują bogate pochówki wyposażane w złotą biżuterię, egzotyczne muszle, kamienie półszlachetne i wysokiej jakości tkaniny. Groby takie znane są m. in. ze stanowisk archeologicznych Kuntur Wasi i Pacopampa. W Kuntur Wasi pochówki mężczyzn należących do elity były wyposażone w złote korony, kolczyki, zawieszki, trąby z muszli skrzydelnika, paciorki z jaspisu i chryzokoli. Ciała były posypane cynobrem. Jedna z kobiet została tu pochowana z naszyjnikiem z muszli Spondylusa i skrzydelnika, oraz naszyjnikiem z sodalitu importowanego z odległości 150 kilometrów. Na obszarach położonych bardziej na południe do bogatych grobów składano tkaniny ozdobione motywami charakterystycznymi dla stylu Chavín. Elity zamieszkiwała domostwa w pobliżu sanktuariów. Na obszarze zajętym przez te domy archeolodzy odnaleźli liczne pozostałości importowanych muszli, ryb i ceramiki oraz wyroby ze złota. W dzielnicach zamieszkanych przez ludność o niższym statusie odnaleziono z kolei liczne narzędzia, takie jak skrobacze i wiertła kamienne. Znaleziska wskazują także na różnice w wyżywieniu. Elita spożywała delikatne mięso młodych lam, a pozostała ludność twarde mięso lam starych. Istnieli wyspecjalizowani rzemieślnicy zajmujący się tkactwem i metalurgią. Umiejętności te rozwinęły się w Chavín de Huántar, gdzie powstało miasto zajmujące 50 hektarów powierzchni i liczące kilka tysięcy ludzi. Stało się ono ośrodkiem handlu i celem religijnych pielgrzymek, ściągającym tysiące przybyszów mówiących różnymi językami z regionu andyjskiego. Produkowano tu także ceramikę, i kamienne narzędzia. Importowano naczynia kamienne i ozdoby z muszli. Gospodarka kultury Chavín opierała się na irygacyjnym rolnictwie. Uprawiano psiankę ziemniak (Solanum tuberosum), kukurydzę i komosę ryżową (Chenopodium quinoa). Hodowano lamy andyjskie, których suszone i solone mięso chętnie spożywano. Były one także zwierzętami pociągowymi. Ludność kultury Chavín używała prawdopodobnie języka proto-keczua. Około 300 lat przed Chr. centrum ceremonialne i miasto Chavín de Huántar zostało opuszczone i przestało funkcjonować. Przyczyną mogło być trzęsienie ziemi. Upadła też kultura Chavín i sfera jej religijnych wpływów. Na wybrzeżu i wyżynach Peru zaczęto w późnej fazie wczesnego horyzontu (300-50 przed Chr.) wznosić monumentalne ufortyfikowane osady określane mianem fortów. Były one wyposażone w bastiony, koncentryczne mury i zaułki. W tego typu fortach archeolodzy znajdowali kamienne pociski do procy. Jednym z najbardziej znanych tego typu stanowisk archeologicznych jest Chankillo, które strzegło sakralnych obiektów, na których zdobycie w walce liczyli mieszkańcy okolicznych terenów. Sugeruje to istnienie zjawiska religijnych wojen, na które wskazują znaleziska szczątków ludzkich z wbitymi w czaszki pociskami. Wojna stała się endemicznym zjawiskiem wśród mieszkańców obszaru środkowoandyjskiego. Od ok. 800 lat przed Chr. do 100 lat przed Chr. rozwijała się na Półwyspie Paracas w regionie Ica na wybrzeżu peruwiańskim kultura Paracas. W jej centrum leżały trzy wielkie cmentarzyska na zboczach Cerro Colorado. Odkryto tu podziemne groby komorowe i naziemne groby wznoszone z  kamienia. Grzebano w nich zawinięte w grube tkaniny mumie zmarłych umieszczone w koszach. Występowały one także na innych nekropolach. Wraz ze zmarłymi grzebano liczne dary grobowe, przede wszystkim tkaniny bawełniane i wełniane oraz ceramikę i złote ozdoby. Mumie składano do grobów w pozycji siedzącej, skrępowane sznurami, co było tradycją przejętą z rejonu jeziora Titicaca. Zmarli chowani w grobowcach podziemnych (cavernas) mieli deformowane czaszki, co wskazuje na ich przynależność do elity. Także część grobowców naziemnych zawierała elitarne pochówki. Elitarne grobowce zawierały mumie członków rodów panujących. Tkaniny kultury Paracas są bardzo kolorowe i ozdobione postaciami zwierząt i bóstw, podobnych do wyobrażeń kultury Chavín. W obrębie kultury Paracas istniały centra ceremonialne, takie jak Huaca Soto, wyposażone w platformy, kopce i odgrodzone place. Ludność kultury Paracas wytwarzała ceramikę zdobioną odciskami i malowaną farbą na bazie żywicy. Głównym działem jej gospodarki było rybołówstwa, gdyż obszar który zajmowała nie sprzyjał uprawie roli. Tylko w niektórych miejscach było możliwe prowadzenie działalności rolniczej dzięki sztucznemu nawadnianiu. Dzięki niemu mogły istnieć osady średniej wielkości. Rozwijało się tkactwo i barwiarstwo. Grzebane w grobach mumie należały do jednostek uprzywilejowanych, prawdopodobnie elity i szamanów, co wskazuje na istnienie społecznej hierarchii. Ikonografia tkanin kultury Paracas przypomina późniejszą o kilka stuleci ikonografię kultury Nazca. Jej przedstawiciele czcili bóstwa w postaci zwierząt (orek, jaguarów, węży i ptaków) oraz antropomorficznych postaci. W końcowym okresie istnienia kultury Paracas powszechne stały się konflikty zbrojne. Innym ważnym ośrodkiem cywilizacyjnym, położonym w rejonie jeziora Titicaca była Pucara, która doszła do większego znaczenia ok. 400 lat przed Chr. Powstała tu wielka metropolia i ośrodek ceremonialny. Powstał on na sztucznych terasach na zboczach wzniesienia. Największa tersa mieściła zagłębiony dziedziniec. Zbudowano tu jednopomieszczeniowe budynki kultowe. Świątynię zdobiły zwierzęta i głowy ludzkie wyrzeźbione w kamieniu. Ludzie kultury Pucara bytowali w trudnych warunkach boliwijskiego altiplano, położonego powyżej 3800 metrów n. p. m. Stwarzało to poważne ograniczenia dla ich czynności życiowych i rolnictwa. Obok rolnictwa podstawą ich gospodarki było polowanie na lamy i alpaki, rybołówstwo i polowanie na ptaki wonne jeziora Titicaca. Hodowali udomowione lamy i alpaki dostarczające mięsa. Uprawiali komosę białołodygową (Chenopodium pallidicaule), ziemniaki, komosę ryżową, łubin zmienny (Lupinus mutabilis). Rolnictwo możliwe było jedynie na terenach położonych niżej, do których docierano karawanami złożonymi z lam. Na obszarze altiplano rozwinęła się uprawa roślin na podwyższonych sztucznie platformach. Ułatwiały one zatrzymywanie wody. Ludność kultury Pucara czciła dwupłciowe bóstwo znane jako Yama-Mama. Stanowiskom archeologicznym kultury Pucara towarzyszyły duże śmietniska, które wskazują na intensywne osadnictwo. Pucara była miejscem obrzędów religijnych i wspólnotowych ceremonii, a Cahuachi monumentalną nekropolią. Ludność skupiona wokół tych centrów była zarządzana przez religijną elitę. Charakterystyczne są dla tej formacji kamienne stele z przedstawieniami ludzi i mitycznych zwierząt. Wytwarzano także reliefy i małe rzeźby oraz malowaną ceramikę z przedstawieniami ludzi i zwierząt. Istniał tu kult bóstw przedstawianych w postaci człowieka kota i kobiety-lamy, a także praktyki szamanistyczne. Wytwarzano piękne zdobione, kolorowe tkaniny, akcesoria szamańskie, Sztuka i religia kultury Pucara stałą się wzorem dla kultur środkowoandyjskich w kolejnych stuleciach.

Na pozostałych obszarach Ameryki Południowej rozwijały się inne formacje kulturowe, ustępujące jednak pod względem stopnia rozwoju cywilizacjom środkowoandyjskim. Na obszarze Andów Południowych trwały kultury tworzone przez myśliwych polujących na duże zwierzęta. Posługiwali się oni ostrzami liściowatymi wykonywanymi techniką naciskową, używali także wyrobów z kości i muszli. Pojawiła się tu tzw. kultura magellańska, zwana także kulturą noży z muszli. Pierwsze ślady uprawy roślin z obszaru dzisiejszej Argentyny pochodzą z kultury Ansilta, przed ok. 2000 lat przed Chr. Niedługo potem jej ślady pojawiły się na stanowiskach archeologicznych Valles Calchaquíes, Salta i Antofagasta de la Sierra, Puna de Catamarca. Pierwsze osiedla, których mieszkańcy używali ceramiki pojawiły się na obszarze Północnej i Południowej Puny ok. 1000 lat przed Chr. Pozostałości ceramiki z jaskini Inca Cueva 5 pochodzą sprzed ok. 50 lat przed Chr. Pojawiły się otwarte stanowiska osadnicze zamieszkane przez cały rok. Większość stanowisk z wczesnego okresu formatywnego (1000 przed Chr.-550 po Chr.) na obszarze Argentyny była zamieszkana w okresie 550 przed Chr.-750 po Chr. Kształtowały się niewielkie osiadłe społeczności używające naczyń ceramicznych. Ich gospodarka była oparta na rolnictwie i hodowli wielbłądowatych (Camelidae), a także na łowiectwie i zbieractwie. Pojawił się lokalny handel i wymiana dalekosiężna. Zamieszkiwano także jaskinie i schroniska skalne. Ich mieszkańcy byli zarówno łowcami zbieraczami, jak i rolnikami. Około 1000 lat przed Chr. pojawiły się także osady otwarte, takie jak Chiu-Chiu 200, których mieszkańcy prowadzili pasterską gospodarkę i praktykowali okresowe wędrówki pomiędzy doliną rzeki Río Salado-Loa a wyżej położonymi obszarami Andów i Puny. Archeolodzy odkryli także stanowiska służące określonym czynnościom, związanym z eksploatacją lokalnych zasobów. Na obszarze północno-zachodniej Argentyny nastąpiła w opisywanym okresie konsolidacja gospodarki. Pojawił się także karawanowy handel dalekosiężny łączący wschodnie i zachodnie podnóża Andów. W okresie 400 przed Chr.-650 po Chr. rozwijała się w północno-zachodniej Argentynie kultura Condorhuasi-Ciénaga, której gospodarka opierała się o uprawę kukurydzy i dyni oraz hodowlę wielbłądowatych. Osady, takie jak kompleks Río Diablo, składały się z niewielkich owalnych domów, rozproszonych wśród pól uprawnych. Ludność kultury kultura Condorhuasi-Ciénaga wytwarzała naczynia ceramiczne i figurki zoo- i antropomorficzne. Na obszarze południowej Puny ok. 400 lat przed Chr.-800 lat po Chr. kwitła kultura Saujil, rozwijająca się pod wpływem formacji kulturowych Condorwasi, Ciénaga i Aguada. Znana jest z kamiennych masek i licznych menhirów, stawianych w środku zamieszanych osad. Na obszarze równiny śródgórskiej Campo del Pucará rozwijała się w okresie 200-450 po Chr. kultura Alamito, znana ze stanowisk ceremonialnych i antropomorficznych figurek. Z końca I tys. przed Chr. i I tys. po Chr. pochodzą ślady osadnictwa i wymiany obsydianu z obszaru Puny i podnóża Andów. Rozwijały się tu głównie społeczności pasterskie. Odkryto na tym obszarze pozostałości osad, cmentarzysk i zagród dla zwierząt hodowlanych. W dolinie Valle del Cajón odkryto osiedla i pola uprawne z okresu 1400 przed Chr.-700 po Chr. Ich użytkownicy wykonywali kamienne maski pogrzebowe dla swoich zmarłych. Na obszarze pampy argentyńskiej rozwijały się głównie kultury zbieracko-łowieckie. Ich przedstawiciele używali kamiennych narzędzi otoczakowych i odłupkowych, ostrzy liściowatych oraz kamiennych żaren i liściowatych. Rozwijały się tu tzw. przemysły Blanca Grande i La Montura (ok. 3000-1 przed Chr.). Wyspecjalizowani łowcy-zbieracze zaczęli wytwarzać pierwszą, grubościenną ceramikę. Na terenie dzisiejszej Brazylii rozwijały się przemysły z dorzecza górnej Parany i Doliny Santa Maria-Ampajango. W lasach równikowych Niziny Amazonki żyli wyspecjalizowani łowcy-zbieracze, tworzący malowidła naskalne. W środkowym holocenie na tym obszarze pojawiły się pierwsze wioski rolnicze (ok. 5500-4000 lat przed Chr.). Ich mieszkańcy zaczęli wytwarzać ceramikę, dodając do masy ceramicznej piasek kwarcowy lub pokruszone muszle. Obok nich pojawiły się osiedla zamieszkiwane przez ludność żyjącą z rybołówstwa, zbioru jadalnych mięczaków i polowań na małe zwierzęta. Osadom tym towarzyszyły rozległe śmietniska muszlowe. Niektóre z nich były celowo usypanymi strukturami i o charakterze rytualnym i religijnym. Niektóre z nich dochodziły do 20 hektarów powierzchni. Towarzyszyły im pochówki, podłogi i ślady konstrukcji naziemnych. Śmietnisko muszlowe Taperinha zajmowało ok. 5 hektarów powierzchni i dochodziło do wysokości większej niż 6 metrów. Towarzyszyło ono stałej wiosce istniejącej ok. 5100-3700 lat przed Chr. Jej mieszkańcy łowili ryby, polowali na żółwie i zbierali mięczaki. Używali ceramiki i intensywnie eksploatowali zasoby środowiska wodnego. Amazonię zamieszkiwali wówczas także ruchliwi łowcy-zbieracze, eksploatujący zasoby roślinne i polujący na niewielkie zwierzęta. Około 2000-1 lat przed Chr. rozwijały się na obszarze Amazonii społeczności ogrodnicze okresu formatywnego. Używały one ceramiki i usypywały monumentalne ziemne kopce. Rozwijały się wówczas dalekosiężne kontakty między różnymi społecznościami, różniącymi się gospodarką, osadnictwem i kulturą materialną. Rozwinęły się liczne, zróżnicowane style ceramiczne, takie jak Hachure, Ananatuba czy Marajo. Oprócz naczyń produkowano ceramiczne figurki, fajki i pieczęcie. Społeczności zamieszkujące Nizinę Amazońską wyznawały religie animistyczne, szamanizm i kult przodków. Ich gospodarka opierała się na uprawach ogrodowych, eksploatacji zasobów wodnych i leśnych. Dietę uzupełniało łowiectwo i zbiór mięczaków oraz roślin jadalnych. Od około 1000 lat przed Chr. uprawiano tu kukurydzę, a także maniok jadalny (Manihot esculenta), który miał w rzeczywistości największe znaczenie. Głównym źródłem białka zwierzęcego były ryby i mięczaki. Uprawy nie zajmowały dużej powierzchni i nie przyczyniały się do przetrzebienia lasów. Społeczności zamieszkujące Amazonię w okresie formatywnym były już mocno zaawansowane i zróżnicowane. Były to regionalne wspólnoty polityczne posługujące się skomplikowanym ceremoniałem i przejawiające tendencje do rywalizacji i ekspansji. Istniały rozległe osady, którym towarzyszyły kompleksy ziemnych kopców. Kopce te zaczęto wznosić ok. 1000 lat przed Chr. Wiele kopców miało funkcje mieszkalne i było zabudowane domami. Świadczą o tym pozostałości palenisk, podłóg i liczne znaleziska fragmentów ceramiki oraz odpadków organicznych. Najbardziej rozbudowane zespoły kopców pochodzą z Amazonii ekwadorskiej. Niektóre kopce pełniły tu funkcję ceremonialną i miały kształt figur ludzi (deifikowanych przodków) i zwierząt. Mieszkańcy związanych z kopcami osad używali malowanej ceramiki, ozdobionej motywami antropo- i zoomorficznymi. Wytwarzali figurki gliniane i kamienne. Kultury budowniczych kopców kwitły na Nizinie Amazońskiej także w okresie późnych pradziejów, w I tysiącleciu po Chr. Ich twórcy budowali wówczas monumentalne kopce i wielkie osady, znacznie zmieniając krajobraz nad Amazonką i jej dopływami. Używali bogato zdobionej ceramiki. Rozwinęły się kultury należące do tzw. polichromicznego horyzontu kopców. Pierwszą z nich była kultura Marajoara (Marajo) z okolic ujścia Amazonki do Oceanu Atlantyckiego, z okresu 1000 przed Chr.-1400 po Chr. Jej przedstawiciele zamieszkiwali stałe osady wznoszone na sztucznych, ziemnych kopcach. Zajmowali się rolnictwem i intensywną eksploatacją zasobów leśnych i wodnych. Wytwarzali bardzo dekoracyjną ceramikę i rzeźby z gliny. Monumentalne platformy mieściły zarówno osady, jak i cmentarzyska. Chroniły one osady przed częstymi powodziami. Na takich wielkich założeniach sypano mniejsze platformy, na których następnie stawiano domy mieszkalne z podłogami wykonanymi z gliny zmieszanej z pisakiem i z dachami ułożonymi z palmowych liści. Były wyposażone w paleniska. Istniały budynki z paleniskami, gdzie przyrządzano w grubych ceramicznych naczyniach posiłki dla dużych grup ludzkich. Wykopaliska archeologiczne wykazały, że osady na platformach były długo zamieszkiwane, a domy co jakiś czas naprawiano lub budowano na nowo w tych samych miejscach. Pomiędzy kopcami występują depozyty tzw. czarnej ziemi indiańskiej (zwanej także terra preta i czarną ziemią amazońską), czyli intensywnie czarnej, węglistej gleby, nasyconej artefaktami i odpadkami. Znajdują się w nich pozostałości posiłków i podłóg domów, a także pochówki w urnach. Obecność terra preta jest świadectwem znacznego przekształcania środowiska, rolniczego wykorzystania ziemi i kształtowania sztucznego krajobrazu przez pradziejowych mieszkańców Amazonii. Kształtowali oni pola uprawne, ogrody, obszary podmokłe i stawy rybne. Spora część Amazonii nie jest zatem lasem pierwotnym, lecz obszarem znacznie przekształconym przez pradziejowych mieszkańców. Depozyty amazońskiej czarnej ziemi są zatem glebami antropogenicznymi. Mieszkańcy opisywanych osiedli wytwarzali liczne dzieła sztuki w postaci glinianych urn z przedstawieniami ludzi, figurek ludzi i zwierząt, ozdób, łyżek, grzechotek, ozdobnych naczyń i innych bogato dekorowanych przedmiotów. Wytwarzali także bogato zdobione tkaniny z motywami animalistycznymi i szamanistycznymi. Obok pochówków skromnych istniały groby bogato wyposażone, co wskazuje na istnienie hierarchii społecznej i różnic statusu. Istniała elita kierująca organizmami plemiennymi. Wyróżniało ją deformowanie czaszek, ucztowanie i chowanie zmarłych w urnach. Funkcjonowała także grupa wyspecjalizowanych rzemieślników i artystów. Mimo zróżnicowania społecznego styl życia wszystkich warstw był podobny. Spożywano małych rozmiarów ryby, owoce euterpy warzywnej – acai (Euterpe oleracea), owoce dzikich roślin, ziarna roślin strączkowych z rodzaju Inga i kukurydzę. Analiza szczątków ludzkich wskazuje na dobry stan zdrowia i wyżywienia ludzki kultury Marajoara. Tworzyli oni zwarte, zrytualizowane i doskonale zorganizowane społeczeństwa, zamieszkujące rozległe osiedla. Aktywność rytualna i polityczna tych społeczności koncentrowała się wokół największych kopców. Zamieszkiwały one zarówno tereny leśne, jak i sawannowe. Na obszarze Gujany, Surinamu i nizin Boliwii późnopradziejowe systemy kopców z podniesionymi polami uprawnymi. Podniesionym polom towarzyszyły systemy i irygacji i odprowadzania wody. Kopce z osadami były połączone nasypami z drogami na szczycie i chroniły siedziby ludzkie przed powodziami. Mieszkańcy tych osad chowali swoich zmarłych w urnach i dysponowali bogatą kulturą materialną i sztuką. Istniała wśród nich społeczna hierarchia i kierownicza rola elit. W I tysiącleciu po Chr. na obszarze Niziny Amazońskiej rozprzestrzeniły się społeczności Arawaków i Tupiguaranów, począwszy od doliny rzeki Urubamba i południowej Amazonii. Około 500 lat po Chr. ta migracja dobiegła końca i zaczęły powstawać regionalne, plemienne systemy społeczne. W okresie 500-1000 po Chr. w Amazonii powstają gęsto zasiedlone terytoria plemienne, grupujące się nad brzegami rzek. Łączyły je ponadregionalne sieci kontaktów i interakcji. Tworzące je społeczności angażowały się w wymianę, rywalizację i wojny. Rozwijał się handel metalami (w tym złotem), kamieniami szlachetnymi i ceramiką. W Amazonii powstawały w okresie późnopradziejowym wielkie aglomeracje osadnicze wzdłuż rzek, takie jak Santarem. Były to już osiedla o charakterze miejskim, rozległe i zamieszkane przez tysiące ludzi. Szczególnie dużo było ich nad samą Amazonką oraz nad górnym biegiem rzeki Xingu. Dzis nazywa się je amazońskimi miasta. Towarzyszyły im mniejsze osiedla i wioski. Te rozległe centra osadnicze przetrwały aż do czasów przybycia Europejczyków do Nowego Świata, kiedy to natrafił na nie konkwistador Francisco de Orellana w 1541 roku.

Na obszarze dzisiejszego Ekwadoru, Kolumbii i Wenezueli jeszcze ok. 1000 lat przed Chr. dominowały społeczności zbieracko-łowieckie. Polowały one na małe ssaki, takie jak króliki. Na wybrzeżach Brazylii i Wenezueli bytowały społeczności wyspecjalizowanych zbieraczy małży, krabów i ślimaków. Pozostawiły one po sobie rozległe śmietniska muszlowe. Na wybrzeżach Brazylii kultura śmietnisk muszlowych sambaqui przetrwała aż do I tysiąclecia po Chr. Charakterystyczne są dla niej kamienne narzędzia, naczynia i kamienie z zagłębieniami. Na wybrzeżach dzisiejszej Wenezueli społeczności takie przetrwały aż do ok. 500-1 lat przed Chr., kiedy to upowszechniła się uprawa manioku i użycie ceramiki. Na stanowisku archeologicznym Capacho w wenezuelskich Andach odkryto ślady bytowania społeczności sprzed 5000-1000 lat przed Chr. Jej gospodarka opierała się na polowaniach na jelenie, rybołówstwie i zbiorze skorupiaków. Nad jeziorem Valencia mieszkały wówczas grupy łowców-zbieraczy, używające kamiennych narzędzi. Od około 2000 lat przed Che. W północnej części Ameryki Południowej zaczęło się upowszechniać rolnictwo i osiadły tryb życia. Rozprzestrzeniały się uprawy dyni ekwadorskiej (Cucurbita ecuadorensis), tykwę pospolitą (Lagenaria siceraria), korzeń kukurydzy cukrowej (Clathea allouia), maniok jadalny (Manihot esculenta) i żółtosocza (Xanthosoma). Około 4000/35000-1800/1400 lat przed Chr. rozwijała się na obszarze wybrzeża Ekwadoru kultura Valdivia. Jej twórcy byli osiadłymi rolnikami i uprawiali kanawalię szablastą (Canavalia gladiata), paciorecznik indyjski (Canna edulis), marantę trzcinową (Maranta arundinacea), bawełnę peruwiańską (Gossypium barbadense), rosliny z rodziny sączyńcowatych (Sapotaceae), także kukkurydzę, dynie i tykwy. Zaczęli wytwarzać naczynia ceramiczne i figurki z tego samego materiału. Osady kultury Valdivia składały się z owalnych domów skupionych wokół placów. Uzupełnieniem diety ich mieszkańców było łowiectwo i rybołówstwo. W okresie 1500-500 przed Chr. na obszarze Ekwadoru rozwijała się kultura Cotocollao. Jej gospodarka opierała się na uprawie ziemniaków, kukurydzy, fasoli zwyczajnej (Phaseolus vulgaris) i szczawika bulwiastego (Oxalis tuberosa). Wykorzystywano rolniczo coraz większe obszary i karczowano lasy. W kolumbijskich Andach osiadli rolnicy pojawili się ok. 1300 lat przed Chr., jak wskazują na to znaleziska ze stanowiska archeologicznego Zipacón. Rolnictwo doszło tu do górnej granicy lasów subandyjskich. Rolnictwo już wcześniej (ok. 5000 lat przed Chr.) pojawiło się na terenie Nizin Karaibskich. Na obszarach nadbrzeżnych trwały społeczności bazujące na zbiorze morskich mięczaków i skorupiaków oraz na eksploatacji zasobów leśnych. Osady, którym towarzyszyły śmietniska muszlowe przetrwały na wybrzeżu Morza Karaibskiego aż do podboju hiszpańskiego w XVI wieku. W środkowej części dorzecza Orinoko funkcjonowały w okresie 2000-1000 przed Chr. kultury Saladoide i Cedeñoide. Tworzyli je początkowo wędrowni łowcy-zbieracze, którzy później zaadaptowali rolnictwo i wyrób ceramiki. Około 1000 lat przed Chr. rolnictwo stało się nieodzowną częścią gospodarki wielu społeczności zamieszkujących północną część Ameryki Południowej. Dzięki niemu wiele grup osiągnęło dość wysoki poziom rozwoju społecznego i przystąpiło do ekspansji terytorialnej. Pojawiły się stałe, długotrwale zamieszkiwane osady i pierwsze budynki publiczne. Około 1000 lat przed Chr. zaczęły powstawać pierwsze wodzostwa tworzone przez plemiona rolnicze. Zwiększała się liczba ludności i zagęszczenie osiedli. Zwiększała się nie tylko produkcja rolna, ale także intensywność kontaktów międzygrupowych. Sytuacja wymagała zwiększonej integracji politycznej i kontroli systemu ekonomicznego. Na wybrzeżu Ekwadoru rozwijała się 1500-800 lat przed Chr. kultura Machalilla, znana z bogatego repertuaru ceramiki i grobów pod ceramicznymi kloszami. Podstawą jej gospodarki było rolnictwo i eksploatacja zasobów morskich. Po updaku kultury Machalilla wybrzeże pacyficzne Ekwadoru opanowała rolnicza kultura Chorrera (1800-300 przed Chr.). Było to już społeczeństwo mocno uwarstwione, z licznymi kategoriami rzemieślników-specjalistów. Ich dziełem była ozdobna ceramika. Gospodarka kultury Chorrera opierała się na uprawie kukurydzy. Pochodzący z tej formacji kulturowej rolnicy kolonizowali nowe terytoria, szczególnie na brzegach rzek. Pod wpływem kultury Chorrer narodziły się na omawianym obszarze nowe ugrupowania rolniczych kultur. Niektóre z nich, takie jak Guangala (100 przed Chr.-800 po Chr.) trwały jeszcze w I tys. po Chr. Kultura La Tolita-Tumaco (Tumaco-La Tolita), zajmująca ok. 500 przed Chr.-300 po Chr. obszary Ekwadoru i Kolumbii przewyższała osiągniętym stopniem rozwoju poprzednie ugrupowania na tych terenach. Jej środowiskiem rozwoju był obszar lasów równikowych ekwadorskiej równiny nadmorskiej Kultura La Tolita, znana z wyrafinowanych wyrobów ceramicznych i wysokiej jakości wyrobów metalowych. Znane są związane z tą kulturą pozostałości domów, świątyń, kopce ziemne i systemy irygacyjne. Ludność tej kultury zamieszkiwała duże stałe osady i opierała swoją gospodarkę na uprawie roli i rybołówstwie. Być może doszła już do państwowego stadium rozwoju. Charakterystyczne było dla niej karczowanie lasów pod uprawy i wznoszenie kopców grobowych. Jej twórcy produkowali ceramikę zdobioną postaciami ludzi, zwierząt i postaci mitologicznych. Posiadali umiejętność obróbki złota, miedzi i platyny (tej ostatniej kutej na zimno). Eksploatowali aluwialne złoża tych metali. Obok tego ugrupowania na obszarze dzisiejszego Ekwadoru rozwijała się kultura Jama-Coaque (400 przed Chr.-1500 po Chr.), znana z malowanych figurek ludzkich i wyrobów ze złota, oraz kultura Bahia (600 przed Chr.-600 po Chr.) znana ze stanowisk osadniczych na nadbrzeżnych kopcach i platformach. Twórcy tej ostatniej formacji wytwarzali wyroby ze srebra i wznieśli sanktuarium na wyspie La Plata, gdzie składano w ofierze muszle Spondylusa i ceramikę. Na obszarze Zachodniej Kordyliery i doliny Cauca rozwijała się ok. 700-100 lat przed Chr. kultura Ilama, tworzona przez rolników i osadników uprawiających fasolę, dynię, kukurydzę, marantę trzcinową i arnotę właściwą (Bixa orellana). Tworzyli sieci kontaktów ze społecznościami zamieszkującymi wybrzeża Oceanu Spokojnego. Około 800 lat przed Chr. na wybrzeżu dzisiejszej Wenezueli rozwijała się ceramiczna kultura Saladero, tworzona przez przodków historycznych Arawaków. Około 2500-2000 lat przed Chr. rozpoczęła się ekspansja ludności z wybrzeża Wenezueli na wyspy archipelagu Małych i Wielkich Antyli. Zaczęła się ona od Trynidadu, Aruby i Wysp Św. Tomasza, by w końcu sięgnąć Haiti, Puerto Rico i Kuby. Ludność migrująca na wyspy Morza Karaibskiego zajmowała się zbieraniem małży i krabów. Na Kubę dotarli oni ok. 2000 lat temu. Używali oni narzedzi kamiennych i wykopanych z muszli. Na Wielkich Antylach powstały liczne kultury preceramiczne łowców i zbieraczy, używających kamiennych narzędzi i tworzących sztukę naskalną. Małe Antyle zostały ok. 3000 lat przed Chr. zasiedlone przez ludność pochodzącą z obszaru Ameryki Środkowej. Około 1-200 po Chr. na Małe i Wielkie Antyle zasiedliła kolejna fala migracji ludów znających ceramikę i uprawiających maniok z Ameryki Południowej. W tym samym czasie przybyli tu migranci z Ameryki Północnej, tworząc kulturę Ostiones na Dominikanie. Kultury, które rozwinęły się na obszarze Nowego Świata w okresie preklasycznym dały początek bardziej zaawansowanym cywilizacjom, które miały rozwijać się w kolejnych stuleciach okresu klasycznego…

CDN.

 

 

Literatura

C. Renfrew, P. Bahn (red.), The Cambridge World Prehistory, Cambridge, 2014.

Ch. Scarre (red.), The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies, London, New York, 2018.

C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia: teorie, metody, praktyka, Warszawa, 2002.

B. M. Fagan, N. Durrani, People of the Earth : an introduction to World prehistory, London, New York, 2019.

K. L. Feder. The past in perspective : an introduction to human prehistory, New York, London, 2017.

R. J. Wenke, D. I. Olszewski, Patterns in prehistory: humankind’s first three milion years, Oxford, New York, 2007.

J. K. Kozłowski (aut. i red.), J. Chochorowski, P. Kaczanowski, Encyklopedia historyczna Świata : Tom I: Prehistoria, Kraków, 1999.

J. Śliwa (aut. i red.), J. Chochorowski, K. M. Ciałowicz, M. Kaczanowska, J. K. Kozłowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata : Tom 2 : Stary i Nowy Świat. Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

J. Brooke, Climate change and the course of global history : A Rough Journey, Studies in environment and history, Cambridge, New York, 2014.

J. D. Moore, A Prehistory of South America: Ancient Cultural Diversity on the Least Known Continent, Boulder, 2014.

H. Silverman, W. H. Isbell (red.), Handbook of South American Archaeology, New York, 2008.

M. P. Weaver, The Aztecs, Maya, and their Predecessors: Archaeology of Mesoamerica, London, New York, 2010.

R. E. W. Adams, Prehistoric Mesoamerica, Boston, Norman, 2005.

M. D. Coe, D. R Snow, E. P. Benson, Ameryka prekolumbijska, Warszawa, 1997.

S. R. Martin, Wonderful Power: The Story of Ancient Copper Working in the Lake Superior Basin, Detroit, 1999.

P. R. Peregrine, M. Ember (red.), Encyclopedia of Prehistory, Vol. 6: North America, New York, 2001.

A. M. Trevelyan, Miskwabik, metal of ritual: metallurgy in precontact Eastern North America, Lexington, 2004.

https://www.tf.uni-kiel.de/matwis/amat/iss/kap_a/advanced/ta_1_3.html

Mapa fizyczna Obu Ameryk

Zdjęcie satelitarne Obu Ameryk

Zdjęcie satelitarne i mapa fizyczna Ameryki Północnej

Krajobrazy Ameryki Północnej

Mapa prowincji kulturowych prekolumbijskiej Ameryki Północnej

Stanowiska archeologiczne na Alasce związane z Arktyczną tradycją mikrolityczną (Arctic Small Tool Tradition), mapa

Zabytki archeologiczne związane z Arktyczną tradycją mikrolityczną (Arctic Small Tool Tradition)

Plany konstrukcji mieszkalnych z obszaru Arktycznej tradycji mikrolitycznej (Arctic Small Tool Tradition)

Pochodzenie i migracje ludności paleoeskimoskiej, mapa

Zabytki kultury Choris

Ceramika paleo- i neoeskimoska

Renifer tundrowy (Rangifer tarandus)

Wal grenlandzki (Balaena mysticetus)

Nerpa obrączkowana (Pusa hispida)

Zasięg kultur pre-Dorset, Independence i Saqqaq, mapa

Zabytki kultury pre-Dorset

Plan osiedla kultur pre-Dorset i Dorset w Alarnerk w Kanadzie

Mapa zasięgu kultur Dorset i Thule

Zabytki kultury Dorset

Pozostałości konstrukcji mieszkalnych kultury Dorset

Rekonstrukcja długiego domu kultury Dorset

Migracja ludności kultury Dorset, mapa

Mors arktyczny (Odobenus rosmarus)

Narwal jednozębny (Monodon monoceros)

Niedźwiedź polarny (Ursus maritimus)

Mapa zasięgu kultur archeologicznych Independence I i Independence II

Mapa rozwoju kultur archeologicznych Grenlandii

Zabytki kultury Independence I

Pozostałości konstrukcji mieszkalnych kultury Independence I

Piżmowoły arktyczne (Ovibos moschatus)

Pardwy górskie (Lagopus muta)

Golec zwyczajny (Salvelinus alpinus)

Zabytki kultury Saqqaq

Pozostałości konstrukcji mieszkalnych kultury Saqqaq

Rekonstrukcja osiedla kultury Saqqaq

Rekonstrukcja myśliwego ze środowiska kultury Dorset

Zasiedlenie Arktyki, mapa

Zabytki kultury staroberingijskiej (Old Bering Sea)

Zabytki kultury starowielorybniczej (Old Whaling Culture)

Stanowisko archeologiczne Old Whaling Site

Łódź skórzana typu umiak

Stanowisko archeologiczne Ittyrgan

Zabytki kultury Ipiutak

Pochówek szmana ze środowiska kultury Ipiutak

Plan osady Ipiutak

Zasięg kultury Thule, mapy

Zabytki kultury Thule

Pozostałości konstrukcji mieszkalnych kultury Thule

Grenlandzkie kajaki

Rekonstrukcja namiotu kultury Thule

Pochówki ludzi kultury Thule ze stanowiska archeologicznego Qilakitsoq (ok. 1475 po Chr.)

Zachowane szczątki ludzkie z Qilakitsoq 

Diagram pokrewieństwa osób pochowanych w Qilakitsoq 

Zasięg kultury Birnirk, mapa

Zabytki kultury Birnirk

Plany drewnianych domostw kultury Birnirk ze stanowiska archeologicznego Cape Espenberg

Migracje Paleo- i Neoeskimosów, mapa

Pradziejowi mieszkańcy Arktyki w umiaku, rekonstrukcja

Paleoeskimosi na polowaniu, rekonstrukcja

Domostwo typu igloo, rekonstrukcja

Stanowisko archeologiczne Anangula

Zabytki ze stanowiska archeologicznego Anangula

Nawarstwienia stanowiska archeologicznego Namu

Zabytki archeologiczne z Namu

Pstrąg tęczowy (Oncorhynchus mykiss)

Żywotnik olbrzymi (Thuja plicata)

Zabytki archaicznych kultur z północno-zachodniego wybrzeża pacyficznego

Rekonstrukcja łodzi typu kanu

Plan osady Paul Mason

Rekonstrukcja osady pradziejowej z obszaru północno-zachodniego wybrzeża pacyficznego

Połów ryb w rzece, rekonstrukcja

Stanowisko archeologiczne Gypsum Cave

Zabytki archeologiczne z jaskini Gypsum Cave

Zasięg kultury Fremony, mapa

Zabytki kultury Fremont

Rekonstrukcje domostw kultury Fremont

Sztuka naskalna kultury Fremont

Ludność kultury Fremont, rekonstrukcje

Kukurydza zwyczajna (Zea mays)

Zabytki kultury Windmiller

Pradziejowe śmietniska muszlowe z obszaru Kalifornii

Widłoróg amerykański (Antilocapra americana)

Owca kanadyjska (Ovis canadensis)

Orzeszki piniowe 

Agawa ameruykańska (Agave americana)

Juka karolińska (Yucca filamentosa)

Stanowisko archeologiczne Hogup

Zabytki ze stanowiska archeologicznego Hogup

Stanowisko archeologiczne Danger

Stratygrafia stanowiska archeologicznego Danger

Zabytki z jaskini Danger

Stratygrafia stanowiska archeologicznego Gatecliff Shelter w Nevadzie

Zabytki archeologiczne kultur archaicznych obszaru pustynnego

Zabytki z fazy San Pedro

Pozostałosci budynków z fazy San Pedro

Rozwój kulturowy w fazie San Pedro

Wczesne stanowiska rolnicze z okresu archaicznego z Kotliny Tuscon, mapa

Zabytki archeologiczne z fazy San Pedro z Kotliny Tuscon

Stanowisko archeologiczne Cerro Juanaqueña

Przekrój terasy z Cerro Juanaqueña

Fasola zwyczajna (Phaseolus vulgaris)

Dynia piżmowa (Cucurbita moschata)

Dynia Ayote (Cucurbita argyrosperma)

Bawełna kosmata (Gossypium hirsutum)

Mapa zasięgu kultur Hohkam, Mogllon i Ansazi (Ancestral Pueblo)

Zabytki kultury Hohokam

Rolnicy kultury Hohokam, rekonstrukcja

Zabytki kultury Mogollon

Domostwa kultury Mogollon

Szarłat wyniosły (Amaranthus cruentus)

Jadłoszyn baziowaty - mesquite (Neltuma juliflora)

Trawa ryżowa (Eriocoma hymenoides)

Zabytki archeologiczne z wczesnego okresu archaicznych wyplataczy koszy II i późnego okresu wyplataczy koszy II

Domostwa z czasów kultury wyplataczy koszy 

Sztuka naskalne z czasów kultury wyplataczy koszy

Zabytki archeologiczne z obszaru Wielkich Równin z okresu archaicznego

Stanowisko archeologiczne Head-Smashed-In

Obozowisko myśliwych, rekonstrukcja

Polowanie na bizony z użyciem urwiska, rekonstrukcja

Bizon amerykański (Bos bison)

Późnoarchaiczne stanowiska zabijania bizonów, mapa

Stanowisko archeologiczne Kaplan-Hoover z pozostałościami polowań na bizony

Ostrza broni drzewcowej ze stanowiska archeologicznego Kaplan-Hoover

Życie mieszkańców Wielkich Równin w okresie archaicznym, rekonstrukcje

Tzw. szamańskie koło (medicine wheel) z Big Horn w stanie Wyoming

Zabytki kultur późnego okresu archaicznego z południowo-wschodniej części Ameryki Północnej

Słonecznik zwyczajny (Helianthus annuus)

Podbród bagienny (Iva annua)

Komosa Berlandiera (Chenopodium berlandieri)

Mozga karolińska (Phalaris caroliniana)

Dynia zwyczajna (Cucurbita pepo)

Tykwa pospolita (Lagenaria siceraria)

Zabytki kultury archaicznych ludów Green River (Green River Archaic people)

Wykopaliska archeologiczne na terenie stanowiska Carlston Annis

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Carlston Annis

Rekonstrukcja osady z Carlston Annis

Struktury z Wyspy Horra

Formy kopców z muszli z obszaru południowej części Ameryki Północnej

Rekonstrukcja osiedla z Wyspy Horra

Oplątwa brodaczkowata (Tillandsia usneoides)

Ludność wschodniej części Ameryki Północnej z okresu archaicznego, rekonstrukcje

Zabytki archeologiczne wczesnego i środkowego okresu leśnego

Stratygrafia jaskini Salts Cave

Zabytki archeologiczne z materiałów organicznych z Salts Cave

Stanowisko archeologiczne Mammoth Cave

Znaleziska archeologiczne z jaskini Mamooth Cave

Ludność kultur wczesnego i środkowego okresu leśnego, rekonstrukcje

Tytoń bakun (Nicotiana rustica)

Tytoń indyjski (Nicotiana quadrivalvis)

Stanowisko archeologiczne Watson Brake i jego rekonstrukcja

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Watson Brake

Stanowisko archeologiczne Poverty Point

Plan i rekonstrukcje stanowiska archeologicznego Poverty Point

Zabytki kultury Poverty Point

Zabytki kultury Chefuncte

Rekonstrukcja domostw kultury Tchefuncte

Stanowisko archeologiczne Marksville

Zasięg kultury Marksville, mapa

Zabytki kultury Marksville

Aligator missisipski (Alligator mississippiensis)

Zasięg kultury Old Copper Complex, mapa

Zabytki kultury Old Copper Complex

Rekonstrukcja kopalni rudy miedzi i instalacji metalurgicznych

Pozostałości pradziejowych kopalń miedzi rodzimej na wyspie Isle Royle na Jeziorze Górnym

Mapy fizyczne Mezoameryki

Zdjęcie satelitarne Mezoameryki

Mapa regionów kulturowych Mezoameryki

Krajobrazy Mezoameryki

Cywilizacja Olmeków, mapy

Plany stanowiska archeologicznego San Lorenzo

Ruiny tzw. Czerwonego Pałacu w San Lorenzo

Platforma ceremonialna z San Lorenzo

Olmeckie rzeźby kamienne z San Lorenzo

Stanowisko archeologiczne La Venta

Plany i rekonstrukcje stanowiska archeologicznego La Venta

Grobowiec olmecki z La Venta

Rzeźby olmeckie z La Venta

Sarkofag i groby królewskie z La Venta

Stanowisko archeologiczne Chalcatzingo

Płaskorzeźby ze stanowiska archeologicznego Chacaltzingo

Stanowisko archeologiczne Teopantecuanitlán

Rekonstrukcja zagłębionego dziedzińca z Teopantecuanitlán

Monolityczna rzeźba kamienna z Teopantecuanitlán

Olmeckie malowidła naskalne z jaskiń Juxtlahuaca i Oxtotitlan 

Wpływy cywilizacji olmeckiej, mapy

Olmeckie szlaki handlu obsydianem, mapy

Przykłady rzeźby olmeckiej

Zabytki cywilizacji olmeckiej

Przykłady olmeckiego pisma hieroglificznego: stela nr 2 z Chiapa de Corzo, Kamień Cascajal, glify z pieczęci z San Andres

Olmeckie pochówki

Uprawa, kukurydzy, rekonstrukcja

Obróbka obsydianu, rekonstrukcja

Obróbka bazaltu, rekonstrukcja

Rzeźbienie kamiennej głowy, rekonstrukcja

Stanowisko archeologiczne Paso de la Amada 

Plan stanowiska archeologicznego Paso de la Amada 

Budowle z Paso de la Amada 

Dziedzinie do gry w piłkę z Paso de la Amada 

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Paso de la Amada 

Stanowisko archeologiczne San Jose Mogote

Zabytki archeologiczne z San Jose Mogote, w tym Monument 3 z inskrypcją hieroglificzną

Zabytki cywilizacji Zapoteków związane z wojną

Pozostałości spalonej palisady z San Jose Mogote

Pozostałości  i rekonstrukcje budynków z San Jose Mogote

Stanowisko archeologiczne Laguna de los Cerros 

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Laguna de los Cerros 

Wykopaliska archeologiczne na stanowisku Tlatilco

Pochówki z Tlatilco

Figurki i naczynia ceramiczne z Tlatilco

Warsztaty garncarskie z Tlatilco, rekonstrukcja

Lokalizacja stanowisk archeologicznych Zohapilco i Tlapacoya

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Zohapilco

Stanowisko archeologiczne Cuicuilco

Rekonstrukcja piramidy z Cuicuilco

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Cuicuilco

Rekonstrukcja osady Tlatilco

Wulkan Xitle i rekonstrukcja jego wybuchu

Stanowisko archeologiczne Tlapacoya

Rekonstrukcja piramidy z Tlapacoya

Zabytki archeologiczne ze stanowiska Tlapacoya

Główne ośrodki cywilizacji Zapoteków w Dolinie Oaxaca, mapa

Plany stanowiska archeologicznego Monte Alban

Stanowisko archeologiczne Monte Alban

Płaskorzeźby upamiętniające zwycięstwa władców Monte Alban

Inskrypcje z Monte Alban

Płaskorzeźby tzw. Danzantes z Monte Alban

Zabytki archeologicczne z Monte Alban

Elitarny pochówek z Monte Alban

Budynek J z Monte Alban i jego orientacja astronomiczna

Elita zapotecka, rekonstrukcje

Wojownicy zapoteccy, rekonstrukcja

Rekonstrukcje Monte Alban

Zasięg kultury grobów szybowych, mapa

Pochówki kultury grobów szybowych

Zabytki kultury grobów szybowych

Plan stanowiska archeologicznego Teuchtitlan

Stanowisko archeologiczne Teuchtitlan

Rekonstrukcje Teuchtitlan

Uprawa roli, rekonstrukcja

Lokalizacja stanowisk archeologicznych Cantón Corralito i Ojo de Agua, mapy

Zabytki archeologiczne z Cantón Corralito

Plan stanowiska archeologicznego La Blanca

Stanowisko archeologiczne La Blanca

Zabytki archeologiczne ze stanowiska La Blanca

Ceramika typu Barra

Stanowisko archeologiczne Nakbe

Plany stanowiska archeologicznego Nakbe

Preklasyczne groby z Nakbe

Preklasyczne konstrukcje z Nakbe

Stela z Nakbe

Rekonstrukcja ośrodka Nakbe

Główne ośrodki cywilizacyjne okresu preklasycznego, mapa

Ludność Mezoameryki w okresie preklasycznym, rekonstrukcje

Zdjęcie satelitarne i mapy fizyczne Ameryki Południowej

Krajobrazy Ameryki Południowej

Obszary kulturowe Ameryki Południowej, mapy

Andyjski obszar kulturowy, mapa

Stanowisko archeologiczne Caral

Najstarsza ceramika z obszaru Andyjskiego

Wczesne kanały irygacyjne z obszaru Peru

Warstwa rumoszu naniesiona przez powódź spowodowana przez zjawisko El Niño

Zjawisko El Niño

Wykres rozrastania się i regresu lodowców andyjskich

Plany stanowiska archeologicznego El Paraiso

Stanowisko archeologiczne El Paraiso

Orientacja astronomiczna świątyni z El Paraiso

Zabytki archeologiczne z El Paraiso

Kompleksy ceremonialne znad rzeki Chillon, mapa

Rekonstrukcja i plany kompleksu Sechin Alto

Stanowisko archeologiczne Sechin Alto

Stanowisko archeologiczne Sechin Bajo i jego rekonstrukcja

Rekonstrukcja Cerro Sechin

Zabytki archeologiczne i pozostałości budowli z Cerro Sechin

Rekonstrukcja wojownika z Cerro Sechin

Stanowisko archeologiczne Huaca de los Reyes

Wybrzeże Peru w okresie inicjalnym i formatywnym, mapa

Zabytki kultury Cupinisque

Rekonstrukcja budynku kultowego kultury Manchay

Stanowisko archeologiczne Layzon

Zasięg Tradycji Religijnej Kotosh (niebieskie kropki)

Rekonstrukcja świątyni w Kotosh

Stanowisko archeologiczne Kotosh

Rzeźba skrzyżowanych rak z Kotosh

Budynki kultowe związane z tradycją religijną Kotosh

Ziemniaki konserwowane metodą chuño

Lamy andyjskie (Lama glama)

Plan stanowiska archeologicznego Mina Perdida

Fragmenty blachy złotej i miedzianej z Mina Perdida

Prekolumbijska złota blaszka z wybrzeża Ekwadoru

Ruiny kompleksu pałacowego Taukachi-Konkan

Stanowisko archeologiczne La Galgada

Pochówek z La Galgada

Wioska rybacka na wybrzeżu Peru, rekonstrukcja

Stanowisko archeologiczne Chavín de Huántar

Rekonstrukcje i plany kompleksu Chavín de Huántar

Wyobrażenia bóstw z Chavín de Huántar

Zasię kultury Chavín, mapa

Zabytki kultury Chavín

Kult religijny w kulturze Chavín, rekonstrukcje

Kaktus San Pedro (Echinopsis pachanoi)

Yopo (Anadenanthera peregrina)

Stanowisko archeologiczne Campanayuq Rumi

Plan stanowiska archeologicznego Campanayuq Rumi

Wychodnia obsydianu na Wyżynie Ayacucho

Konkrecje i wyroby obsydianowe z Wyżyny Ayacucho

Muszle mięczaków z rodzaju Spondylus

Cynober z Wyżyny Huancavelica

Rekonstrukcja i plan stanowiska archeologicznego Kuntur Wasi

Stanowisko archeologiczne Kuntur Wasi

Zabytki archeologiczne z Kuntur Wasi

Elitarne pochówki z Pacopampa

Psianka ziemniak (Solanum tuberosum)

Komosa ryżowa (Chenopodium quinoa)

Stanowisko archeologiczne Chankillo

Naczynia zdobione przedstawieniami wojowników z Chankillo

Astronomiczne konotacje stanowiska Chankillo

Zasięg kultury Paracas, mapa

Grobowce kultury Paracas

Mumie kultury Paracas

Zabytki kultury Paracas

Geoglif zwany Kandelabrem z Pisco, związany z kulturą Paracas

Stanowisko archeologiczne Huaca Soto

Stanowisko archeologiczne Pucara

Zabytki kultury Pucara

Komosa białołodygowa (Chenopodium pallidicaule)

Łubin zmienny (Lupinus mutabilis)

Życie codzienne ludności obszaru środkowoandyjskiego, rekonstrukcje

Zasięg kultury magellańskiej, mapa

Zabytki kultury magellańskiej

Ludność kultury magellańskiej, rekonstrukcje

Zabytki, sztuka naskalna i mumie kultury Ansilto

Stanowisko archeologiczne Valles Calchaquíes

Stanowisko archeologiczne Antofagasta de la Sierra

Plan jaskini Inca Cueva 5

Ceramika i tkanina z wełny wikunii z jaskini Inca Cueva 5

Wikunia andyjska (Lama vicugna)

Stanowisko archeologiczne Chiu-Chiu

Zabytki kultury Condorhuasi-Ciénaga

Pochówki kultury Condorhuasi-Ciénaga

Ceramika kultury Saujil

Zabytki kultury Alamito

Życie codzienne mieszkańców południowej części Ameryki Południowej w okresie prekolumbijskim, rekonstrukcje

Śmietnisko muszlowe Taperinha

Zabytki kultury Taperinha

Najważniejsze stanowiska archeologiczne na obszarze Amazonii, mapa

Ceramika Amazońska z okresu formatywnego

Maniok jadalny (Manihot esculenta)

Plan stanowiska archeologicznego Lago Grande z okresu formatywnego

Wykopaliska archeologiczne na stanowisku Hatahara

Stanowiska archeologiczne Amazonii z okresu późnych pradziejów, mapa

Zabytki kultury Marajoara

Konstrukcje ziemne kultury Marajoara

Piece ze stanowiska archeologicznego Teso dos Bichos

Model stanowiska archeologicznego Cocota

Tzw. czarna ziemia indiańska (terra preta)

Rekonstrukcja osady Camuntis

Późnopradziejowe stanowiska archeologiczne w Santarem

Zabytki kultury Santarem

Euterpa warzywna (Euterpe oleracea)

Fasolka lodowa (Inga edulis)

Rekonstrukcje późnopradziejowych siedli miejskich z obszaru Niziny Amazońskiej

Śmietniska muszlowe kultury sambaqui

Zabytki i obiekty archeologiczne kultury sambaqui

Petroglify z Caicara w Wenezueli

Dynia ekwadorska (Cucurbita ecuadorensis)

Korzeń kukurydzy cukrowej (Calathea allouia)

Żółtosocza strzałkowata (Xanthosoma sagittifolium)

Zasięg kultury Valdivia, mapa

Zabytki kultury Valdivia

Rekonstrukcja osady kultury Valdivia

ZAbytki kultury Cotocollao

Zabytki kultury Saladoide

Zabytki kultury Machalilla

Zabytki kultury Chorrera

Zasięg kultury La Tolita-Tumaco , mapa

Zabytki kultury La Tolita-Tumaco 

Zabytki kultury Bahia

ZAbytki kultury Ilama

Arnota właściwa (Bixa orellana)

Ceramika kultury Saladero

Pradziejowe migracje na obszarze Antyli, mapy

Zabytki pradziejowych kultur z obszaru Antyli

Pradziejowe ryty naskalne z obszaru Antyli