Azja Południowo-Wschodnia i Oceania w późnym holocenie ok. 1500-1000/500 lat przed Chr.

Na obszarze Południowo-Wschodniej Azji ok. 1500-500 lat przed Chr. trwała epoka brązu. Nastąpiła po niej epoka żelaza (500 przed Chr.-500 po Chr.). W tym okresie społeczności zamieszkujące ten obszar osiągnęły wysoki stopień społecznej złożoności i organizacji politycznej. Wraz z wprowadzeniem do użytku brązu rozpoczęła się epoka charakteryzująca się złożoną hierarchią osad, postępującym zróżnicowaniem bogactwa i statusu społecznego jednostek, widocznym w pochówkach. Okres 2000 przed Chr.-200 po Chr. był na obszarze Azji Południowo-Wschodniej czasem zwielokrotnionych interakcji pomiędzy różnymi kulturami i grupami ludności. Interakcje te obejmowały migracje ludności na dużą skalę, wędrówki rzemieślników i kupców, wymianę wiedzy, surowców i gotowych wyrobów. Wynikiem tych intensywnych kontaktów było zawiązanie sieci wymiany, które ok. 200 lat po Chr. połączyły Azję Południowo-Wschodnią z Indiami, Chinami, Półwyspem Arabskim i światem śródziemnomorskim. Lokalnymi i ponadlokalnymi sieciami wymiany wędrowały przedmioty takie jak ozdoby z kamieni szlachetnych, dekorowana ceramika, szklane paciorki i formy odlewnicze. Środowisko fizycznogeograficzne obszaru Półwyspu Indochińskiego sprzyjało zawiązywaniu dalekosiężnych kontaktów i sieci wymiany. Rzeka Czerwona i Mekong to dwa cieki wodne stanowiące naturalne szlaki łączące południowe Chiny z Morzem Południowochińskim. Morze ułatwiało kontakty pomiędzy lądem stałym a Archipelagiem Indonezyjskim i wyspami Oceanii. Szlaki z doliny rzeki Jangcy, przechodzące przez obszar Junnanu łączyły Półwysep Indochiński z Chinami. Przedmiotem wymiany na obszarze Azji Południowo-Wschodniej były rozmaite wyroby z nefrytu i jadeitu, które już ok. 2500-1500 lat przed Chr. wyrabiano na Tajwanie. Na początku były to przede wszystkim dzwonowate paciorki i bransolety. Na Filipinach wyrabiano paciorki z zielonego kwarcu. Innymi popularnymi przedmiotami wymiany były: kamienne siekierki i ciosła, wyrabiane na wyspach Chimei i Luzon, ozdoby uszu z wypalanej gliny, produkowane na Filipinach i w Wietnamie, bransolety wyrabiane z jadeitu, muszli i brązu, pochodzące z Chin i Wietnamu, chińskie nefrytowe ostrza typu Yazhang. Około 1100-1000 lat przed Chr. w opisywanym regionie intensywnie upowszechniała się umiejętność produkcji przedmiotów z brązu. Stało się tak na skutek kontaktów z organizmami państwowymi rozwijającymi się w epoce brązu na obszarze Chin od ok. 1500 lat przed Chr. Na początku pojawiła się ona jedynie na ograniczonych obszarach, ale upowszechniła się ok. 500-300 lat przed Chr. Na terenie Półwyspu Malajskiego i Indonezji obróbka różnych metali (miedzi, brązu, żelaza) pojawiła się niemal jednocześnie. Na Tajwanie umiejętność obróbki metali pojawiła się ok. 300 lat przed Chr. Tutejsza wytwórczość metalurgiczna wykazuje powiązania z północnym Wietnamem i Filipinami.

Ten nowy etap rozwoju jest widoczny na wielu stanowiskach, badanych przez archeologów, głównie na obszarze dzisiejszej Tajlandii. Nad rzeką Chi archeolodzy rozpoznali i przebadali stanowisko Nok Nok Tha, będące liczącym 1,5 hektara cmentarzyskiem z II tys. przed Chr. Odnaleziono tu liczne pochówki szkieletowe, którym towarzyszyły liczne naczynia ceramiczne. Najbogatsze pochówki pochodzą z późniejszych faz istnienia cmentarzyska. W Ban Na Di odkryto cmentarzysko składające się z 60 pochówków szkieletowych, datowanych na lata 1313-903 przed Chr. W młodszych fazach funkcjonowania cmentarzyska w charakterze darów grobowych pojawiały się coraz liczniejsze wyroby brązowe. W najmłodszych grobach pojawiły się także pierwsze wyroby wykonane z żelaza. W tym czasie wzrosła także całkowita ilość darów wkładanych zmarłym do grobów. Najbogatsze pochówki osób o wysokim statusie społecznym znajdowały się w wydzielonej części cmentarza. Znajdowano w nich liczne przedmioty wykonane z kości krokodyla, które mogą być znacznikami wysokiego statusu zmarłych właścicieli. Na stanowisku archeologicznym Ban Chiang w dolinie rzeki Songkhram około połowy II tys. przed Chr. pojawiły się pierwsze pochówki kojarzone z epoką brązu. Tutaj także jest widoczny wyraźny wzrost zamożności, którego świadectwem jest bogate wyposażenie niektórych pochówków. Stanowisko archeologiczne Ban Prasat było użytkowane około 1000-800 lat przed Chr. Pochówkom towarzyszyły charakterystyczne naczynia ceramiczne, należące do tzw. typu Ban Prasat oraz bransolety i paciorki z muszli, a także ceremonialne ciosła kamienne wykonane z miejscowych i importowanych skał. Na stanowisku znaleziono 66 pochówków szkieletowych. Ozdoby z muszli były produkowane na stanowisku Ban Prasat, jak o tym świadczą odnalezione odpady produkcyjne. Pradziejowe osiedle w Ban Lum Khao przylegało do cmentarzyska, na którym chowano zmarłych mieszkańców. Archeolodzy wyróżnili tu trzy warstwy związane  z zasiedleniem tego miejsca i odkryli liczne pochówki. Z biegiem czasu coraz większe było zróżnicowanie w orientacji przestrzennej i wyposażeniu pochówków. Znane są pochówki dzieci, grzebanych w dużych, ceramicznych naczyniach. Jako dary w grobach dorosłych oprócz naczyń ceramicznych występowały bransolety z muszli i marmuru, narzędzia, kości zwierzęce i biżuterię. Na obszarze cmentarzyska powstała późnej osada. Różnice w wyposażeniu grobów w Ban Lum Khao były niewielkie i odzwierciedlają one stosunkowo egalitarną społeczność. Brak tu pochówków szczególnie bogatych. Podobny charakter miały znaleziska z cmentarzysk Ban Na Di i Non Nok Tha. Na stanowisku Ban Non Wat archeolodzy odkryli ślady zasiedlenia sięgające od neolitu po epokę żelaza. Było ono położone w pobliżu ważnych szlaków handlowych i komunikacyjnych, w pobliżu rzeki Mekong i łańcucha górskiego Petchabun, Dzięki temu mieszkańcy osiedla strzegącego przeprawy przez góry mogli korzystać z dalekosiężnej wymiany. Mieli także dostęp do kopalń rudy miedzi w Dolinie Khao Wong Prachan. Miedź wydobywana w tym miejscu trafiała do doliny rzeki Mun. Mieszkańcy Ban Non Wat czerpali korzyści z tego handlu. Na opisywanym stanowisku odkryto 637 pochówków ludzkich. Pochówki z epoki brązu pochodzą z okresu 1053-996 przed Chr. Pochówki z tego okresu zawierają liczne wyroby brązowe w charakterze darów grobowych. Pochówki za okresu 1000-900 przed Chr. zawierają ogromne bogactwo darów grobowych, nieznane z innych stanowisk z obszaru Tajlandii. Zmarłych owijano całunami i wkładano ich do drewnianych trumien. Wśród darów grobowych w tych niezmiernie bogatych pochówkach można wyróżnić liczne naczynia ceramiczne, brązowe siekierki, bransolety, pierścienie, biżuterię z egzotycznych muszli. W kolejnej fazie zasiedlenia (900-800 przed Chr.) Ban Non Wat pochówki pozostawały bogate, ale w następującej po niej fazie (800-700 przed Chr.) wyposażenie grobów bardzo zubożało i mimo dowodów na lokalną produkcję brązu, wyroby z tego stopu metali pojawiały się rzadko w charakterze darów grobowych. W ostatniej fazie epoki brązu (700-420 przed Chr.) pochówki z Ban Non Wat były raczej skromne. Pojawiły się wówczas pochówki tkaczy, chowanych wraz z przęślikami. Wśród społeczności zamieszkujących obszar dzisiejszej Tajlandii w epoce brązu zaznaczyło się zróżnicowanie statusu społecznego i majątku, widoczne w pochówkach. Bogatsze grupy rodzinne miały dostęp do wyrobów podkreślających ich wysoki status. Brak jednak danych wskazujących na skomplikowaną hierarchię społeczną niektórych osad. Hierarchia osad nie była wyraźnie wyodrębniona i składała się z sieci wiosek. Ludność wielu osad była na etapie społeczeństwa segmentarnego, plemiennego, podczas gdy mieszkańcy innych osiedli, takich jak Ban Na Di i Non Nok Tha byli zorganizowani w wodzostwa. Znaleziska brązowego uzbrojenia są nieliczne, co może świadczyć o specyficznym rytuale pogrzebowym, bądź też o braku grupy wojowników i rzadszych konfliktach zbrojnych. W społeczeństwa plemiennych widoczne są wyraźne oznaki kumulacji i dziedziczenia bogactwa, poświadczone przez pochówki. W osadach takich jak Ban Non Wat hierarchizacja społeczeństwa i różnice w zamożności były wyraźne. Wynikało to prawdopodobnie z bogactwa czerpanego przez mieszkańców tego miejsca z dalekosiężnej wymiany i z produkcji metalurgicznej. W drugiej fazie epoki brązu miejscowe elity kontrolowały te rodzaje działalności i ciągnęły z nich zyski, stąd niebywale bogate pochówki w tym okresie. W ostatniej fazie epoki brązu wspomniana elita najwyraźniej utraciła kontrolę nad produkcją metalurgiczną. Z biegiem czasu zespoły wiosek na obszarze dzisiejszej Tajlandii wykształciły hierarchiczną organizację osadnictwa. Społeczności epoki brązu przestały jednak być egalitarne, o czym świadczy wyposażenie wielu grobów. Brak jednak monumentów i budowli kultowych wznoszonych przez lokalne społeczności. Na obszarze dzisiejszego Wietnamu i południowych Chin epoka brązu była okresem narastających konfliktów i konfrontacji militarnych, inaczej niż na obszarze Tajlandii i Kambodży. Wydobycie rudy miedzi i wytop brązu był wówczas na opisywanych obszarach domeną indywidualnych specjalistów. Na obszarze dzisiejszego Wietnamu funkcjonowała kultura Phung Nguyen (2000-1400 przed Chr.), która zapoczątkowała tu epokę brązu. Ze stanowiska archeologicznego Dong Vong znane są ślady produkcji przedmiotów brązowych w postaci glinianych form. Ludność kultury Phung Nguyen chowała swoich zmarłych w głębokich grobach wraz z przedmiotami codziennego użytku: kamienne narzędzia, harpuny, kamienne ostrza broni drzewcowej, a także kamienne bransolet, pierścienie, paciorki oraz czaszki świń. Metalurgia brązu rozwinęła się jeszcze bardziej w kulturze Dong Dau (ok. 1400-1000 przed Chr.), która zastąpiła kulturę Phung Nguyen. Jej przedstawiciele produkowali z brązu groty broni drzewcowej i strzał, dłuta i haczyki rybackie. Z wielu stanowisk archeologicznych znane są znaleziska form, tygli i pozostałości pieców metalurgicznych. Na obszarze dzisiejszego Wietnamu kulturę Dong Dau zastąpiła kultura Go Mun (1000-800 przed Chr.), także rozwijająca produkcję brązowniczą. Jej ośrodki leżały w Delcie Mekongu, gdzie odbywała się także wymiana dalekosiężna, której świadectwem są znajdowane na tym obszarze egzotyczne przedmioty. Docierały one tu drogą morską. W północnym Wietnamie, na obszarze Kotliny Hanoi ok. 1000-100 przed Chr. rozkwitała kultura Dong Son, związana najprawdopodobniej z historycznym królestwem Au Lac. Na przełomie II i I tys. przed Chr. ludność zamieszkująca wspomniany obszar zaadaptowała umiejętność obróbki brązu. W VII-VI w. przed Chr. ludność kultury Dong Son prowadziła już intensywną działalność metalurgiczną, eksperymentując z różnymi stopami i produkując różnorodne przedmioty, takie jak brązowa broń i bębny. Po VI w. przed Chr. rozwinęło się osadnictwo kultury Dong Son w dolinie Rzeki Czerwonej i na równinach zalewowych w Kotlinie Hanoi. Na obszarze wielu osad, które wówczas powstały, archeolodzy odnaleźli liczne wyroby z brązu cynowego i ołowiowego. W okresie 500-300 przed Chr. wytwórczość metalurgiczna w kulturze Dong Son osiągnęła szczyt zaawansowania. Przykładem mogą być bębny zdobione wyobrażeniami wioślarzy i wojowników oraz topory brązowe. Znaleziska form odlewniczych na wielu stanowiskach świadczą o rozwoju lokalnej produkcji. W Kotlinie Hanoi powstało ufortyfikowane miasto z monumentalnymi budowlami, wzniesione dużym nakładem sił i środków. Pojawiły się elity, których przedstawiciele byli grzebani w bogato wyposażonych grobach. Grobowiec książęcy z Viet Khe zawierał ponad 100 sztuk różnego rodzaju brązowej broni. W IV w. przed Chr. rozwinęło się ufortyfikowane osiedle Co Loa w delcie Rzeki Czerwonej. Było otoczone potrójnym murem, a jego mieszkańcy zajmowali się produkcją wyrobów brązowych. Co Loa było osadą centralną, sprawującą polityczną i militarną kontrolę nad obszarem kultury Dong Son. Rozwój gospodarki rolnej i konflikty zbrojne były częścią procesu zasiedlania równin zalewowych w delcie Rzeki Czerwonej. Elity z Co Loa siłą militarną podporządkowały sobie okoliczne społeczności. Organizowali siły zbrojne, o czym świadczą liczne znaleziska toporów, mieczy, halabard, sztyletów, części kusz i grocików z brązu.

Na obszarze Archipelagu Indonezyjskiego w okresie 3000-500 przed Chr. ogromną rolę w kształtowaniu lokalnych kultur odegrała ekspansja grup ludności mówiącej językami z rodziny austronezyjskiej. W tym okresie w Indonezji pojawiły się zupełnie nowe elementy kultury materialnej: ceramika, kamienne ciosła, narzędzia z obsydianu, narzędzia do obróbki kory drzewnej. Mieszkańcy Archipelagu zaczęli hodować świnie, kury domowe i psy. Ekspansja Austronezyjczyków, których ojczyzną była wyspa Tajwan i południowe oraz środkowe Chiny, rozpoczęła się ok. 4000 lat przed Chr. Zapoczątkował ją nacisk ludów chińskich, wypierających dawniejszych mieszkańców, w tym przodków Austronezyjczyków. Inną przyczyną migracji mogła być przewaga wiatrów zachodnich w omawianym okresie, wywołana wzmożonymi cyklami oscylacji El Niño. Taka sytuacja klimatyczna zachęcała do wędrówki na wschód, podobnie jak opanowanie tajników żeglugi i nowych technologii szkutniczych, oraz uprawa roślin hodowla zwierząt łatwych do transportu. Zakładanie nowych społeczności przynosiło prestiż i wysoki status wodzom grup migrujących drogą wodną. Opisywany proces ekspansji serią dynamicznych ruchów ludności, obejmujących ogromne obszary kuli ziemskiej. Ekspansja ta była procesem o ogromnym znaczeniu w pradziejach Świata i można ją porównać jedynie z ekspansją Indoeuropejczyków i ludów Bantu. Wskutek tego procesu języki austronezyjskie rozprzestrzeniły się od Oceanu Indyjskiego do Oceanu Spokojnego, wypierając lokalne populacje lub asymilując je. Pierwotni Austronezyjczycy, zamieszkujący Tajwan i południowe Chiny byli rolnikami neolitycznymi, uprawiającymi proso, ryż, trzcinę cukrową, a także rośliny bulwiaste i owoce. Hodowali psy i świnie i zamieszkiwali drewniane domostwa. Do transportu używali łodzi. Znane im były technologie garncarskie i tkackie, a także użycie łuku i strzał. Nie znali jednak metalurgii. Około 3000 lat przed Chr. dotarli oni na Filipiny, przynosząc ze sobą język protomalajopolinezyjski, żaglowe katamarany, a także drób i rośliny uprawne (palmę kokosową, drzewka chlebowe, taro, jam, bananowce). W II tysiącleciu przed Chr. nastąpiła kolejna faza ekspansji na południe i wschód. Grupy ludności austronezyjskiej pojawiły się w południowej części Filipin, na Borneo, Celebesie, a później także na Wyspach Sundajskich, Jawie, Sumatrze, Półwyspie Malajskim i w południowym Wietnamie (ok. 2500 lat temu). Opanowały Małe Wyspy Sundajskie, wyspę Halmaherę (ok. 2000 lat przed Chr.), a ok. 1000 lat przed Chr. dotarły do Melanezji i Polinezji. Austronezyjscy migranci przynosili ze sobą bagaż w postaci kultury materialnej i gospodarki rolniczo-hodowlanej, opartej na uprawie zbóż i roślin bulwiastych, a także na hodowli psów, świń i drobiu. Na wyspach położonych blisko równika praktykowali głównie uprawę roślin warzywnych. Na większości zajmowanych obszarów Austronezyjczycy wyparli całkowicie lokalne populacje australomelanezyjskie, których małe enklawy pozostały jedynie na Półwyspie Malajskim i na Filipinach. Szybko wypierali małe grupki lokalnych łowców-zbieraczy. Migracja Austronezyjczyków dała początek kulturze Lapita, która rozwinęła się około 1300 lat przed Chr. na obszarze Wysp Bismarcka. Na obszarze zachodniej Melanezji Austronezyjczycy zasiedlali tylko wybrzeża Wysp i nie przenikali w głąb lądu, gdzie nadal bytowały populacje Melanezyskie (Papuasi), opierające swą gospodarkę na rozwiniętym rolnictwie i leśnictwie. Miejscowe populacje podlegały jednak kulturowemu, językowemu i genetycznemu wpływowi przybyszów. Śladem archeologicznym austronezyjskiej ekspansji jest upowszechnienie się typów prostej ceramiki z czerwoną powłoką, zdobionej odciskaną dekoracją geometryczną i różnych typów cioseł kamiennych. Upowszechniły się one w centralnej i wschodniej Indonezji ok. 2000-1500 lat przed Chr. Na stanowisku Bukit Tengkorak, położonym na obszarze wyspy Borneo, archeolodzy odnaleźli opisywaną ceramikę, mikro-wióry wykonane z agatu, polerowane ciosła, narzędzie do obróbki kory, narzędzia kościane, obsydian importowany z Wysp Bismarcka i duże naczynie ceramiczne podobne do wyrobów kultury Lapita. Przedmioty te datowane są na ok. 1300 lat przed Chr.  Wcześniej, bo około 1600 lat przed Chr. Opisywana ceramika pojawiła się na Celebesie i w Archipelagu Moluków. Stanowiska archeologiczne, na których ją znaleziono koncentrowały się zwłaszcza na brzegach rzeki Karama na Celebesie. Oprócz ceramiki znaleziono na ich obszarze gliniane figurki, ciosła kamienne, narzędzia z łupku, narzędzia do obróbki kory, żarna kamienne, przedmioty drewniane. Mieszkańcy osad na rzeką Karama hodowali świnie (Sus domesticus) i polowali na anoa nizinne (Bubalus depressicornis). Jednym z opisywanych stanowisk było Kalumpang, datowane na około 1500 lat przed Chr. W rejonie Maros (południowy Celebes) Austronezyjczycy zamieszkiwali jaskinie i schroniska skalne, używali ceramiki, narzędzi mikrolitycznych i wiórów. Uprawiali także ryż. Znaleziona na Celebesie ceramika podobna jest do ceramiki kultury Lapita oraz naczyń z Tajwanu i Filipin. Na obszarze północnych Moluków ceramika z czerwoną powłoką pojawiła się ok. 1500-1300 lat przed Chr. Znana jest ze stanowisk archeologicznych Uattamdi, Golo i Buwawansi. Na ich obszarze znaleziono także liczne narzędzia z muszli, kamienne i wykonane z muszli ciosła i pozostałości zwierzęce. Polowania i wprowadzenie hodowli psa domowego przetrzebiło lokalne populacje torbaczy. Dekorowana ceramika z Timoru Wschodniego pochodzi z okresu 1500-1 przed Chr. Mieszkańcy tej wyspy hodowali trzodę chlewną (Sus celebensis i Sus scrofa). Na stanowiskach archeologicznych takich jak Bui Ceri Uato, Uai Bobo 1 i Uai Bobo 2 oprócz szczątków kostnych tych zwierząt odnaleziono także kości kuskusów plamistych (Spilocuscus maculatus), cywet (Civettictis) i makaków (Macaca), a także bransolety i paciorki z muszli i haczyki rybackie. Przybycie Austronezyjczyków wiązało się z rozkwitem sztuki naskalnej, w której przedstawiano motywy geometryczne, zwierzęta, postacie ludzkie i łodzie, posługując się zróżnicowanymi kolorystycznie pigmentami. Takie przedstawienia znane są z jaskini Niah na Borneo, z Celebesu, Timoru Wschodniego i Zachodniej Papui. Z wieloma miejscami występowania sztuki naskalnej związane są pochówki ludzi. Ekspansja Austronezyjczyków na obszarze Archipelagu Indonezyjskiego i Oceanii była złożonym, wielowątkowym procesem. Jego częścią były migracje, wymiana kulturowa i interakcje z miejscowymi społecznościami. Migracje następowały po sobie w kolejnych fazach. Główną przyczyną migracji była presja populacyjna wynikająca rozwoju rolnictwa napędzającego wzrost liczby ludności. Rolnicy uprawiający ryż migrowali w poszukiwaniu nowych obszarów do zasiedlenia, np. z Tajwanu i Wietnamu w kierunku Borneo. Migracje przyspieszyły wraz z wprowadzeniem do użytku nowych technik związanych z budowaniem łodzi i podróżami morskimi. Upowszechniły się one najpierw na obszarze Morza Filipińskiego około 2000 lat przed Chr. To tu pojawiły się po raz pierwszy pojawiły się żaglowe kanu i kanu wyposażone w pływak stabilizujący, a także jednostki pływające wyposażone w wiosła i stery. Kanu z pływakiem pojawiły się na Filipinach i we wschodniej Indonezji. Te innowacje usprawniały podróże morskie i pokonywanie odległości pomiędzy poszczególnymi wyspami. Przyspieszały zatem migrację. Dzięki temu austronezyjscy migranci szybko dotarli do Melanezji około 1300 lat przed Chr., zapoczątkowując rozwój kultury Lapita. Halmahera i Wyspy Bismarcka stały się wówczas punktem wyjścia dla dalszej ekspansji. Stąd właśnie wyszła ekspansja w kierunku środkowej i wschodniej Malajo-Polinezji i w kierunku Oceanii. Migracjom takim towarzyszyły migracje powrotne, skutkujące przesunięciami ludności w kierunku dawnych punktów wyjściowych. Korytarz, w którym odbywały się te ruchy sięgał od północno-wschodniej Indonezji do zachodniej Melanezji. Dzięki jego istnieniu powstała sieć interakcji i wymiany pomiędzy społecznościami zamieszkującymi różne wyspy. W ramach tej sieci rozprzestrzeniały się różne typy ceramiki, ozdób z muszli cioseł i narzędzi z obsydianu. W tą sieć zostały włączone także rodzime społeczności Papuasów. Powstanie sieci kontaktów wyzwoliło proces analogiczny do globalizacji, który pozwolił na szerokie rozprzestrzenienie języków i elementów kultury materialnej. W całym opisywanym regionie rozwijały się już wówczas zróżnicowane grupy etniczne i językowe. W kolejnych tysiącleciach ekspansja Austronezyjczyków miała sięgnąć Nowej Zelandii, Hawajów i Wyspy Wielkanocnej. Około 1000 lat przed Chr., niektóre grupy wysp i atoli na Oceanie Spokojnym, które późnej zasiedlili Austronezyjczycy leżały jeszcze pod wodą, co było spowodowane wysokim poziomem wód oceanicznych w środkowym i późnym holocenie. Trudności w przemierzaniu wód oceanicznych stymulowały rozwój sztuki nawigacyjnej i metod budowy łodzi, dzięki czemu powstały sprawne, dwukadłubowe kanu.

Na obszarze Nowej Gwinei nadal rozwijały się miejscowe społeczności rolnicze typu neolitycznego. W górach Nowej Gwinei ludność zamieszkiwała najprawdopodobniej otwarte osady, z którymi sąsiadowały systemy rowów i kanałów irygacyjnych. Osadnictwo i aktywność rolniczo-ogrodnicza w okresie 2800-500 przed Chr. koncentrowała się na obszarze mokradeł. Trudno jednak odnaleźć uchwytne pozostałości osad z tego okresu. Z biegiem czasu powstały tu grupy terytorialne i nastąpiła intensyfikacja osadnictwa. Na mokradłach powstał stacjonarny system pól i rowów, wymagający dużej koncentracji siły roboczej. Około 2000 lat przed Chr. mieszkańcy wyspy zaprzestawali używania jaskiń i schronisk skalnych jako mieszkań. Lokalne społeczności były przywiązanymi do terytorium grupami osiadłymi, zajmującymi górzysty interior Nowej Gwinei. Ich gospodarka opierała się na hodowli świń (Sus domesticus) i uprawie wilca ziemniaczanego (Ipomoea batatas). Na obszarach nizinnych Nowej Gwinei dominowała gospodarka oparta na wszechstronnej eksploatacji zasobów leśnych, choć tu także istniała uprawa roli. Szczególnie dobrze przebadana archeologicznie jest Dolina Górnej Waghi. Na nizinach uprawiano zioła, trawy, rośliny bulwiaste i drzewa. Mieszkańcy Nowej Gwinei udomowili i uprawiali bananowce zwyczajne (Musa paradisiaca), kolokazję jadalną (Colocasia esculenta), pochrzyn skrzydlaty (Dioscorea alata), trzcinę cukrową (Saccharum officinarum), pitpit (Setaria palmifolia), grzybowe zioło (Rungia klossii), chlebowca właściwego (Artocarpus altilis), kanarecznika zwyczajnego (Canarium indicum), pandana górskiego (Pandanus conoideus) i sagownicę sagową (Metroxylon sagu). Miejscem udomowienia niektórych z tych roślin była Dolina Górnej Waghi. Nowa Gwinea stała się kolebką wielu ważnych upraw, które odegrały ogromną rolę w życiu gospodarczym strefy międzyzwrotnikowej. To właśnie stąd wywodziły się praktyki rolnicze i rośliny, które uprawiano na wyspach Oceanii: taro, jam, banany, trzcina cukrowa, drzewo chlebowe. Dzięki austronezyjskim osadnikom dotarły one do wysp Oceanii, około 1500-1000 lat przed Chr. Austronezyjczycy przejęli wymienione rośliny i techniki ich uprawy od populacji papuaskich na Nowej Gwinei i od ludności protomalajskopolinezyjskiej, które znały jej już wcześniej. Rośliny z Nowej Gwinei zostały wkomponowane z mozaikę upraw znanych już wcześniej na obszarze Azji Południowo-Wschodniej. Uprawa roślin z opisywanego regionu Świata przeniknęła także w kierunku zachodnim, na subkontynent indyjski i do Afryki. Niektóre z nich mogły przeniknąć do zachodniej Afryki ok. 800-300 lat przed Chr., a nawet wcześniej. Przedostawały się tam szlakami wiodącymi przez Indie i Ocean Indyjski. Mieszkańcy wschodniej części Nowej Gwinei i pobliskich wysp Oceanii używali w okresie 6000/5500-1500/1300 przed Chr. kamiennych moździerzy i tłuczków, produkowanych w Kotlinie Sepik-Ramu. Używano ich do rozdrabniania orzechów, bulw, żołędzi, nasion roślin takich jak dąb nowogwinejski (Castanopsis acuminatissima), taro, pieprz metystynowy (Piper methysticum) czy pandanowiec (Pandanus antaresensis). Moździerze i tłuczki były częścią religijnych rytuałów i często przypisywano im znaczenie magiczne i kultowe. W podobny sposób co moździerze i tłuczki wykonywano kamienne rzeźby i maczugi. Podobieństwa stylistyczne kamiennych przedmiotów wskazują na kontakty mieszkańców Nowej Gwinei z Wyspami Bismarcka. Mieszkańców Nowej Gwinei łączyły z sąsiednimi wyspami (np. z Wyspami Bismarcka) sieci wymiany, funkcjonujące już pod koniec plejstocenu. Do ok. 1500 lat przed Chr. głównymi przedmiotami tej wymiany były: obsydian i wykonane z niego narzędzia, kamienne moździerze i tłuczki. W okresie późnego holocenu (po. 1500 przed Chr.) wymieniano głównie naczynia ceramiczne, obsydian, sago i kangury rdzawoszyje (Notamacropus). Tutejsze systemy i sieci wymiany przypominały znane z badań etnograficznych systemy kula (Wyspy Trobriandzkie) i hiri (Zatoka Papua). Wraz z pojawieniem się kultury Lapita i Austronezyjczyków na Wyspach Bismarcka, lokalne sieci wymiany uległy przerwaniu ok. 1500-1300 lat przed Chr. W wymianę drogą morską zaangażowane były całe floty składające się z pokaźnych rozmiarów katamaranów, które przewoziły tysiące naczyń ceramicznych i setki ton sago. W rejonie dzisiejszego Port Moresby i w delcie rzeki Kikori powstały wyspecjalizowane centra produkcji naczyń ceramicznych, gdzie garncarze utrzymywali się tylko z produkcji naczyń na wymianę. Morskie sieci wymiany miały rangę ponadregionalną, natomiast lądowe lokalną. Przedmiotem wymiany lądowej był obsydian, kamienne narzędzi, sól, pigmenty i muszle morskie, a także świnie. Mieszkańcy Nowej Gwinei byli twórcami sztuki naskalnej, głównie na nowogwinejskich wyspach, w mniejszym stopniu w górzystym interiorze. Malowane przedstawienia umieszczano w jaskiniach, na ścianach klifów i na stalagmitach. Malowidła,. Wykonywane najczęściej czerwonym barwnikiem, przedstawiają zwierzęta, ludzi i mityczne antropomorficzne stwory, a także obrysy dłoni i innych części ciała. Nieco młodsze malowidła wykonane czarnym barwnikiem przedstawiają głównie łodzie. Oprócz malowideł wykonywano także koliste zagłębienia na powierzchni skał. Mieszkańcy Nowej Gwinei już początku holocenu uczestniczyli w funkcjonowaniu sieci wymiany łączącej ich z wyspami Archipelagu Indonezyjskiego i Azją Południowo-Wschodnią. To właśnie z Azji Południowo-Wschodniej dotarły na Nową Gwineę udomowione zwierzęta hodowlane: psy domowe (Canis familiaris), udomowione świnie (Sus scrofa) i drób (Gallus gallus). Kury domowe trafiły na wyspę wraz z pojawieniem się kultury Lapita. Większość udomowionych zwierząt dotarła na Nową Gwineę jednak dopiero po przełomie I tys. przed Chr. i I tys. po Chr. Pojawienie się kultury Lapita na Wyspach Bismarcka ok. 1500-1300 przed Chr. i jej ekspansja w kierunku Fidżi i Vanuatu kilkaset lat później zmieniło sytuację nie tylko w Oceanii. Mimo to, z Nowej Gwinei znane są bardzo nieliczne znaleziska ceramiki Lapita z okresu przed 1000 r. przed Chr. Większe ilości ceramiki kultury Lapita znaleziono na stanowisku archeologicznym Wañelek w Górach Bismarcka na Nowej Gwinei. Jest to otwarte stanowisko osadnicze, położone nad rzeką Ramu, łączącą je z północnym wybrzeżem wyspy. Było zasiedlone w późnym holocenie, ok. 1430-840 lat przed Chr. Ceramika podobna do naczyń typu Lapita była tu używana ok. 1240-770 przed Chr.

Australia została ostatecznie oddzielona od Nowej Gwinei i Tasmanii wodami morskimi ok. 4000-3000 lat przed Chr. wskutek środkowoholoceńskiej transgresji morskiej. Około 2000 lat przed Chr. nastąpiła kolejna migracja z zewnątrz na kontynent australijski poprzez Cieśninę Torresa. Przybysze, związani prawdopodobnie z ludnością austronezyjską, przynieśli do Australii języki z grupy Pama-Nyungan, psy dingo (Canis familiaris dingo), techniki obróbki roślin i narzędzia mikrolityczne. Przybywający drogą morską migranci stali się twórcami mikrolitycznych kultur kamiennych (small tool tradition). Wyparła ona plejstoceńskie tradycje wytwarzania narzędzi krzemiennych, wprowadzając w zamian mikrolityczne ostrza oszczepów (pirri, bondi), ostrza noży (leilira), ciosła (tula) i ostrza typu Kimberley. Wraz z mikrolitycznymi kulturami pojawiło się użycie bumerangu i nastąpił nowy etap rozwoju australijskiej sztuki naskalnej.

Na obszarze Melanezji, zasiedlonym już we wczesnym i środkowym holocenie, przełomowym wydarzeniem okazała się erupcja wulkanu Witori na Nowej Brytanii, która ok. 1600 lat przed Chr. przykryła tę wyspę warstwą wulkanicznego popiołu. Ta erupcja należała do największych na Ziemi w ciągu ostatnich 10 tys. lat. Wybuch wulkanu Witori stanowi też ważną cezurę chronologiczną dla Melanezji. Zaraz po nim pojawiła się na Wyspach Bismarcka kultura Lapita. Już ok. 1500 lat przed Chr. opanowała Palau, Mariany i Karoliny. Około 1300 lat przed Chr. ceramika typu Lapita zaczęła się rozpowszechniać na obszarze Melanezji. Rozprzestrzeniała się wraz z migracją austronezyjskiej ludności. Oznaką migracji i presji populacyjnej był wzrost wielkości osad, zwykle zakładanych w strefie przybrzeżnej lub międzypływowej. Upowszechniły się nowe typy ceramiki, udoskonalony osprzęt rybacki, rozszerzony zestaw narzędzi oraz ozdób i gospodarka oparta o uprawę roli i hodowlę świń i kur. Kultura Lapita, nazywana tak od stanowiska eponimicznego na Nowej Kaledonii, była tworzona przez zhierarchizowane społeczności Austronezyjczyków. Wędrowały one drogą morską w kierunku wschodnim, docierając do uprzednio niezasiedlonych przez człowieka wysp dalekiej Oceanii. Eksploracja i kolonizacja wysp Oceanu Spokojnego przez Austronezyjczyków była procesem stosunkowo szybkim. W ciągu kilkuset lat sięgnęła ona archipelagów Tonga i Samoa. Ceramika kultury Lapita była ozdobiona skomplikowanymi, rytymi wzorami geometrycznymi. Przywiązywano do niej także religijne znaczenie i była często deponowana w grobach przy zmarłych. Kultura Lapita rozprzestrzeniała się na zasadzie migracji ludności drogą morską i ulegała regionalizacji i specjalizacji wraz z zasiedlaniem przez migrantów kolejnych, zróżnicowanych stref biogeograficznych. Kultura Lapita funkcjonowała około 1600-500 lat przed Chr. Ekspansja Austronezyjczyków na obszarze Mikronezji trwała około 2000-1500 lat przed Chr. Z Wysp Bismarcka wyszła kolejna fala ekspansji, związana już z kulturą Lapita. Zaczęły się rozpowszechniać: ceramika zdobiona motywami geometrycznymi, wyobrażeniami twarzy ludzkich, oraz tzw. ornamentem zębowym i malowana wapnem, wykonane z muszli ciosła, haczyki rybackie i ozdoby. Osady kultury Lapita składały się z budynków palowych wznoszonych nad płytkimi lagunami. Największa znana osada tej kultury to Talepakemalai na wyspie Mussau (Archipelag Bismarcka), datowana na ok. 1250 lat przed Chr. Zajmowały ona powierzchnię ok. 7-8 hektarów. Ze stanowiska archeologicznego Teouma na wyspie Efate (Vanuatu), znane jest cmentarzysko kultury Lapita sprzed ok. 1000 lat przed Chr. Odkryto tu groby szkieletowe ponad 100 osób, pochowanych wraz z naczyniami ceramicznymi. Ludzie kultury Lapita uprawiali tung molukański (Aleurites moluccanus), drzewa z rodziny pandanowatych (Pandanaceae), kanarecznik indyjski (Canarium indicum) i taro. Hodowali psy i świnie. Prowadzili rozległą wymianę, której przedmiotem były naczynia ceramiczne i narzędzia ogrodnicze. Wraz z ekspansją kultury Lapita do Polinezji rozpoczął się rozwój proto-oceanicznej grupy z austronezyjskiej rodziny językowej. Pomiędzy 1300-900 przed Chr. kultura Lapita, wychodząc z Wysp Salomona skolonizowała Vanuatu, Wyspy Lojalności, Nową Kaledonie, Fidżi, Tonga i Samoa (ok. 900 przed Chr.). Ekspansja kultury Lapita osiągnęła zasięg 6500 kilometrów. Na archipelagach Tonga i Samoa, zasiedlonych w I tysiącleciu przed Chr. archeolodzy wyróżnili fazy wczesnej wschodniej kultury Lapita (950-700 przed Chr.), późnej wschodniej kultury Lapita (700-300 przed Chr) i gładkiej ceramiki polinezyjskiej (300 przed Chr.-300 po Chr.). Na obszarze archipelagów Tonga i Samoa ukształtowała się w I tys. przed Chr. pierwotna kultura polinezyjska. Jej twórcy używali gładkiej ceramiki polinezyjskiej, bazaltowych cioseł i haczyków rybackich wykonanych z muszli. Ich gospodarka opierała się na uprawie roli, ogrodnictwie, hodowli zwierząt i rybołówstwie. Uprawiali taro, jam, bananowce, drzewka chlebowe i palmy kokosowe. Hodowali psy, świnie i kury. Ważnym źródłem białka były dla nich ryby i morskie skorupiaki. Znaleziska haczyków rybackich z muszli i ciężarków do sieci świadczą o znaczeniu rybołówstwa w gospodarce. Poszczególne społeczności na wyspach były samowystarczalne żywnościowo. Posiłki przygotowywano w specjalnych budynkach z piecami. Ludzie pierwotnej kultury polinezyjskiej produkowali nie tylko ceramikę, ale także ciosła bazaltowe, haczyki rybackie, paciorki i pierścienie wykonane z muszli, młoty kamienne, gładziki z kolców jeżowca, skrobacze z koralu i pumeksu, oraz liczne przedmioty z materiałów organicznych (ubiory, tkaniny, pojemniki, kosze). Pierwotna społeczność polinezyjska dzieliła się na klany rodowe, zarządzane przez naczelników wyróżniających się wiekiem i doświadczeniem. Ważną rolę w tych społecznościach spełniali wyspecjalizowani rzemieślnicy, żeglarze i wojownicy. Religia opierała się na koncepcjach świętości i siły duchowej (mana), oraz na kulcie przodków i duchów. Około 300 lat przed Chr. mieszkańcy Samoa i południowej Mikronezji przestali w ogóle używać ceramiki. Utracili także umiejętność uprawy ryżu, prosa i tkactwa. Małe grupy migrujące na wyspy Oceanu Spokojnego traciły te elementy kultury, koncentrując się na rozwijaniu nawigacji  i budowy coraz lepszych łodzi. Następne stulecia miały być dla Austronezyjczyków okresem ekspansji w kierunku kolejnych archipelagów Oceanu Spokojnego i Oceanu Indyjskiego…

CDN.

 

Literatura

C. Renfrew, P. Bahn (red.), The Cambridge World Prehistory, Cambridge, 2014.

Ch. Scarre (red.), The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies, London, New York, 2018.

C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia: teorie, metody, praktyka, Warszawa, 2002.

B. M. Fagan, N. Durrani, People of the Earth : an introduction to World prehistory, London, New York, 2019.

K. L. Feder. The past in perspective : an introduction to human prehistory, New York, London, 2017.

R. J. Wenke, D. I. Olszewski, Patterns in prehistory: humankind’s first three milion years, Oxford, New York, 2007.

J. K. Kozłowski (aut. i red.), J. Chochorowski, P. Kaczanowski, Encyklopedia historyczna Świata : Tom I: Prehistoria, Kraków, 1999.

J. Śliwa (aut. i red.), J. Chochorowski, K. M. Ciałowicz, M. Kaczanowska, J. K. Kozłowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata : Tom 2 : Stary i Nowy Świat. Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

J. Habu, P. V. Lape, J. W. Olsen (red.), Handbook of East and Southeast Asian Archaeology, New York, 2017.

P. J. Piper, H. Matsumura, D. Bulbeck, New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory, Acron, 2017.

M. T. Stark (red.), Archaeology of Asia, Malden, Oxford, 2006.

J. N. Miksic, G. Y. Goh, Ancient Southeast Asia, Routledge World Archaeology, London, New York, 2017.

Azja Południowo-Wschodnia, zdjęcie satelitarne

Azja Południowo-Wschodnia, mapa fizyczna

Krajobrazy Azji Południowo-Wschodniej

Wczesne wyroby brązowe z Azji Południowo-Wschodniej

Przedmioty wymiany w Azji Południowo-Wschodniej w epoce brązu

Naczynia ceramiczne z Nok Nok Tha

Plan stanowiska archeologicznego Nok Nok Tha

Lokalizacja stanowiska archeologicznego Ban Chiang

Pochówek z Ban Chiang

Ceramika i wyroby brązowe z Ban Chiang

Pochówki ze stanowiska archeologicznego Ban Prasat

Rekonstrukcja domu z Ban Prasat

Ceramika z Ban Prasat

Stanowisko archeologiczne Ban Lum Khao

Pochówki z Ban Lum Khao

Lokalizacja stanowiska archeologicznego Ban Non Wat

Plan pochówków z Ban Non Wat

Ceramika z Ban Non Wat

Pochówki z Ban Non Wat

Grób metalurga z Doliny Khao Wong Prachan

Mapa kopalń rudy miedzi z Doliny Khao Wong Prachan

Ceramika ze stanowisk archeologicznych Non Pa Wai, Ban Lum Khao i Ban Non Wat

Profil stratygraficzny jednego ze stanowisk archeologicznych z Doliny Khao Wong Prachan

Schemat produkcji ozdób z muszli w epoce brązu na obszarze dzisiejszej Tajlandii

Zabytki kultury Phung Nguyen

Pochówek kultury Phung Nguyen

Rekonstrukcja osady kultury Phung Nguyen

Zabytki kultury Dong Dau

Zabytki kultury Go Mun

Zabytki kultury Dong Son

Plan stanowiska archeologicznego Co Loa

Pozostałości fortyfikacji Co Loa

Znalezisko gromadne broni brązowej z Co Loa

Pochówek z Viet Khe i jego wyposażenie

Pochówki kultury Dong Son

Pozostałości domu palowego kultury Dong Son

Zdjęcie satelitarne Archipelagu Indonezyjskiego

Mapa fizyczna Archipelagu Indonezyjskiego

Krajobrazy Archipelagu Indonezyjskiego

Zjawisko El Niño

Wczesne etapy ekspansji Austronezyjczyków, mapy

Malowidło naskalne przedstawiające łodzie łodzie z jaskini Niah na Borneo

Malowidła naskalne z Borneo

Ceramika austronezyjska z Filipin i północnego Wietnamu, ok. 1000-700 przed Chr.

Zabytki związane z austronezyjską kulturą San Huynh z północnego Wietnamu, 1000-200 przed Chr. 

Stanowisko archeologiczne Bukit Tengkorak

Zdjęcie satelitarne Nowej Gwinei

Mapa fizyczna Nowej Gwinei

Krajobrazy Nowej Gwinei

Ceramika z Bukit Tengkorak

Tzw. Kamień z Ambum, 1500 przed Chr.

Lokalizacja doliny rzeki Karama, mapy

Ceramika z doliny rzeki Karama

Świnia domowa (Sus domesticus)

Anoa nizinny (Bubalus depressicornis)

Zabytki archeologiczne z Kalumpang

Ceramika i wyroby z muszli ze stanowiska archeologicznego Uattamdi

Plan jaskini Golo

Znaleziska przedmiotów z muszli z jaskini Golo

Pochówek z jaskini Golo

Plan stanowiska archeologicznego Buwawansi

Wyroby z muszli z Buwawansi

Timor Wschodni i wyspa Atauro, mapa

Pradziejowe malowidła naskalne z Timoru Wschodniego

Dekorowana ceramika z Timoru Wschodniego

Świnia celebeska (Sus celebensis)

Kuskus plamisty (Spilocuscus maculatus)

Cyweta (Civettictis)

Makak (Macaca)

Stanowisko archeologiczne Bui Ceri Uato

Ciosła z Timoru Wschodniego

Plan i przekrój stanowiska archeologicznego Uai Bobo 1

Przykłady austronezyjskiej sztuki naskalnej

Zasięg ekspansji Austronezyjczyków, mapy

Ewolucja austronezyjskich jednostek pływających

Ożaglowanie austronezyjskich łodzi

Rekonstrukcje austronezyjskich łodzi

Lokalizacja bagien Kuk, mapy

Bagna Kuk, zdjęcie satelitarne

Narzędzia kamienne z Kuk

Wilec ziemniaczany (Ipomoea batatas)

Bananowiec zwyczajny (Musa paradisiaca)

Kolokazja jadalna (Colocasia esculenta)

Pochrzyn skrzydlaty (Dioscorea alata)

Trzcina cukrowa (Saccharum officinarum)

Pitpit (Setaria palmifolia)

Grzybowe zioło (Rungia klossii)

Chlebowiec właściwy (Artocarpus altilis)

Kanarecznik zwyczajny (Canarium indicum)

Pandan górski (Pandanus conoideus)

Sagownica sagowa (Metroxylon sagu)

Mapa Doliny Górnej Waghi

Widok na Dolinę Górnej Waghi

Kotlina Sepik-Ramu, mapy

Moździerze, tłuczki i rzeźby kamienne z Nowej Gwinei

Zasięg dystrybucji moździerzy i tłuczków kamiennych, mapy

Narzędzia obsydianowe z Nowej Brytanii

Dąb nowogwinejski (Castanopsis acuminatissima)

Pieprz metystynowy (Piper methysticum)

Pandanowiec (Pandanus antaresensis)

Autochtoniczny rolnik nowogwinejski z drewnianą łopatą

Przekrój pradziejowego rowu nawadniającego z bagien Kuk na Nowej Gwinei

Bronisław Malinowski na Wyspach Trobriandzkich

Schemat systemu wymiany kula

System wymiany hiri, mapa

Narzędzia z czertu i ceramika z delty rzeki Kikori

Przykłady pradziejowej sztuki naskalnej z Nowej Gwinei

Pies domowy (Canis familiaris)

Świnia domowa (Sus scrofa)

Kury domowe (Gallus gallus)

Mapa fizyczna Australii

Zdjęcie satelitarne Australii

Krajobrazy Australii

Dingo australijski (Canis familiaris dingo)

Drogi migracji do Australii, mapa

Narzędzia australijskie z kręgu mikrolitycznych kultur kamiennych (small tools tradition)

Holoceńska sztuia naskalna z Australii

Mapa fizyczna Oceanii

Zdjęcie satelitarne Oceanii

Krajobrazy Oceanii

Wulkan Witori

Kolebka kultury Lapita, mapy

Zasięg kultury Lapita, mapa

Ceramika kultury Lapita

Zabytki kultury Lapita

Obiekty archeologiczne kultury Lapita z Wysp Fidżi

Stanowisko archeologiczne Talepakemalai

Zabytki kultury Lapita z Talepakemalai

Diagram rzowju stanowiska archeologicznego Apalo na wyspie Kumbun

Stanowisko archeologiczne Bourewa na wyspie Viti Levu

Stanowisko archeologiczne Teouma

Pochówki kultury Lapita z Teouma

Pochówki kultury Lapita

Rekonstrukcja wyglądu kobiety ze środowiska kultury Lapita z Mana na wyspie Fidżi

Tung molukański (Aleurites moluccanus)

Drzewa z rodziny pandanowatych (Pandanaceae)

Kanarecznik indyjski (Canarium indicum)

Bulwy taro - kolokazji jadalnej (Colocasia esculenta)

Sfery kontaktów i wymiany w austronezyjskim kręgu kulturowym, mapy

Rekonstrukcje łodzi kultury Lapita

Ludność kultury Lapita, rekonstrukcje

Sekwencja ceramiczna z zachodniej Polinezji

Zabytki zachodniopolinezyjskie z wyspy Niuatoputapu

Profil glebowy z Vanuatu