Azja Południowa i Środkowa oraz kraje Zatoki Perskiej w środkowej epoce brązu (2000-1500 przed Chr.)

Początek środkowej epoki brązu oznaczał dla obszarów centralnej i południowej Azji spore zmiany. Wiele funkcjonujących dotąd kultur musiało ustąpić miejsca innym. Zmiany klimatyczne, migracje i wydarzenia o charakterze polityczno-militarnym były istotnymi czynnikami tych zmian. Efektem były kulturowe i etniczne przetasowania na mapie eurazjatyckiego kontynentu.

Nastąpił upadek rozwijającej się dotąd prężnie cywilizacji doliny Indusu, która weszła w tzw. fazę regionalizacji (ok. 1900-1300 przed Chr.). Po 700 latach rozwoju ta zaawansowana miejska cywilizacja uległa procesom rozkładu. Zaczął się okres zwany późnoharappańskim lub post-harappańskim. Sieć miast nad Indusem została dotknięta zmianą biegu rzek, degradacją środowiska, presją populacyjną i brakiem opadów. Wiele metropolii zostało całkowicie opuszczonych. Wyschnięcie systemu rzecznego Ghaggar-Hakra-Saraswati i zmiana biegu rzeki Indus stała się przyczyną upadku rolnictwa, sieci handlu i kontaktów, a w konsekwencji rozpadu systemu socjopolitycznego na tym obszarze. Kombinacja wielu czynników spowodowała upadek tej zurbanizowanej kultury. Przekształciła się ona w zespół słabo ze sobą powiązanych lokalnych kultur i utraciła charakter miejski. Zaprzestano używania pisma i wznoszenia monumentalnych budowli publicznych. Rozwinęły się nowe, lokalne kultury połączone nowymi dalekosiężnymi kontaktami ze Środkową i Zachodnią Azją. Odrodziły się stare, przedmiejskie tradycje ludności subkontynentu indyjskiego. Miasta nad Indusem zostały opuszczone, a ich miejsce zajęły wsie i mniejsze osady. Zanikły osiedla wyspecjalizowane. Na obszarze Pendżabu rozwinęła się tzw. kultura cmentarzyska H, reprezentująca post-miejską fazę kultury harappańskiej. Dominowały w niej rozczłonkowane pochówki w glinianych naczyniach Zdobienie i formy ceramiki przypominało tradycje harappańskie z czasów cywilizacji miejskiej. Osady stały się na obszarze tej kultury mniej liczne i mniejsze, niż w poprzednim okresie. Nad Dolnym Indusem zarówno wielkie miasta, takie jak Mohendżo Daro i Czanhu Daro oraz wyspecjalizowane gospodarczo stanowiska, takie jak Balakot, zostały opuszczone. Na tym obszarze nadal używano pieczęci stemplowych oraz przedmiotów miedzianych podobnych do tych znanych z Azji Środkowej. Życie miejskie i pismo zanikło również w Gudżaracie i na obszarze Sindhu. Wzrosła tu jednak liczba małych osiedli i rozwinęła się lokalna kultura. Na peryferiach dawnej miejskiej cywilizacji rozwijały się już nowe społeczeństwa, które kontynuowały własne drogi rozwoju. W Mundigak w Afganistanie wybudowano monumentalny pałac z cegły, zdobiony freskami i malowidłami. Tutejsze elity nadal mogły zmobilizować zasoby i siłę roboczą, by wznieść taką strukturę. Mieszkańców Mundigak łączyły bliskie więzi i kontakty handlowe ze Środkową Azją. Spadła ranga kontaktów z południem, zwłaszcza że ok. 1900 lat przed Chr. wiele osiedli w Beludżystanie zostało opuszczonych. Importy ze środkowej i zachodniej Azji stały się częstsze, na co wskazuje zawartość skarbu z Kwety: złote zawieszki w kształcie byków, złoty kielich z przedstawieniem lwa i kamienne berła. Jednocześnie osada w Szahr-e Suchte straciła na znaczeniu, a jej budynki publiczne uległy zniszczeniu na skutek pożaru. Przetrwała jednak położona w zachodnim Pakistanie osada Pirak nadal prosperowała w okresie 1770/1600-700 przed Chr., osiągając 7 ha powierzchni. Znalezione na tym stanowisku wyroby z kości słoniowej znad Gangesu, muszle z Morza Arabskiego i lapis-lazuli z Afganistanu wskazują na szerokie kontakty handlowe mieszkańców tego osiedla.

Upadek cywilizacji Doliny Indusu był częścią wielkich przekształceń, które dotknęły wczesne cywilizacje Starego Świata Jej zurbanizowana faza trwała ok. 700 lat, co czyni ją porównywalną z wczesnymi miejskimi kulturami Egiptu i Mezopotamii. Kresem tej fazy była dezurbanizacja i upadek miast nad Indusem około 1900 lat przed Chr. Choć badacze spierają się co do przyczyn tego upadku, to są zgodni, że nastąpił kres wielkich, planowo wznoszonych osiedli miejskich, publicznego budownictwa, systemu miar i wag. Był to jakby powrót do przedmiejskiej fazy rozwoju tej kultury i do wielu odrębnych, lokalnych tradycji. W każdym regionie zajmowanym dotąd przez miejską cywilizację harappańską ta transformacja przebiegała inaczej. Przyczyną upadku nie były migracje, nieprzyjacielska inwazja, zaraza, czy naturalna katastrofa. Teoria M. Wheellera dotycząca inwazji indoaryjskich najeźdźców z północy, która miałaby być przyczyną upadku miast nad Indusem została już dawno odrzucona przez specjalistów. Brak dowodów na taką inwazję w początkach II tys. przed Chr. Przyczyną upadku nie były także katastrofalne powodzie. Większe znaczenie miały zmiany klimatyczne i zmiany biegu rzek, choć trudno w wielu wypadkach określić ich bezpośrednie skutki. Wielu badaczy wskazuje na negatywną rolę deforestacji, wyjałowienia gleb i niszczenia pastwisk przez wzrastający nacisk miejskich populacji znad Indusu na środowisko naturalne. Ten nacisk powodował pogłębienie problemu zasolenia gleb i zmuszał do zmian w gospodarce rolno-hodowlanej, która coraz bardziej odwracała się w kierunku zaspokajania potrzeb lokalnych społeczności, a nie wielkich metropolii. Jakąś rolę odegrały zmiany klimatu, związane z osłabieniem intensywności monsunów zasilających subkontynent indyjski. Niektórzy specjaliści wskazywali na możliwe zanieczyszczenie studni w miastach Doliny Indusu ściekami, co mogło być przyczyną wybuchu epidemii. Nie jest jednak jasne, w jakim stopniu takie zdarzenie dotknęło harappańskie miasta, przez 700 lat świetnie radzące sobie z dostarczaniem wody i odprowadzaniem ścieków. Inni zwracali uwagę na kwestię upadku dalekosiężnych kontaktów handlowych cywilizacji Doliny Indusu. Kluczowa mógł być tu upadek znaczenia szlaków morskich prowadzących przez Zatokę Perską i Ocean Indyjski i jednoczesny wzrost ruchu na szlakach lądowych, łączących Mezopotamię z Anatolią i wybrzeżami Morza Śródziemnego. Dolina Indusu przestała być ważnym partnerem handlowym dla mieszkańców Mezopotamii. Lokalne sieci wymiany na obszarze cywilizacji Indusu również przestały funkcjonować. Przykładem może być ustanie dostaw krzemienia z kopalń na Wzgórzach Rohri do metropolii takich, jak Lothal. Nie wiadomo jednak do końca, czy upadek handlu i wymiany był jedną z przyczyn, czy też konsekwencją rozpadu zurbanizowanej kultury harappańskiej. Ponadto warto zauważyć, że nie wszystkie sieci dalekosiężnej wymiany przestały funkcjonować i egzotyczne towary docierały na obszar doliny Indusu jeszcze po upadku omawianej cywilizacji. Niemal całkowity upadek handlu morskiego w Zatoce Perskiej i na wodach Morza Arabskiego nastąpił zresztą później, bo ok.1750-1600 lat przed Chr. Na pewno wszelkie zakłócenia dalekosiężnej wymiany handlowej miały poważny i negatywny wpływ na system socjokulturowy cywilizacji Doliny Indusu, tak samo jak niekorzystne zmiany klimatyczne związane z osłabieniem monsunów. W rzeczywistości przyczyną upadku cywilizacji miejskiej Doliny Indusu był splot kilku ważnych czynników. Oparty na dalekosiężnym handlu i politycznej integracji system zaczął się chwiać w momencie, kiedy zmiany klimatyczne i przesunięcie nurtów rzek podkopały podstawy rolniczej gospodarki. Mieszkańcy metropolii musieli opuścić swoje domy i szukać nowych miejsc zamieszkania i nowych sposobów zdobywania środków do życia. Nastąpił rozpad systemu społeczno-politycznego i upadek ideologii. Zmniejszające się nadwyżki produkcyjne nie pozwalały już podtrzymywać egzystencji elity, kluczowej dla funkcjonowania miast i cywilizacji. Reszta populacji przestała być związana z nią więzami lojalności. Kiedy rozpadły się sieci wymiany i komunikacji, elity utraciły kontrolę i autorytet. Wiele populacji przeszło do prostszego życia na terenach wiejskich, opartego na uprawie prosa i ryżu oraz na mobilnym pasterstwie na obszarach peryferyjnych.

Po rozpadzie skomplikowanej struktury cywilizacji harappańskiej na jej gruzach rozwijały się prostsze, lokalne kultury. Na obszarze północnych dolin dzisiejszego Pakistanu rozwijały się społeczności powiązane z tymi, które istniały nieco dalej na południe. Pojawiły się tu nowe, późnochalkolityczne tradycje pochówków, funkcjonujące w okresie 1800-1400 przed Chr. W dolinie Swatu funkcjonowały wówczas zarówno otwarte osady, jak i zamieszkane schroniska skalne. Osady otwarte lokowano na niskich zboczach i w dolinach. Zabudowane były domami o kamiennych ścianach, a w ich pobliżu zakładano cmentarzyska. Mieszkańcy osad używali charakterystycznych czarnych lub szarych naczyń ceramicznych. Utrzymywali kontakty z wybrzeżami Morza Arabskiego, skąd docierały do nich muszle morskich mięczaków i z Azją Środkową, skąd sprowadzali lapis-lazuli i jadeit. Nie ulega wątpliwości, że prosperowali w epoce upadku miast nad Indusem. Na obszarze zachodnich Indii tzw. faza lokalizacji datowana jest na ok. 2100-1380 przed Chr. Miasta z ich publicznymi budynkami z cegły zostały opuszczone. Lothal uległo zniszczeniom na skutek powodzi i pozostało puste. Opuszczona została też metropolia Dholavira, choć jej cytadela była jeszcze przez dłuższy czas zasiedlona. Na miejscu metropolii powstawały małe osady zabudowane domami z mułowej cegły. Kontynuacja tradycji fazy miejskiej objawiała się w typach naczyń ceramicznych i narzędzi kamiennych, oraz w kontynuacji produkcji rzemieślniczej, lecz tym razem wykorzystującej lokalne surowce. Na ruinach miast powstawały nędzne osiedla domów zbudowanych z wyrabowanego materiału. Tutejsze społeczności przeżywały okres upadku życia miejskiego i głębokiego zubożenia. Zniknęły centra produkcji rzemieślniczej, takie jak Kuntasi. Wyjątkiem była zajmująca 7,5 ha powierzchni osad Rojdi, gdzie na początku okresu lokalizacji powstawały solidne fortyfikacje i budynek publiczny na planie kwadratu. Mieszkańcy tej osady zajmowali się uprawą prosa oraz hodowlą bydła, owiec, kóz i bawołów oraz łowiectwem. Było to intensywne rolnictwo oparte o uprawę wielu gatunków roślin i nastawione na produkcję zarówno pożywienia dla ludzi, jak i paszy dla zwierząt. Wzrosła rola pasterstwa i hodowli zwierząt. Na stanowiskach takich jak osada Rangpur dawne, planowe harappańskie budownictwo zostało zastąpione przez prostsze budynki z mułu i cegły mułowej. Osada Rangpur zajmowała aż 50 hektarów i przetrwała do ok. 1400 przed Chr. Na obszarze Gudżaratu 20 osad z okresu miejskiej cywilizacji Harappy został zastąpionych przez 152 znacząco mniejsze osady. Świadczy to o rozproszeniu ludności i upadku dawnych centrów. Na obszarze zrujnowanych miast Harappy i Mohendżo Daro i w ich bezpośrednim sąsiedztwie rozwijała się tzw. kultura cmentarzyska H, znana głównie z pochówków i charakterystycznej ceramiki. Nekropolia znana dziś jako cmentarzysko H funkcjonowało ch blisko Harappy w okresie 1900-1500 przed Chr. Grzebano tu zmarłych nie spalonych, ułożonych w jamach grobowych w pozycji wyprostowanej, na plecach. W późniejszych etapach funkcjonowania cmentarzyska grzebano na nim szczątki kostne zmarłych w ceramicznych urnach. W jednym naczyniu chowano często szczątki kilku osób, którym towarzyszyły kości ssaków, ptaków i innych zwierząt. Pochówki były pozbawione darów grobowych. Szczątki ludzkie chowane w urnach były często rozczłonkowane. Populacja Harappy i Mohendżo Daro opuściła te wielkie do niedawna metropolie. Przeszła do życia wiejskiego i uprawy wielu gatunków jadalnych roślin. Głównym zbożem stał się jęczmień. Używano ceramiki ozdabianej malowanymi motywami ptaków, byków, ryb i roślin. W kulturze materialnej widoczna była wyraźna kontynuacja wielu motywów, stylów i praktyk rozwiniętej cywilizacji harappańskiej ze zurbanizowanego okresu integracji. Pojawienie się zbiorowych pochówków oznaczało zmiany wierzeń i stosunku do zmarłych. Liczba osad zmniejszyła się, ale przetrwały niektóre większe osiedla wyspecjalizowane. Powierzchnia osad była zróżnicowana, od 5 do 31 hektarów. Najwięcej było osad małych. Wiele z nich zostało założonych na niezasiedlonych dotąd miejscach. W porównaniu okresem urbanizacji zaznaczył się spadek liczby stanowisk i ich wielkości. Upadek osadnictwa związany był ze stopniowym wysychaniem rzeki Hakry. Populacja związana z kulturą cmentarzyska H położyła też nacisk na eksploatację pustynnego środowiska. Nad dolnym Indusem wielkie metropolie, takie jak Mohendżo Daro, Balakot i Allahdino również zostały opuszczone przez mieszkańców. Mimo to, niektóre miejsca zostały w tej epoce zasiedlone powtórnie. Mieszkańcy tych osad używali charakterystycznych czerwonych i różowych naczyń pomalowanych w różnokolorowe pasy. Wielu ludzi zamieszkało na ruinach dawnych metropolii, takich jak Mohendżo Daro. Na stanowiskach takich jak Jhukar widać kontynuacje wielu elementów kultury materialnej z czasów miejskiej fazy cywilizacji Indusu, na innych wyraźne są już wpływy irańskie i środkowoazjatyckiej, widoczne w typologii wielu zabytków, zwłaszcza metalowych. Kultura Jhukar znana jest nie tylko ze swojego eponimicznego stanowiska, ale także z Czanhu Daro i Amri. Na obszarze Beludżystanu wiele osad uległo pod koniec fazy miejskiej kultury Indusu gwałtownemu zniszczeniu. Na stanowisku Gumla odkryto ślady burzenia budynków i pożarów, oraz warstwy węgla drzewnego. Na miejscu zniszczonej osady powstało cmentarzysko szkieletowe, gdzie w grobach archeolodzy obok szczątków ludzkich odkryli kości końskie oraz terakotowe figurki koni i wołów. Groby zawierające wyroby pochodzenia irańskiego i środkowoazjatyckiego odkryto w Hathala i na obszarze Równiny Kaczch. Oprócz dowodów sugerujących najazd obcej ludności archeolodzy odkryli oczywiste świadectwa kontynuacji elementów kultury z czasów rozkwitu miejskiej cywilizacji Indusu. Najdłużej zasiedlone było stanowisko archeologiczne Pirak, zamieszkane w okresie 2000-1300 przed Chr. Nie zostało ono opuszczone tak jak wielkie metropolie Doliny Indusu. Zajmujące 9 hektarów stanowisko zabudowane było domami na planie kwadratu, wzniesionymi wokół dziedzińców. Znajdowały się tu budynki publiczne, takie jak platforma z cegły mułowej z basenami na szczycie. W kolejnych fazach osiedle rozbudowywało się na planie ulic przecinających się pod kątem prostym. Pirak było centrum produkcji pozarolniczej, o czym świadczą znalezione w czasie wykopalisk odpady produkcyjne: fragmenty ceramiki, pieczecie terakotowe, częściowo wykończone wióry krzemienne, fragmenty kości, kości słoniowej i muszli. Z późniejszego okresu pochodzą odkryte na stanowisku szczątki kostne koni i wielbłądów oraz figurki terakotowe tych zwierząt. Wskazują one na ich wzrastającą rolę w transporcie. Handel dalekosiężny jest poświadczony przez obecność agatów i muszli pochodzących znad Morza Arabskiego.

Na obszarze Południowej Azji pojawiło się po upadku cywilizacji doliny Indusu wiele lokalnych społeczności, które kultywowały zupełnie nowe, oryginalne drogi rozwoju. Po okresie regresu zaczęło kwitnąć osadnictwo i rozpoczęła się swoista kolonizacja wielu obszarów. Był to jednak okres pozbawiony miast i życia miejskiego, czas społeczności, które zapomniały o umiejętności czytania i pisania. Pozostały takie formy wyrazu i znakowania jak pieczęcie i graffiti. Zaznaczył się także regres techniczny i gospodarczy. Osiedla nie były już tak duże jak w epoce poprzedniej. Na północ od Doliny Indusu, w dorzeczu rzeki Swat i w rejonie Przełęczy Chajberskiej rozwijała się tzw. kultura grobów gandarskich. Jej nazwa wywodzi się od nazwy achemenidzkiej prowincji Gandara, której obszar w dużej mierz pokrywał się z terenami zajmowanymi przez tę formację kulturową. Jej istnienie zostało zapoczątkowane ok. 1700-1600 lat przed Chr., a zakończyło się ok. 800/500 lat przed Chr. Badacze podzieli okres istnienia tej kultury na trzy fazy (I – 1700-1400 przed Chr., II – 1400-1000 przed Chr. i III – 1000-500 przed Chr.). Rozprzestrzeniła się ona także na obszary położone nad górnym Indusem. Była to niezwykle jednorodna kultura, której wyróżnikami były podobne formy pochówku, naczynia ceramiczne i wyroby z innych materiałów. Przedstawiciele tej kultury chowali swoich zmarłych w grobach z kamienną obstawą, którym niekiedy towarzyszyły kamienne kręgi. Zdarzały się także pochówki koni. W drugiej fazie istnienia omawianej formacji w pochówkach obok inhumacji pojawiła się kremacja. Zmarłych grzebano wraz z ceramiką oraz z wyrobami ze złota i brązu. W ostatniej fazie istnienia kultury grobów gandarskich w grobach zaczęły się już pojawiać wyroby z żelaza. Charakterystyczna dla tej kultury jest polerowana czerwona ceramika, elementy rzędu końskiego i ozdób,  miedziane topory z otworem na stylisko i ceramiczne podstawy pod pucharki na nóżce, przypominające formy zachodnioazjatyckie. Znana jest także ceramika naśladująca formy środkowoazjatyckie. Oprócz ponad 30 cmentarzysk, archeologom znane są także osady związane z tą kulturą. Jej twórcy wykorzystywali jako mieszkania lub tymczasowe miejsca pobytu także schroniska skalne. Wykopaliska archeologiczne osady w Aligrama wskazują, że jej mieszkańcy żyli w kamiennych domach o regularnej konstrukcji, zaopatrzony w podłogi i paleniska. Wznoszono także konstrukcje ziemiankowe. Gospodarka kultury grobów gandarskich opierała się na hodowli bydła, owiec i kóz oraz na uprawie jęczmienia, pszenicy i soczewicy. Uprawa była prowadzona zarówno w sezonie letnim, jak i zimowym. Tą prostą, acz wydajną gospodarkę uzupełniało zbieractwo i łowiectwo. Zasięg kultury grobów gandarskich obejmował także obszar dzisiejszego południowego Afganistanu (Dolina Peszawaru) i okolic Taksili. Jej wpływy sięgały obszaru Himalajów. Kultura grobów gandarskich stanowi niejako łącznik pomiędzy zurbanizowaną epoką harappańskiej integracji a okresem wczesnohistorycznym dziejów subkontynentu indyjskiego i epoką żelaza. Zajmowany przez nią obszar był terenem marginalnym, ale utrzymującym kontakty z wieloma innymi regionami. Niektórzy badacze wskazywali, że twórcami tej kultury byli nomadyczni pasterze, którzy po upadku cywilizacji Indusu przyjęli osiadły tryb życia i rolniczą gospodarkę, zasiedlając doliny na północ od obszaru tej cywilizacji. Niektórzy specjaliści sądzą, że twórców kultury grobów gandarskich należy identyfikować z pierwszymi przybywającymi na obszar Indii z północy Indoariami, znanymi ze źródeł wedyjskich. Niezależnie od tego, na całym obszarze północnych Indii widoczna była kontynuacja wielu tradycji cywilizacji harappańskiej, co widoczne jest przede wszystkim w ceramice. W okresie 1700-1200 przed Chr. na obszarze międzyrzecza Gangesu i Jamuny rozwijała się tzw. kultura skarbów miedzianych. Archeolodzy wydzielili ją na podstawie badań 197 skarbów zawierających ponad 5000 przedmiotów wykonanych z miedzi, a także ze srebra. Większość tych skarbów odnaleziono na terytorium pomiędzy Gangesem i Jamuną, ale wiele znanych jest z obszarów Radżastanu, Dekanu, Bengalu i południowego Nepalu. Wśród miedzianych przedmiotów znajdowanych w skarbach można wyróżnić: płaskie figurki antropomorficzne, miecze antenowe, harpuny, ostrza włóczni z zadziorami, ciosła, ciesaki, siekierki, podwójne topory, pierścienie, siekiero-ciesaki, bransolety. Część z nich była przedmiotami użytkowymi (narzędziami i bronią), inne mogły pełnić funkcje rytualne (figurki) lub były zestandaryzowanymi formami surowca metalowego (pierścienie). Badacze nie są zgodni, czy skarby były deponowane na opisywanym obszarze przez uchodźców z upadłych miast nad Indusem i z Pendżabu, czy też przez pierwszych Indoariów. Obecnie nie ulega wątpliwości związek kultury skarbów miedzianych z tzw. kulturą ceramiki kolorowanej ochrą, rozwijającą się w okresie 2000-1500 przed Chr. na obszarze Pendżabu, Radżastanu i dzisiejszego indyjskiego stanu Uttar Pradesz. Kulturę skarbów miedzianych należy zatem raczej traktować jako pewien horyzont znalezisk, świadczący zarówno o niespokojnej epoce konfliktów, jak i o gromadzeniu indywidualnego bogactwa i prestiżu przez niektóre jednostki żyjące na omawianym obszarze. W tym czasie na obszarze Kaszmiru rozwijały się postneolityczne kultury praktykujące budownictwo megalityczne. Na stanowiskach takich jak Burzahom stawiano liczne menhiry i kręgi kamienne. Budowniczowie tych konstrukcji uprawiali ryż i proso, używali kamiennych i miedzianych narzędzi, hodowali owce, kozy i bydło. Grobowce megalityczne występowały także powszechnie na obszarach u podnóża Himalajów.

Świadectwem rozwoju społeczności postharappańskich w dolinie Gangesu są znaleziska z cmentarzyska Sanauli, użytkowanego ok. 2200-1800 lat przed Chr. Odkryto tu 116 grobów szkieletowych z licznymi darami grobowymi w postaci naczyń ceramicznych, paciorki z agatu, fajansu, szkła i steatytu, złote ozdoby i wyroby miedziane, w tym miecz antenowy. Odnaleziono także w jednym z pochówków pozostałości rydwanu, co może świadczyć o obecności pierwszych indoaryjskich koczowników ze środowiska kultury Sintaszta. Kultura (względnie faza) ceramiki kolorowanej ochrą rozwijała się w okresie ok. 1750-1250 przed Chr. przede wszystkim na obszarach międzyrzecza Gangesu i Jamuny, sięgając podnóża Himalajów i obszaru Niziny Hindustańskiej. Ceramika tej kultury wykazywała podobieństwa do czerwonej ceramiki kultury harappańskiej. Jej powierzchnię dekorowano malowanymi na czarno motywami geometrycznymi. Twórcy tej formacji zamieszkiwali małe osady i byli odpowiedzialni za zdeponowanie wielu wspomnianych skarbów zawierających miedziane przedmioty. Wiele osad kultury ceramiki kolorowanej ochrą wyrosło w późniejszym okresie na wielkie miasta okresu historycznego, takie jak Hastinapura, Kausambi, czy Atranijkhera. Obszar występowania tej kultury już w epoce żelaza stał się jednym z centrów urbanizacji na obszarze subkontynentu indyjskiego. Stoi ona na początku procesu rozwoju prowadzącego do odrodzenia miast na omawianym obszarze. Archeolodzy zlokalizowali ok. 90 stanowisk tej kultury. Osady takie jak Kausambi, liczące ok. 6 ha powierzchni były stosunkowo niewielkie. Badania archeologiczne na stanowisku Atranjikhera wykazały, że mieszkańcy tej osady żyli w domach ze ścianami z plecionki pokrytej gliną, a podstawą ich gospodarowania była uprawa ryżu i pszenicy oraz hodowla bydła. Oprócz wymienionych roślin przedstawiciele omawianej kultury uprawiali także jęczmień. Hodowali też kozy, owce i trzodę chlewną oraz polowali na jelenie. Wiele było osad mniejszych (200-300 metrów kwadratowych powierzchni), lokowanych na brzegach Gangesu i jego dopływów. Na obszarze wielu osad odkryto grube warstwy osadnicze, świadczące o długotrwałym zasiedleniu, a także pozostałości okrągłych budynków mieszkalnych ze ścianami konstrukcji słupowej i plecionkowej, pokrywanymi gliną. Ze stanowiska Lal Qila znane jest ogrodzone okrągłe palenisko, interpretowane jako jama ofiarna. W budownictwie używano zarówno cegły mułowej, jak i wypalanej. W kulturze ceramiki kolorowanej ochrą rozwinęła się stopniowo dwu- i trójstopniowa hierarchia osiedli, a niektóre z nich stały się centrami obozowania dla bardziej mobilnych grup. Na obszarze zachodnich Indii i Dekanu również rozwinęła się hierarchia osiedli, a także wymiana dalekosiężnej. Tutejsze kultury chalkolityczna rozwijały się równolegle do cywilizacji Indusu, a po jej upadku kontynuowały własną ścieżkę rozwoju. Stopniowo przyswajały sobie gospodarkę rolną.  W tzw. Fazie Ahar-Banas (3000-1500 przed Chr.) na obszarze Radżastanu, w dorzeczu rzek Ahar i Banas funkcjonowała kultura wiązana zarówno chalkolitem, jak i z epoką brązu. Największe stanowisko tej kultury, czyli Ahar zajmowało 14 hektarów powierzchni. W dolinie rzeki Banas odkryto ponad 90 stanowisk archeologicznych związanych z tą fazą. Osada Ahar została założona blisko kanału odwadniającego, na madach rzecznych. Jej pierwsi mieszkańcy wznosili budynki z cegły mułowej posadowione na fundamentach zbudowanych z płyt z łupku. Były to wielopomieszczeniowe budowle na planie prostokąta. W środku badacze odnaleźli żarna, ceramiczne naczynia wkopane w podłogi i paleniska. Budynki wyposażone w szereg palenisk mogły pełnić funkcje wspólnych kuchni. Na stanowisku produkowano paciorki z terakoty, łupku, agatu, karneolu, fajansu, muszli i steatytu. Były one przedmiotem dalekosiężnej wymiany, o której świadczą znalezione na stanowisku fragmenty środkowoazjatyckiego lapis-lazuli. Do obróbki tych materiałów używano narzędzi wykonanych z miedzi. Na stanowisku Gilund badacze odkryli okazały, długi budynek publiczny z cegły mułowej oraz gliniany silos, w którym znajdowało się ponad 100 odcisków pieczęci w dużym magazynie. Wskazuje to na znaczną centralizację tutejszej społeczności, która utrzymywała ponadregionalne kontakty z Beludżystanem i wschodnim Iranem. Stanowisko Gilund składało się z dwóch kopców i było osadą ufortyfikowaną. Na stanowisku Balathal odkryto kompleks produkcyjny, w którym wytwarzano przedmioty z miedzi i naczynia ceramiczne. Towarzyszyła mu dzielnica mieszkalna zbudowana na regularnym planie. Stanowisko to było zasiedlone równolegle z fazą integracji cywilizacji harappańskiej i funkcjonowało także po jej upadku. Na Płaskowyżu Malwa rozwijała się ok. 2000-1700 lat przed Chr. kultura (względnie faza ) Mayatha, także współczesna cywilizacji Indusu i czasom, które nastąpiły po jej upadku. Archeolodzy odkryli ponad 40 stanowisk związanych z tą kulturą. Sama osada Kayatha została założona nad lokalnym ciekiem wodnym, na czarnoziemach. 12-metrowa sekwencja warstw kulturowych świadczy o długim zasiedleniu tego miejsca. Dominowały tu domy o konstrukcji słupowo-plecionkowej, z podłogami z mułu. Mieszkańcy używali narzędzi miedzianych i krzemiennych, a także paciorków z karneolu, muszli i agatu oraz mikrowiórów ze steatytu. Wytwarzali malowaną ceramikę. W okresie 1700-1500 przed Chr. na obszarze Płaskowyżu Malwa rozwijała się kultura tzw. fazy Malwa. Sięgnęła ona także obszaru Maharasztry i Wyżyny Dekanu. Rozpoznano ponad 100 stanowisk tej kultury. Wśród najlepiej rozpoznanych osad można wyróżnić: Eran, Nagdę, Kayathę, Maheshwar i Nawdatoli. Nawdatoli było sporej wielkości stanowiskiem, usytuowanym nad rzeką Narmada. Jej mieszkańcy byli w dużej mierze samowystarczalni gospodarczo. Na stanowisku odnaleziono ponad 7000 złamanych wirów z chalcedonu i odrzuconych narzędzi z tego surowca. Używali też niezbyt licznych narzędzi i broni z miedzi. Archeolodzy odnaleźli w Nawdatoli fragment miedzianego sztyletu, wykazującego podobieństwo do broni używanych w Zachodniej Azji, co może wskazywać na dalekosiężne kontakty mieszkańców osady. Budowali oni domy w konstrukcji słupowej, na planie kwadratowym, bądź kolistym. Koliste konstrukcje uznawane są za spichlerze lub magazyny. Badacze odnaleźli także serię jam, podłóg wysypanych wapnem i wypalonych powierzchni z pozostałościami paleniska. Być może były to miejsca spotkań całej wspólnoty. Niektóre osady kultury Kayatha były otoczone fortyfikacjami Wskazuje to na wyższą organizację i koncentracje siły roboczej, przynajmniej w przypadku niektórych osiedli. Położone w stanie Maharasztra stanowisko Daimabad stało się w ostatniej fazie swojego funkcjonowania dużą osadą o powierzchni 20 hektarów. Było to osiedle na regularnym planie, w którym funkcjonował warsztat obróbki miedzi. W środku osady znajdował się kompleks świątynny, wyposażony w ołtarze i platformę. Daimabad był zatem regionalnym centrum, ściągającym ludzi z najbliższej okolicy. Odkryto tu także 16 pochówków w urnach i jamach. Na innych, mniejszych stanowiskach, takich jak Inamgaon odkryto dowody na regularne rozplanowanie osad, a także na używanie przez mieszkańców licznych przedmiotów wykonanych z karneolu, steatytu, jaspisu, terakoty, muszli, fajansu, miedzi i złota.

Na obszarze południowych Indii wiele osad, zamieszkanych jeszcze w czasach neolitu nadal funkcjonowało na przełomie III i II tys. przed Chr. i później. Osady w okresie 2100-1700 przed Chr. lokowano najczęściej na szczytach granitowych wzniesień lub na płaskowyżach. Ich mieszkańcy zajmowali okrągłe domy o konstrukcji słupowo-plecionkowej i obok narzędzi krzemiennych i kamiennych używali także przedmiotów wykonanych z miedzi i brązu. Mieszkancy osiedla Tekkalakota posługiwali się narzędziami mikrolitycznymi i wykonywanymi z kamienia, przedmiotami miedzianymi oraz czarno i czerwono malowaną ceramiką. W osadach wznoszono z głazów okrągłe struktury i obudowy pochówków. Zmarłych chowano często w urnach pod domami. Wśród mieszkańców południowoindyjskich osad użycie przedmiotów z miedzi i jej stopów było nadal bardzo rzadkim zjawiskiem. Na Cejlonie nadal trwały społeczności o zbieracko-łowieckim trybie życia, używające narzędzi mikrolitycznych. Silnie eksploatowały także zasoby morskie, polując na diugonie przybrzeżne (Dugong dugon) i zbierając morskie mięczaki.

Jednym z najważniejszych i najbardziej kontrowersyjnych problemów badawczych dotyczących historii starożytnych i pradziejowych Indii jest kwestia pochodzenia i rozprzestrzenienia się języków indoeuropejskich na tym obszarze w okresie postharappańskim. Prawdopodobnie te języki należące do indoaryjskiej grupy językowej pojawiły się na subkontynencie wraz z grupami ludności mówiącej staroindoaryjskim dialektem, które przybyły na te tereny pomiędzy końcem III a połową II tys. przed Chr. Badacze przedstawiali wiele hipotez dotyczących pojawienia się i rozprzestrzenienia się tych języków w Indiach. Obok hipotezy migracyjnej wskazywano na możliwość rozprzestrzenienia się języków indoaryjskich wskutek kontaktów handlowych oraz mechanizmów akulturacji i asymilacji. Pojawiła się także karkołomna teza o pochodzeniu ludów indoeuropejskich z Indii, skąd rzekomo miałyby rozprzestrzenić się do innych regionów Eurazji. Języki indoirańskie i indoaryjskie należą do wielkiej rodziny języków indoeuropejskich, których praojczyzna leżała na obszarach stepu pontyjsko-kaspijskiego, na co wskazują wyniki badań lingwistycznych, archeologicznych i archeogenetycznych. Użytkowników języka praindoeuropejskiego należy szukać wśród zamieszkujących ten obszar społeczności kultury grobów jamowych, rozwijającej się około 3300-2600 lat przed Chr. Ekspansja ludności tej kultury była początkiem rozprzestrzeniania się języków indoeuropejskich na obszarze Eurazji. Około 2200 lat przed Chr. Koczownicy późnej kultury grobów jamowych, kultury grobów katakumbowych i kultury połtawkińskiej, zamieszkujący obszary nad środkową Wołgą i nad rzeką Ural, zawędrowali na step kazachski i na obszary podnóża południowej części gór Uralu, tworząc kulturę Sintaszta (około 2200-1900 przed Chr.). W ten sposób dali początek proto-indoirańskiej gałęzi indoeuropejskiej rodziny językowej, z której pochodzą narzecza starożytnych Indii i Wyżyny Irańskiej. Ci stepowi nomadzi byli ludem, w którego życiu wielka rolę odgrywały konie używane jako środek transportu i siła pociągowa. Pod koniec III tys. przed Chr. na obszarze kultury Sintaszta pojawiły się ciągnięte przez konie szybkie wozy bojowe – rydwany, które zrewolucjonizowały sposób prowadzenia wojny w epoce brązu i stały się najszybszymi z dostępnych wówczas pojazdów. Kultura Sintaszta rozwinęła się w sąsiedztwie wielkich złóż rud miedzi na obszarze południowej części łańcucha gór Uralu. Jej twórcy budowali z kamienia ufortyfikowane osiedla na stepie, takie jak Arkaim, czy Sintaszta. W środku znajdowały się rozmieszczone koncentrycznie kamienne domy i warsztaty metalurgiczne. W pobliżu tych osad umieszczano cmentarzyska, na których znajdowały się wyróżniające się wielkością i wyposażeniem groby książęce z rydwanami, końmi i bronią złożonymi w charakterze darów grobowych. Kultura Sintaszta i wywodząca się z niej kultura Pietrowka ekspandowały na północ, w kierunku rzeki Tobol i na wschód od Ałtaju. Ich oddziaływania przyczyniły się do powstania tzw. horyzontu Seima-Turbino, sięgającego od Finlandii i wybrzeży Morza Bałtyckiego po Syberię, Mongolię, Azję Środkową, a nawet po Półwysep Koreański i Japonię. Wielu badaczy przypisuje tej formacji rozprzestrzenienie się języków uralskich. Była to rozległa sieć kontaktów łącząca rozległe tereny Eurazji. Z kultury Sintaszta wywodziła się kultura Andronowo (andronowska), która zajmowała obszary stepu pomiędzy Morzem Kaspijskim, Uralem, Ałtajem, Pamirem i Tien-Szanem w okresie 2000-1450/1150 przed Chr. Kultura andronowska była tworzona przez koczowników i wojowników używających rydwanów i intensywnie zajmujących się metalurgią oraz pasterstwem. Zajęli obszary stepu pomiędzy Uralem i Ałtajem. Stepowi Indoeuropejczycy sąsiadowali z ludami mówiącymi językami uralskimi (fino-ugryjskimi) z Uralu i znad Jeniseju i Kamy. O wzajemnych kontaktach świadczą wzajemne zapożyczenia rozpoznane przez lingwistów w obydwu rodzinach językowych. Zapożyczenia te są widoczne zwłaszcza w grupie języków indoirańskich i indoaryjskich. Języki z rodziny indoeuropejskiej rozprzestrzeniały się przede wszystkim drogą migracji małych, silnych, mobilnych grup koczowników, dysponujących hierarchiczną organizacją społeczności, lepszym uzbrojeniem i środkami transportu, oraz cennymi dobrami luksusowymi. Miejscowe społeczności na drodze ich migracji szybko się asymilowały, przyjmując nowy język i kulturę. Lokalni wodzowie chętnie przyłączali się do dynamicznych grup przybyszów, pociągając za sobą swoje społeczności. Drogą zawierania układów i przymierzy dołączali do atrakcyjnej sieci łączącej wielu potężnych przywódców. Przymierza przypieczętowywano zawierając polityczne małżeństwa. Dzięki wykorzystaniu konnych rydwanów do przemieszczania się grupy indoeuropejskie mogły rozprzestrzeniać się bardzo szybko. Rydwany znane są z grobów kultur Sintaszta i Andronowo. Przedstawiciele tych kultur używali ich powszechnie w transporcie i w boju. Rydwany pojawiły się w kulturze Sintaszta na początku II tys. przed Chr., co poświadczają zachowane pozostałości takich pojazdów z pochówków ze stanowiskach Kriwoje Ozero. Niedługo potem rydwany pojawiły się w Europie i w Zachodniej Azji.

Indoeuropejscy nomadzi dotarli na obszary dzisiejszego Turkmenistanu i Afganistanu, gdzie już od III tys. przed Chr. rozwijała się zaawansowana kultura znana jako baktryjsko-margiański kompleks archeologiczny (BMAC). Była to formacja charakteryzująca się obecnością osad miejskich, monumentalnej architektury i rozwiniętymi kontaktami z cywilizacją elamicką i cywilizacją doliny Indusu. Faza miejska jej istnienia przypada na lata ok. 2500/2400-1700 przed Chr. Stanowiska osadnicze ulokowane były głównie w oazach na terenie dzisiejszego Turkmenistanu, Uzbekistanu i Afganistanu. Był to gęsto zaludniony region, którego życie gospodarcze opierało się na wyspecjalizowanym, irygacyjnym rolnictwie. Uprawiano tu pszenicę i jęczmień. Mieszkańcy miejskich osiedli baktryjsko-margiańskiego kompleksu archeologicznego pozyskiwali i poddawali obróbce rozmaite surowce: lapis-lazuli, miedź, ołów, cynę, złoto, srebro i turkusy. Miejskie osiedla były solidnie ufortyfikowane, a w ich centrach można było znaleźć okazałe budynki publiczne spełniające funkcje świątyń i pałaców. Miastom towarzyszyły cmentarzyska o dużych rozmiarach. Cmentarzysko na zachód od osady Gonur Tepe miało 10 ha powierzchni i odnaleziono na jego terenie ponad 1500 grobów. Na obszarze kompleksu kultowego w Gonur Tepe odnaleziono bogato wyposażone groby królewskie, a w nich m .in. importowane z obszaru cywilizacji harappańskiej wyroby z kości słoniowej oraz inskrybowaną pieczęć stemplową znad Indusu z wyobrażeniem słonia, a także pieczęć cylindryczną z napisem wykonanym w piśmie klinowym, pochodzącą z Mezopotamii. Mieszkańcy miast baktryjsko-margiańskiego kompleksu archeologicznego wytwarzali wysokiej jakości ceramikę na kole garncarskim, produkowali brązową broń i insygnia władzy oraz kamienne buławy. Produkowali kamienne i metalowe pieczęcie oraz szpile brązowe i topory zdobione trójwymiarowymi przedstawieniami zwierząt. Szczególne zainteresowanie badaczy budzą srebrne i złote puchary, na których przedstawiono sceny z życia omawianej kultury: orkę pól uprawnych, jazdę wozami i rydwanami, uczty, bitwy i pogrzeby. Sztuka kompleksu BMAC t wykazuje podobieństwa do sztuki mezopotamskiej i elamickiej. Około 1700 lar przed Chr. rozpoczął się trwający do ok. 1500 przed Chr. okres zwany późną lub post-miejską fazą istnienia baktryjsko-margiańskiego kompleksu archeologicznego. Wiele monumentalnych kompleksów zostało opuszczonych. Przestano produkować pieczęcie i przedmioty prestiżowe z metali. W Gonur Tepe i Togolok monumentalne budynki publiczne zostały opuszczone wraz końcem miejskiej fazy zasiedlenia. Powodem opuszczania miast były niekorzystne zmiany klimatu około 1750 lat przed Chr. Spowodowały one osuszenie obszarów Baktrii i Margiany. W tym właśnie momencie na obszar zajmowany przez BMAC przybyli stepowi koczownicy związani z kulturą andronowską. Najprawdopodobniej protoindoaryjscy nomadzi przechwycili kontrolę polityczną na obszarze BMAC, oferując miejscowym hierarchiczne przywództwo i prężniejszą organizację społeczeństwa, co mogło być atrakcyjne w czasie wyraźnego kryzysu. Ich przybycie zbiegło się z pojawieniem się koni i dwugarbnych wielbłądów na omawianym obszarze. Na cmentarzysku w Gonur Tepe odkryto pozostałości składania ofiar z koni, identycznych jak te, opisane w literaturze wedyjskiej. Na stanowisku archeologicznym Zardcha Khalifa w Dolinie Zarafszanu odkryto datowany na XX w. przed Chr. bogato wyposażony grób związany z baktryjsko-margiańskim kompleksem archeologicznym. W środku znaleziono typową dla tej kultury ceramikę i inne wyroby, a także pozostałości rydwanu, kości pary koni, elementy uździenicy końskiej charakterystyczne dla kultury Sintaszta, oraz brązową szpile z miniaturowym wizerunkiem konia, pochodzącą z horyzontu Sejma-Turbino. Pochowano tu przedstawiciela indoaryjskiej elity wojowników, która przybyła na obszar kultury BMAC z regionu południowouralskiego. Do XV w. przed Chr. niemal wszystkie stanowiska osadnicze baktryjsko-margiańskiego kompleksu archeologicznego na obszarze południowego Turkmenistanu były ooczone obozowiskami koczowników używających ceramiki charakterystycznej dla kultury Andronowo. W późnej fazie istnienia tej formacji przybyło na omawiany obszar wielu nomadów. Wraz z wprowadzeniem nowych zwierząt pociągowych znacznie wzrosła mobilność ludności BMAC a jej ponadregionalne kontakty stały się rozleglejsze, o czym świadczą znaleziska charakterystycznych dla tej kultury pieczęci, znane z Anatolii, Iranu, Syrii, krajów Zatoki Perskiej, a także z dalekiej Mongolii Wewnętrznej i Wyżyny Ordos. Przybysze poprowadzili ekspansję baktryjsko-margiańskiego kompleksu archeologicznego w dwóch kierunkach: przez Wyżynę Irańską do Azji Zachodniej oraz do Azji Południowej przez Dolinę Indusu. Stało się to na początku II tys. przed Chr. i zapoczątkowało ekspansję języków indoeuropejskich na wymienionych obszarach. Formacja BMAC stała się zatem kulturowym tyglem, w którym miejscowa ludność mogła w dużej mierze przejąć język i kulturę indoeuropejskich przybyszów, którzy zastąpili dawna rodzimą elitę. Z tego obszaru pochodzili późniejsi wedyjscy Indoariowie, którzy zadomowili się na subkontynencie indyjskim oraz indoaryjska elita państwa Mitanni, które rozwijało się w północnej Mezopotamii od XVI do XIII w. przed Chr. Około 2000-1900 lat przed Chr. zasięg baktryjsko-margiańskiego kompleksu archeologicznego poszerzył się i sięgnął obszarów Beludżystanu. Pojawiły się tu związane z omawianą kulturą groby i cmentarzyska, co wskazuje na migrację ludności. Związane z BMAC pieczęcie i ich odciski znane są z późnych faz istnienia miast kultury harappańskiej (z Mohendżo Daro i Harappy) i z fazy postmiejskiej z wielu stanowisk w Dolinie Indusu i w Radżastanie. W skarbach kultury skarbów miedzianych z obszaru dorzecza Gangesu archeolodzy odkryli miecze antenowe podobne do tych z obszaru BMAC w Afganistanie. W późniejszych fazach kultury grobów gandarskich (1700-1400 przed Chr.) pojawiły się na jej obszarze udomowione konie. Dwa dobrze zachowane szkielety koni odkryli archeolodzy na cmentarzysku Kātelai w Dolinie Swatu. Czarno-szara ceramika podobna do naczyń z późnej zurbanizowanej fazy BMAC zaczęła się rozprzestrzeniać także na obszarze Doliny Swatu. Podobne powiązania wykazuje czerwona ceramika z czarnym malowanymi motywami charakterystyczna dla kultury cmentarzyska H na obszarze Pendżabu. Wyobrażenia koni zaczęły się pojawiać na naczyniach ceramicznych. Wszystkie te elementy kultury materialnej rozpowszechniały się wraz z wędrówkami indoaryjskiej ludności, która przenikała na teren subkontynentu indyjskiego. W kulturze grobów gandarskich obok inhumacji pojawił się ciałopalny obrządek pogrzebowy. Niektórych zmarłych grzebano w charakterystycznych urnach twarzowych. Niektóre z gandarskich pochówków są bardzo podobne do grobów z dolin Waksz i Beszkent w Tadżykistanie, których wyposażenie prezentuje fuzję bakrtyjsko-margiańskiego kompleksu archeologicznego i stepowej kultury andronowskiej. To właśnie andronowscy koczownicy ze stepów wprowadzili obrządek ciałopalny na większą skale w Azji Południowej. Kiedy Indoaryjczycy przybyli na subkontynent indyjski mówili prawdopodobnie zarówno w swoim indoeuropejskim języku, jak i w dialekcie używanym na obszarze BMAC. Niektóre zapożyczenia w sanskrycie mogą pochodzić z tego właśnie języka. Ludność kultury BMAc, która uległa indoeuropeizacji migrowała także w kierunku Iranu, Anatolii i Syrii. Na początku II tys. przed Chr. pojawiły się na tych terenach zaprzężone w konie rydwany. O kontaktach Baktrii i Margiany z tymi regionami świadczą pewne motywy geometryczne i wyobrażenia dwugarbnych wielbłądów na syryjskich pieczęciach cylindrycznych. Kompleks BMAC ekspandował w kierunku Iranu, sięgając regionu Gorgan i wybrzeży Morza Kaspijskiego. Na skutek tej ekspansji powstała w północnym Iranie kultura Tepe Hissar IIIc (ok. 1900-175 przed Chr.). Naczelną role odgrywała w niej elita wojowników, na co wskazują liczne związane z nią znaleziska brązowej broni. Na stanowisku Tepe Hissar została znaleziono pieczęć cylindryczna wykonana z alabastru z przedstawieniem dwukołowego rydwanu ciągniętego przez konie. Na obszarze baktryjsko-margiańskiego kompleksu archeologicznego upowszechniły się wykonywane ze złota, srebra lub miedzi trąbki sygnałowe używane do sygnalizowania manewrów i przekazywania rozkazów szwadronom bojowych rydwanów. Właśnie ze wspomnianego obszaru północnego Iranu, zajętego przez kulturę Tepe Hissar, stanowiącą odgałęzienie kultury BMAC mogli pochodzić przedstawiciele indoirańskiej elity północnomezopotamskiego państwa Mitanni. Pojawiły się one na tych terenach w XVI w, przed Chr. Pojawienie się wschodnioirańskiej szarej ceramiki ok. 1500 lat przed Chr. na obszarze na obszarze gór Elburs, w Azerbejdżanie i wokół jeziora Urmia wyznacza najprawdopodobniej trasę migracji tej ludności. Była to ceramika podobna do szarych naczyń z regionu Gorgan. Indoaryjskie elity, które tworzyły szybko rosnące w potęgę państwo Mitanni rządziły populacją składającą się głównie z Hurytów i Semitów. Mitanni na przełomie środkowej i późnej epoki brązu stało się jednym z potężniejszych państw Bliskiego Wschodu, rywalizując z imperium Hetytów i Egiptem. Przedstawiciele dynastii rządzącej Mitanni nosili imiona indoaryjskie. Funkcjonowała tu elita wojowników walczących na rydwanach, wspominana w tekstach klinowych pod nazwą maryannu. Być może indoirańska elita najpierw pojawiła się w północnej Mezopotamii w charakterze wojowników i najemników, a następnie przechwyciła władzę nad miejscową ludnością. Wykorzystali swoją przewagę militarną wynikającą z użycia konnych, lekkich wozów bojowych (rydwanów). Około 1500 lat przed Chr. rozpoczął się okres powszechnego użycia rydwany w armiach obszaru Żyznego Półksiężyca. Wraz z ich upowszechnieniem rozprzestrzeniła się indoirańska terminologia dotycząca jazdy konnej, rydwanów i ich woźniców oraz wojowników walczących na wozach bojowych. Przybysze przynieśli ze sobą także własną religię i imiona indoaryjskich bóstw: Mitry, Indry, Waruny, Agni, Surji i Nasatji.

Inne indoirańskie grupy ludności z obszaru baktryjsko-margiańskiego kompleksu archeologicznego skierowały się na południe, w kierunku subkontynentu indyjskiego, poprzez łańcuchy górskie Pamiru, Hidukuszu i Karakorum. We wschodnim Afganistanie prowadzili walki z miejscową ludnością i zdobywali jej twierdze oraz ufortyfikowane osiedla jednodworcze zwane kala. To zapewne o zdobywaniu i niszczeniu tych umocnionych miejsc mówią późniejsze hymny Rigwedy. Grupy ludności indoaryjskie zaczęły się rozprzestrzeniać na subkontynencie indyjskim począwszy od Doliny Swatu. Opanowały Dolinę Indusu, a później także obszar dorzecza Gangesu. Z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że to właśnie one były twórcami kultur archeologicznych: grobów gandarskich, cmentarzyska H, skarbów miedzianych i ceramiki kolorowanej ochrą, które rozwijały się na wymienionych obszarach w pierwszej i drugiej połowie II tys. przed Chr. To właśnie wśród indoaryjskiej elity zrodziły się Wedy, które zaczęły być komponowane ok. 1500 lat przed Chr., choć niektóre hymny Rigwedy badacze chcą datować na początek II tys. przed Chr. Przez stulecia teksty Wed były przekazywane jedynie ustnie, w kręgu rodzin braminów. Były to utwory poetyckie skierowane do indoaryjskich bóstw i przeznaczone do śpiewania. Treść tych tekstów pozwala je traktować badaczom jako cenne źródło historyczne dotyczące historii wczesnych Indoariów na obszarze subkontynentu indyjskiego. Prawdopodobnie niektóre z najstarszych hymnów zostały skomponowane jeszcze na obszarze wschodniego Afganistanu i Pendżabu. Indoariowie przybyli do Indii kilku falach migracji z północnego zachodu pomiędzy 2000 a 1200 lat przed Chr. Dzięki rydwanom, koniom i znakomitej broni mogli oni stopniowo zdominować subkontynent indyjski. Na podstawie analizy treści Wed badacze wnoszą, że Indoariowie byli wojowniczym etnosem, podzielonym na ok. 30 różnych plemion. Dominowało pięć najsilniejszych plemion, z których najważniejsze były Puru i Bharat. Indoariowie prowadzili liczne wojny, zarówna z miejscową, autochtoniczną ludnością, jak i między sobą. W Rigwedzie można znaleźć także zapożyczenia z języków drawidyjskich i nazwy niektórych miejscowych, drawidyjskich plemion, takie jak np. Chumuri, Dhuni czy Pipru. Obecność indoaryjskich wodzów z drawidyjskimi imionami wskazuje także na występowanie procesów asymilacji pomiędzy tymi dwoma społecznościami. Część badaczy przypuszcza, że opisana w Rigwedzie „bitwa 10 królów”, w której wzięło udział 10 różnych indoaryjskich plemion mogła być faktem historycznym. Miała ona mieć miejsce na brzegu rzeki Parushni (dziś Rawi w dorzeczu Indusu). Walczyli w niej Bharatowie pod dowództwem króla Sudasa przeciwko koalicji 10 plemion i mieli odnieść zwycięstwo. Opisane walki były tylko jednym z etapów ekspansji Indoariów. Rigweda zawiera wzmianka o królach, wodzach i przywódcach poszczególnych klanów. Ci naczelnicy chronili swoich ludzi i prowadzili ich do boju w razie potrzeby. Głównym bogactwem grup plemiennych i poszczególnych jednostek były stada bydła. Hodowano także owce, konie i kozy. Oprócz hodowli przybysze zajmowali się rolnictwem, na co wskazują obecne w omawianych źródłach odniesienia do orki, pługa, siewu, motyki, pól uprawnych oraz jęczmienia. Najważniejszą bronią walczących z rydwanów indoaryjskich wojowników były łuk i strzały. Wojownikom i królom ruszającym do bitwy towarzyszyli kapłani. Istniały zgromadzenia wszystkich członków plemienia i węższe rady, grupujące przedstawicieli plemiennej elity. Hymny Rigwedy wzmiankują obecność wojowników, kapłanów, pasterzy bydła, rolników, myśliwych, balwierzy, winiarzy, wytwórców rydwanów i wozów, cieśli, metalurgów, rymarzy, łuczarzy i tkaczy. Świadczy to o dość wysokim stopniu rozwoju indoaryjskiego społeczeństwa i jego gospodarki. Indoariowie znali metal, który nazywali ayas. Nazwa ta może oznaczać brąz lub inny stop miedzi. Ważną role w życiu plemion indoaryjskich spełniała wymiana darów pomiędzy jednostkami, rodami i klanami. Handel był w tych czasach słabo rozwinięty i ograniczał się głównie do wymiany barterowej. Głównym źródłem bogactwa dla Indoariów były łupy wojenne. Istniała także instytucja niewolnictwa. Zarówno stada, ziemia, jak i majątek ruchomy należały do poszczególnych klanów rodzinnych. Indoaryjska religia była politeistyczna. Rigweda wymienia imiona 33 bóstw. Oprócz bogów czczono także duchy. Kult religijny polegał na odmawianiu modlitw i składaniu ofiar, najczęściej w postaci zwierząt, zboża, mleka i masła. Ofiary zazwyczaj spalano w ogniu. Najbardziej czczonym bogiem był Indra, bóg wojownik, którego bronią były pioruny. Modlono się do niego o zwycięstwo w boju. Innymi czczonymi bóstwami byli: Agni, bóg ognia, Mitra i Waruna, bóg Słońca Surya. Wedyjskie teksty zawierają wiele mitów dotyczących tych bóstw, które były częścią indoaryjskich wierzeń.

Specyficzne kultury rozwinęły się w środkowej epoce brązu na obszarze stepu eurazjatyckiego. Na ogromnych przestrzeniach porośniętych trawiastą roślinnością grupy ludzkie musiały zaadaptować swój styl życia i gospodarkę do panujących warunków naturalnych, które w zasadzie uniemożliwiały uprawę ziemi za pomocą ówczesnych technik rolnych. Rolnictwu nie sprzyjał także ostry, kontynentalny, klimat obszarów stepowych i niedostatek wilgoci. Od północy step graniczył obszarami lasostepu, które zasilają wielkie rzeki regionu (Wołgę, Don, Ural, Dniepr). Klimat stepu wrażliwy jest na wszelkie fluktuacje wilgoci i zmiany bilansu wodnego. Wpływ podzwrotnikowych wyżów prowadził do jego pogorszenia i systematycznego wysuszania stepu. W syberyjskiej części stepu eurazjatyckiego zaznaczał się wpływ klimatu kontynentalnego i wiecznej zmarzliny. Rolnicza i hodowlana działalność człowieka na stepie przyczyniała się do degradacji roślinności i erozji gleb. Stało się to przyczyną pustynnienia znacznych połaci stepu. Głównym sposobem gospodarowania społeczności zamieszkujących step eurazjatycki stało się mniej lub bardziej koczownicze pasterstwo, hodowla stad zwierząt. Rolnictwo ograniczone było jedynie do zasobnych w wodę dolin rzecznych. Właśnie ta specyfika związana z dominacją gospodarki hodowlanej ukształtowała kulturę społeczności zamieszkujących stepy. Pasterze starali się posiadać jak największe stada, stanowiące lokatę bogactwa i wyznacznik wysokiej pozycji społecznej. Stada wypasano i pilnowano, ponieważ łatwo je było stracić. Powiększanie stad i poszukiwanie nowych pastwisk wymuszało znaczną mobilność pasterskich grup. Ustalił się system cyklicznych wędrówek w poszukiwaniu letnich i zimowych pastwisk. Klęski żywiołowe i zbrojne najazdy innych grup wywoływały dalekie migracje nomadycznych grup, przebywających wraz ze stadami nieraz tysiące kilometrów. Ogromną role zaczął odgrywać w życiu społeczności stepowych udomowiony koń, masowo hodowany już w eneolitycznej kulturze Sredniego Stogu na stepie pontyjskim. Wzrastała ruchliwość grup ludzkich zamieszkujących strefę stepu. Uzupełnieniem pasterskiej gospodarki pozostawało łowiectwo i rybactwo. W wielu społecznościach stepowych przetrwały dawne tradycje mezolityczne wyrażające się w powszechnym użyciu broni, wykorzystaniu elementów gospodarki przyswajającej, w wierzeniach religijnych i symbolice. Centrum sfery religijne stały się rozsiane po stepie i dobrze widoczne w krajobrazie groby w formie ziemnych lub kamienno-ziemnych kurhanów. Zarówno kurhany jak i związana z nimi obrzędowość pogrzebowa funkcjonowały już powszechnie na obszarze zajmowanym przez kulturę grobów jamowych. Społeczności stepowe przeszły do większej mobilność wraz z początkiem suchego okresu subborealnego o wyraźnie kontynentalnym klimacie na przełomie IV i III tys. przed Chr. Niekorzystne zmiany klimatu wymuszały na mieszkańcach stepu częste przemieszczanie się. Dokonywano tego z pomocą ciężkich, czterokołowych wozów taborowych, na których koczownicy przewozili swoje rodziny i dobytek. Wozy zaczęto składać także do grobów. W takich mobilnych społecznościach najważniejszą rolę mieli do odegrania mężczyźni, spełniający funkcję pasterzy, wojowników i myśliwych. Bronili oni swoich stad i pastwisk przez nieprzyjaciółmi i w razie potrzeby zdobywali nowe tereny wypasu i nowe stada, zwyciężając inne grupy. Wyraźną oznaką tej militarnej roli mężczyzn było wyposażanie grobów męskich w różnorodną broń (topory, buławy, łuki i strzały, sztylety). Podstawową bronią wojowników i łowców były łuki i strzały. W kulturach stepowych nastąpiła heroizacja postaci wojownika i wodza. W IV tys. przed Chr. na stepie zaczęto stawiać stele kamienne z wyobrażeniami wodzów, wojowników i heroizowanych przodków. Dzięki kontaktom z ośrodkami metalurgicznymi na Kaukazie wśród koczowników na stepie szybko upowszechniło się uzbrojenie z brązu i ze stopów miedzi. Po raz pierwszy opisywane zjawiska pojawiły się w kulturze grobów jamowych ze stepu nadczarnomorskiego ok. 3400-2800 lat przed Chr. (o kulturze grobów jamowych i początkach epoki brązu na stepie: https://archeologiczny-archeologia.blogspot.com/2024/03/przeom-neolitu-i-epoki-brazu.html, a także: https://archeologiczny-archeologia.blogspot.com/2025/10/starsza-i-srodkowa-epoka-brazu-w.html). Na wschodzie rozwijały się pozostające pod wpływem kultury grobów jamowych kultura chwałyńska na Powołżu i kultura afanasjewska na obszarze stepu zachodniej Syberii (3300-2300 przed Chr.). Populacja kultury afanesjewskiej pochodziła od ludności kultury grobów jamowych, która zawędrowała daleko na wschód. Na podłożu kultury grobów jamowych ukształtowała się kultura grobów katakumbowych (2500-1950 przed Chr.), zajmująca obszary stepu pontyjskiego oraz części dorzecza Donu i Wołgi. Jej twórcy używali obok przedmiotów z kamienia i krzemienia dużej ilości broni brązowej. Oprócz pasterstwa zajmowali się także rolnictwem i budowali osady w dolinach stepowych rzek. Kultura grobów katakumbowych oddziaływała na późne ugrupowania kultury grobów jamowych na stepach wołżańsko-uralskich i na tzw. kulturę połtawkińską, funkcjonującą na tych obszarach. Dzięki temu na stepie eurazjatyckim powstały nowe kultury nomadów, które miały odegrać istotną role cywilizacyjną na tym obszarze i poza nim. W dorzeczu Jeniseju rozwijała się około 2300-1900 przed Chr. wczesnobrązowa kultura okuniewska, która powstała z przekształcenia kultury Afanasjewo. Tworzyli ją ludzie prowadzący gospodarkę typu pasterskiego. Wielkie przemiany kulturowe o zasadniczym znaczeniu dla obszarów stepu eurazjatyckiego zaszły w ugrupowaniach kultury Sintaszta-Arkaim-Petrowvka (2150-1600/1750 przed Chr.), rozwijających się na stepie zauralskim. Powstanie tej kultury nastąpiło m. in. w wyniku niekorzystnych, destrukcyjnych fluktuacji klimatycznych, prowadzących do wysuszenia stepu. Taka sytuacja zaowocowała przejściowym powrotem do mobilności. Później nastąpił okres wilgotniejszego, umiarkowanego klimatu, wskutek czego mieszkańcy stepów zauralskich zaczęli przechodzić na osiadły tryb życia, co nastąpiło w pierwszej połowie II tys. przed Chr. W obrębie kultury Sintaszta część nomadycznych dotąd społeczności pasterskich przeszło na osiadły tryb życia i na gospodarkę rolniczą. W związku tą sytuacją nastąpił wśród tej ludności wzrost zainteresowania poszukiwaniem i pozyskiwaniem surowców oraz intensywny rozwój metalurgii. Powstał wówczas także wielki, ufortyfikowany kompleks osadniczy Sintaszta nad rzeką o tej samej nazwie. Składał się z osiedla obronnego chronionego potężnymi, drewniano-ziemno-glinianymi fortyfikacjami, zespołu cmentarzysk z grobami płaskimi i kurhanowymi oraz miejsca kultu w formie monumentalnego kurhanu. W środku osiedla istniały regularnie, koncentrycznie rozmieszczone budynki mieszkalne i warsztaty z cegły mułowej. Na cmentarzyskach archeolodzy odnaleźli groby bogato wyposażone w wyroby brązowe, krzemienne i naczynia ceramiczne, oraz pochówki z rydwanami. W osiedlach takich jak Sintaszta i Arkaim powszechnie zajmowano się obróbka metali, zwłaszcza miedzi pozyskiwanej z pobliskich złóż w górach Uralu. W licznych warsztatach produkowano przede wszystkim brązy arsenowe. Wiele z nich przeznaczano na eksport na obszar Baktryjsko-Margiańskiego Kompleksu Archeologicznego, Iranu i prawdopodobnie także na tereny Żyznego Półksiężyca. Po tej produkcji pozostały liczne odpady produkcyjne, ślady warsztatów i sprzęt do wytopu w grobach metalurgów. Ważną rolę w opisywanej społeczności pełnili wojownicy, powszechnie korzystający z koni i wozów bojowych. Obronne osiedla w zakolach rzek i gospodarka rolnicza wskazują na związki odmawianej formacji z kulturą Baktrii i Margiany. Wskazuje to na możliwość, że oprócz koczowników ze stepu w formowaniu kultury Sintaszta wzięli także udział przybysze z baktryjskich oaz, z kompleksu BMAC. Fenomen kultury Sintaszta potrwał tylko do następnego kryzysu ekologicznego (ok. 1800-1750 przed Chr.) który zmusił mieszkańców stepu do kolejnej zmiany trybu życia, ale w decydujący wpłynął na życie i kulturę nomadycznych społeczności Eurazji w następnych stuleciach. Kultura Sintaszta miały decydujący wpływ na uformowanie się kultury andronowskiej (kultury Andronowo), która zajmowała w okresie 2000-1300 lat przed Chr. rozległe obszary stepowe od Uralu po Sajany, Jenisej, Pamir, Tien-Szan i zachodnią część Xinjangu (niedawno odkryte stanowisko archeologiczne Adunqiaolu). Kulturę andronowską tworzyły bardzo ruchliwe grupy zbrojnych kocznowników. Część z nich dotarła do Kotliny Tarymskiej, gdzie zapoczątkowały epokę brązu około 2000 lat przed Chr. Kultura Andronowa i kultura grobów zrębowych ekspandowały na wschód i południe, sięgając obszarów Chorezmu, Baktrii i Margiany. Na skutek jej oddziaływań powstała m. in. kultura tazabagjabska (1850-1500 przed Chr.) nad Amu Darią, reprezentująca społeczności opierające swą gospodarkę zarówno o rolnictwo irygacyjne, jak i o pasterstwo. O pokojowym współistnieniu ludności kultury andronowskiej z mieszkańcami Margiany świadczą znaleziska obozowisk tej ludności rozproszonych wśród ich osiedli. Podstawą gospodarowania ludności kultury andronowskiej była hodowla stad bydła, owiec i koni zakładająca sezonowy wypas. Jej uzupełnienie stanowiła uprawa roli (na sprzyjających obszarach), łowiectwo i rybołówstwo. Istniały stałe osiedla zabudowane domostwami półziemiankowymi, wyposażanymi w piece i jamy zasobowe. Zakładano cmentarzyska kurhanowe lub złożone z grobów płaskich. Obowiązywał głównie obrządek szkieletowy, choć zdarzały się i groby ciałopalne. Znane są także miejsca składania ofiar z mięsa i płodów rolnych. Kultura Andronowo była już w pełni kulturą epoki brązu, a użycie metali w jej obrębie było masowe. Eksploatowano masowo złoża rud miedzi i cyny na Uralu, w Kotlinie Minusinskiej, w Azji Środkowej (Karnab, Muhiston) i w górach Pamiru oraz Ałtaju. Andronowscy metalurdzy umieli już produkować brązy cynowe na dużą skalę. Wytwórczość metalurgiczna i dystrybucja wyrobów z metalu miały dla ludności kultury Andronowo poważne znaczenie gospodarcze i kulturowe. Koczownicze grupy ludności kultury Andronowo penetrowały także strefę leśno-stepową Eurazji, przyczyniając się do powstania fenomenu kulturowego znanego pod nazwą horyzontu sejmińsko-turbińskiego (horyzont Sejma-Turbino), funkcjonującego ok. 2200/2000-1900/1700 przed Chr. na bardzo rozległym obszarze od Fennoskandii po Półwysep Koreański i Wyspy Japońskie. Charakteryzuje się on upowszechnieniem na tych ogromnych terenach metalurgii brązu i określonych typów wyrobów brązowych (noży zdobionych miniaturowymi rzeźbami zwierząt, siekierek z tulejka, grotów z uszkiem u nasady) i specyficznymi zwyczajami pogrzebowymi. Rozprzestrzenił się on najprawdopodobniej drogą serii dalekich migracji, grup konnych wojowników, pasterzy i metalurgów. Przemieszczały się one na wschód i zachód, począwszy od podnóży Ałtaju i Sajanów. Dzięki tym przemieszczeniom na obszarze pogranicza strefy leśno-stepowej i leśnej, od wschodniej i północnej Europy po Ocean Spokojny upowszechniła się umiejętność obróbki brązu. Powstały wpływowe ośrodki brązownictwa nad Obem, Irtyszem i na Uralu. Brązowe wyroby charakterystyczne dla horyzontu Sejma-Turbino rozprzestrzeniły się na ogromnym obszarze ponad 3 mln kilometrów kwadratowych, łącząc dwa krańce Eurazji, od Bałtyku do Oceanu Spokojnego. Na całym tym obszarze upowszechniła się technika wykonywania przedmiotów metodą odlewu cienkościennego i wyroby z brązu arsenowego. Wojownicy i koczownicy z opisywanej formacji kulturowej używali brązowej i krzemiennej broni oraz uzbrojenia ochronnego wykonanego z kości (pancerze, elementy hełmów). Byli oni jednocześnie pasterzami hodowcami koni, wywodzącymi się z podnóża Ałtaju i Sajanów. Dołączyli do nich myśliwi-zbieracze i rybacy z obszarów pomiędzy Uralem a Jenisejem, którzy wnieśli do nowej formacji kulturowej umiejętności obróbki różnorodnych kamieni i kości. Powstały dobrze zorganizowane grupy wojowników, szybko przemieszczające się na duże odległości. Ludność pogranicza strefy leśnej nie stawiała im oporu i zaczęła podlegać ich wpływom. Na tej właśnie zasadzie rozprzestrzenił się ponadkulturowy fenomen horyzontu sejminsko-turbińskiego, który stymulował m. in. rozwój uralskich ośrodków górnictwa i metalurgii, którego wpływy sięgały od doliny Jeniseju po wschodnie brzegi Morza Bałtyckiego. Świadectwem ekspansji fenomenu Sejma-Turbino są cmentarzyska typu sejmińskiego, turbińskiego i typu Rostovka, z typowymi dla tej formacji przedmiotami spotykanymi w wyposażeniu grobów. Na takich cmentarzyskach zwykle odkrywa się także groby przedstawicieli innych kultur koczowniczych. Ludność, która tworzyła opisywany fenomen została z czasem wchłonięta przez grupy miejscowe, ale pozostawiła trwały ślad w ich kulturze i sposobie życia, przynosząc istotne zmiany cywilizacyjne. Wpływ horyzontu sejmińsko-turbińskiego był poważny i to w miejscach dalekich od jego narodzin. Brązy sejmińsko-turbińskie dotarły aż do Mołdawii i wybrzeży Morza Bałtyckiego. Obecność egzemplarzy broni brązowej horyzontu Sejma-Turbino w chińskich kulturach Simao, Taosi i Qijia, ok. 2100-2000 lat przed Chr. Niektórzy badacze nie wykluczają, że metalurgia brązu pojawiła się w Chinach właśnie za sprawą koczowników pochodzących ze środowiska horyzontu sejmińsko-turbińskiego. W ruinach miasta Yin, ostatniej stolicy dynastii Szang, chińscy archeolodzy odnaleźli artefakty charakterystyczne dla horyzontu sejmińsko-turbińskiego (gorty broni drzewcowej, noże z ozdobnymi rękojeściami, rzeźby), niektóre z nich w grobie Fu Hao, żony króla Wu Dinga (ok. 1200 przed Chr.). Wskazuje to na duży wpływ, jaki mieli koczownicy ze stepu eurazjatyckiego na rozwój wczesnej cywilizacji chińskiej.

Jeszcze inaczej przedstawiała się sytuacja na obszarach leżących na Półwyspie Arabskim, nad Zatoką Perską i Morzem Arabskim. W Arabii południowo-zachodniej trwał rozwój tych  społeczności, które tworzyły osadnictwo w początkach epoki brązu. Stanowisko Shabwa na zachodnim skraju Wadi Hadhramaut było zasiedlone pomiędzy 2000 a 1400 przed Chr. Wykopaliska ujawniły tu sekwencje kolejnych faz istnienia osiedla zabudowanego domami z cegły mułowej. Podobną sekwencję z okresu od początku do połowy II tys. przed Chr. archeolodzy odkryli na stanowisku Ma’layba koło Adenu na wybrzeżu Jemenu. Tutejsza osada zbudowana była licznymi domostwami słupowymi i otoczona polami uprawnymi, które były zasilane przez wodę kanałami irygacyjnymi. Od wczesnego III tys. przed Chr. do późnego II tysiąclecia przed Chr. zasiedlona była położona na szczycie góry osada Hammat al-Qa, stanowiąca część dwustopniowego systemu osadniczego rozwijającego się na Wyżynie Dhamar w Jemenie. Było to duże stanowisko zajmujące 3-5 ha powierzchni. Mniejsze osady nie przekraczały obszaru 1 hektara. Osiedle Hammat al-Qa było otoczone murem z bramami i wzniesione na regularnym planie. Osady z Wyżyny Dhamar wskazują na istnienie hierarchii społecznej i planowania wśród tutejszych społeczności. W regionach Khawlan i Dhamar wzrastała liczba, wielkość i zróżnicowanie osad. Pojawiły się osady zajmujące 4 ha powierzchni, takie jak Kharyab na Wyżynie Dhamar. Jeszcze większe osiedla istniały na obszarze Centralnych Wyżyn Jemenu, czego przykładem może być zajmujący 15 hektarów Hawagir, położony na aluwialnej równinie i zabudowany konstrukcjami kamiennymi. Mieszkańcy południowo-zachodniej części Półwyspu Arabskiego żyli z hodowli bydła, owiec, kóz i trzody chlewnej, polowania na dzikie koniowate (Equidae) i gazele. Uprawiali pszenicę, jęczmień, sorgo, proso, owies i daktyle, a także drzewa owocowe i rośliny zielne. Ślady uprawy irygacyjnej znane są ze stanowiska Ma’layba z początku II tysiąclecia przed Chr. W II tys. przed Chr. te techniki irygacyjne zostały doprowadzone do doskonałości, co pozwoliło na zasiedlenie Wyżyn Centralnych i gwałtowny wzrost osadnictwa na tym obszarze. W osadach położonych nad brzegiem morza intensywnie eksploatowano zasoby morskiego pokarmu (ryby, skorupiaki). Nadal wznoszone były i użytkowane grobowce megalityczne. Obok nich istniały osiedla, których pozostałości odkryli archeolodzy. Obszary peryferyjne i pustynie w głębi lądu nadal eksploatowali nomadyczni pasterze. Pozostawili po sobie groby w formie okrągłych konstrukcji kamiennych o średnicy 4-5 metrów, tworzących komorę grobową. Wiele z tych grobów było użytkowanych w II tys. przed Chr., jak na to wskazują datowania radiowęglowe znalezionych w ich wnętrzach szczątków ludzkich. Odkryto w nich też naczynia ceramiczne, paciorki z karneolu, kości i innych materiałów, a także brązowe narzędzia. Nomadzi pozostawali w kontakcie z obszarami położonymi dalej na zachód. Część z nich przyswoiła sobie techniki irygacyjne oraz rolnictwo i zaczęła wznosić osady, takie jak Hagar Yahirr, czy licząca 15 hektarów powierzchni Shabwa, w późniejszych czasach stolica państwa Hadramut. Rozwijała się ona już w pierwszej połowie II tysiąclecia przed Chr. i składała się z budynków wznoszonych z cegły mułowej. Na wybrzeżu zachodnim Półwyspu Arabskiego istniały liczne osady, których mieszkańcy czerpali środki do życia z eksploatacji bogatych zasobów morskich i na irygacyjnym rolnictwie. Powstawały tu stosunkowo duże osiedla, takie jak licząca 25 ha powierzchni Hodeidah, czerpiące wodę z pobliskich gór i położone na stożku napływowym. Na wybrzeżach Półwyspu Arabskiego istniały także liczne śmietniska muszlowe i towarzyszące im paleniska, znane ze stanowisk takich jak Sihi i Tihama. Odkryto na ich obszarze liczne fragmenty ceramiki i przedmiotów z brązu. Miedź używana do produkcji brązu przez mieszkańców południowo-zachodniej części Półwyspu Arabskiego pochodziła ze wschodniej Arabii i Afryki Wschodniej, na co wskazują wyniki analiz brązowych przedmiotów z rytualnego stanowiska megalitycznego z al-Midamman z II tysiąclecia przed Chr. Użytkowano zatem złoża lokalne lub z pobliskich regionów. Wskazuje to na istnienie lokalnych i regionalnych systemów wymiany, których osią było Morze Czerwone. Miejscem wydobycia i wytopu miedzi było stanowisko Kutam położone w rejonie Wyżyn Centralnych Jemenu. Niektóre znalezione tu fragmenty ceramiki wskazują na kontakty z Nubią, gdyż należą do typów znanych z tzw. kultury grupy C i tzw. kulturą Pan-Grave. Stałe osadnictwo rozwijało się także na obszarze Hidżazu. Jednym z jego ośrodków była Taima, miasto położone w oazie obok jeziora i stanowiące dogodny przystanek dla karawan. Choć najbardziej rozwinęło się ono  w I tys. przed Chr, to historia osadnictwa w tym miejscu sięga neolitu i epoki brązu. Na początku II tys. przed Chr. zaczęto budować masywny, 14-kilometrowy mur kamienny otaczający Taimę. W następnych stuleciach te fortyfikacje były wielokrotnie rozbudowywane i rekonstruowane. Brązowe przedmioty z początku II tys. przed Chr. znalezione w Taimie dodatkowo potwierdzają zasiedlenie tego stanowiska w tym okresie. Te brązowe sztylety i toporki wykazują analogie do wyrobów z południowego Lewantu ze środkowej epoki brązu. Dobrobyt wielkich osiedli takich jak Taima opierał się na rolnictwie irygacyjnym na ich zapleczu. W okolicy uprawiano w II tys. przed Chr. sorgo, pszenicę, jęczmień i lucernę siewną (Medicago sativa). Taima była także ośrodkiem dalekosiężnej wymiany handlowej. W zachodniej części Półwyspu Arabskiego rozwijały się osiadłe społeczności rolnicze. Oprócz nich istniały liczne społeczności nomadów, które pozostawiły po sobie budowle megalityczne i liczne przykłady sztuki naskalnej. Sztuka naskalna występuje przede wszystkim w górach zachodniej i północno-zachodniej Arabii, na obszarze tarczy arabsko-nubijskiej. W tutejszych górach istnieje wystarczająca ilość odsłoniętych powierzchni skalnych, na których można tworzyć sztukę. Wiele rytów i malowideł naskalnych zostało wykonanych w epoce brązu, w III i II tys. przed Chr. Przedstawiają one przede wszystkim polowania na różne zwierzęta, w tym na wielbłądy. Przedstawione na wielu rytach naskalnych i na menhirach sztylety typu mezopotamskiego pozwalają datować te dzieła sztuki na okres 2500-1500 przed Chr. Wykonywała je saemickojęzyczna ludność Półwyspu Arabskiego. O rozwoju społeczności nomadycznych myśliwych świadczą także liczne znaleziska zagród-pułapek na stada zwierząt, spotykane nie tylko na Półwyspie Arabskim, ale także na obszarach Jordanii, Negewu i Pustyni Syryjskiej. Służyły one do polowania na stada zwierząt takich jak gazele. Obok nich wznoszono na obszarze Półwyspu Arabskiego kręgi kamienne i megalityczne grobowce. W kamiennych grobowca znaleziono brązową broń wskazującą, że pochodzą one z początku II tys. przed Chr. Wszystkie te znaleziska świadczą o coraz intensywniejszym zasiedleniu stepowej, centralnej, południowej i północnej Arabii w epoce brązu przez wyspecjalizowane społeczności zajmujące się głównie mobilnym łowiectwem. Zarówno rolnicy, jak i pasterze oraz myśliwi przystosowali się do niekorzystnych zmian klimatycznych, jakie nawiedziły Arabię u schyłku wilgotnego okresu holocenu, który skończył się wraz z nadejściem epoki brązu. Powstawały nowe osady i wzmagała się eksploatacja lokalnych zasobów, takich jak rudy miedzi czy naturalne substancje aromatyczne. We wschodniej części Półwyspu Arabskiego opisywany etap epoki brązu znany jest pod nazwą okresu Wadi Suq (2000-1600 przed Chr.). Charakteryzował się on znaczącym spadkiem liczby osiedli, choć wiele osad zasiedlonych w poprzednim okresie było nadal zamieszkałych. W Omanie nadal zamieszkane było ważne osiedle Ra’s al-Jinz. Badania archeologiczne wskazują na kryzys osadnictwa w pierwszej połowie II tys. przed Chr. we wschodniej części Półwyspu Arabskiego. W okresie dominacji kultury Wadi Suq istotnym zmianom uległy także elementy kultury materialnej, takie jak naczynia ceramiczne i kamienne oraz wyroby brązowe. Nadal dominowały pochówki zbiorowe, choć liczba osób chowanych w grobach była mniejsza, niż w uprzednim okresie Umm an-Nar. Ludność wschodniej części Arabii zaczęła wykorzystywać wkopane w ziemię groby z obstawą kamienną, nieraz o skomplikowanej konstrukcji. Oprócz grobów zbiorowych istniały także pochówki pojedyncze. Mieszkańcy omawianego obszaru nadal zajmowali się głównie rolnictwem i hodowlą. Uprawiali pszenicę, jęczmień i palmy daktylowe. Hodowali owce, kozy, trzodę chlewną i bydło. Jednak coraz większą role w pozyskiwaniu zasobów żywności zaczynało odgrywać rybołówstwo i zbiór morskich skorupiaków. O znaczeniu tego ostatniego świadczą liczne śmietniska muszlowe z wybrzeża w okolicach Tell Abraq. Zasoby morskie zyskiwały na znaczeniu i wypierały w pożywieniu mieszkańców produkty rolnictwa i hodowli. Niektóre społeczności powróciły do wzorców pozyskiwania zasobów i osadnictwa charakterystycznych dla nomadów. Powodem takiego stanu rzeczy były najprawdopodobniej zmiany klimatyczne i reorganizacja szlaków dalekosiężnej wymiany w rejonie Zatoki Perskiej i Oceanu Indyjskiego. Zniknięcie kultury Umm an-Nar i zastąpienie jej kulturą Wadi Suq zbiegło się ze zniknięciem odniesień do Maganu w mezopotamskich źródłach pisanych. Mieszkańcy Omanu zachowali silne związki z państwem Dilmun, które kontrolowało handel miedzią w Zatoce Perskiej. Miedź ta pochodziła w dużej mierze właśnie z Omanu. O rozwiniętych kontaktach świadczą znaleziska dilmuńskiej ceramiki ze stanowisk takich, jak  Tell Abraq. Wiele osad na obszarze Omanu było po prostu stacjami postojowymi dla dilmuńskich kupców. W południowo-wschodniej Arabii nadal rozwijała się metalurgia brązu, o czym świadczą liczne znaleziska przedmiotów brązowych z okresu Wadi Suq, spotykane przede wszystkim w pochówkach. Pojawiły się nowe typy broni i innych wyrobów. Ruda miedzi służąca obok cyny do wyrobu brązu była wydobywana w górach al-Hajjar i na wyspie Masira. Pozostałości warsztatów obróbki metalurgicznej działających w okresie 1900-1700 przed Chr. odkryto na stanowisku archeologicznym Wadi Hilou na terenie Zjednoczonych Emiratów Arabskich.

Na początku II tysiąclecia przed Chr. państwo Dilmun, które powstało na obszarze dzisiejszego Bahrajnu w ostatnich stuleciach III tysiąclecia przed Chr. istniało nadal. Na wyspie Bahrajn nadal funkcjonowały kurhanowe cmentarzyska, złożone z setek tumulusów, kryjących pochówki wyposażone w liczne dary grobowe. Szczątki zwierzęce towarzyszące późniejszym kopcom świadczą o bankietach wyprawianych na cmentarzyskach ku czci zmarłych, które były częścią rytuałów pogrzebowych. Materiał odkryty przez archeologów w grobach wskazuje na wykształcenie się w Dilmun elity lokalnej, żyjącej w społecznościach wiejskich i elity centralnej, związanej z władcami wyspy, którzy kontrolowali scentralizowaną strukturę polityczną. Świadczą o tym m. in. wielki królewskie kopce grobowe ze stanowiska Aali. Społeczeństwo Dilmun stało się mocno zhierarchizowane. Największym osiedlem na wyspie było Qala’at al-Bahrain, które około 1750 lat przed Chr. przeżyło okres redukcji populacji trwający co najmniej do połowy II tys. przed Chr. Z Dilmun znane są także monumentalne świątynie, takie jak Saar i Barbar. Qala’at al-Bahrain pełniło funkcję stolicy państwa, a Saar i Barbar były ośrodkami kultowymi, być może poświęconymi Enkiemu, sumeryjskiemu bóstwu wody. Spora część ludnością żyła w wioskach i zajmowała się rybołówstwem, polowaniem na zwierzęta morskie, oazową uprawą jęczmienia, pszenicy i palmy daktylowej, hodowlą bydła, owiec, kóz i trzody chlewnej, a także łowiectwem (na lądzie polowano na gazele oryksy i dzikie wielbłądy). Mieszkańcy Dilmun nadal utrzymywali kontakty z Mezopotamią, Omanem i innymi krajami Zatoki Perskiej. Dilmuńscy władcy i kupcy wspominani są w mezopotamskich źródłach pisanych. Dilmuńskie pieczęcie stemplowe rozpowszechniły się nie tylko w krajach Zatoki Perskiej. Mieszkańcy wyspy używali masy przedmiotów importowanych z Mezopotamii, Iranu, Omanu i Doliny Indusu. Zaadaptowali też system miar i wag z pochodzący cywilizacji harappańskiej. Dalekosiężne kontakty handlowe spełniały w ich życiu i gospodarce zasadniczą rolę. Na początku II tys. przed Chr. Dilmun było najważniejszym partnerem handlowym Mezopotamii. Sytuacja ta zmieniła się wraz upadkiem cywilizacji Doliny Indusu, zawirowaniami politycznymi okresu starobabilońskiego w Mezopotamii i z upadkiem kultury wczesnego okresu dilmuńskiego (o cywilizacji Dilmun patrz: https://archeologiczny-archeologia.blogspot.com/2024/12/cywilizacja-doliny-indusu-kraje-zatoki.html). Okres rozkwitu i zasiedlenia miasta Qala’at al-Bahrain zamyka się w latach 2050-1750 przed Chr. Później nastąpił okres zmierzchu klasycznej kultury dilmuńskiej i spadku znaczenia morskiego handlu dalekosiężnego na wodach Zatoki Perskiej i Oceanu Indyjskiego…

CDN.

 

Literatura

G. L. Possehl, The Indus Civilization: A Contemporary Perspective, Walnut Creek, Lanham, New York, Oxford, 2002.

R. Rajagopalan, The Secrets of Indus Valley, New Delhi, 1992.

R. Gupta, G. Gupta, Forgotten Civilizations: The Rediscovery of India’s Lost History, Gurugram, 2021.

J. McIntosh, The Ancient Indus Valley: New Perspectives, Santa Barbara, Denver, Oxford, 2008.

A. Parpola, Deciphering the Indus Script, Cambridge 2009.

 R. Coningham, R. Young, The Archaeology of South Asia: From the Indus to Asoka, c.6500 BCE–200 CE, Cambridge, 2015.

A. Parpola, Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization, Oxford, 2015.

I. Habib, A People's History of India 2: The Indus Civilization, Aligarh, 2002.

U. Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century, Delhi, London, 2008.

B. Avari, India, the ancient past: a history of the Indian sub-continent from c. 7000 BC to AD 1200, London, New York, 2007.

A. H. Dani, V. M. Masson (red.), History of Civilizations of Central Asia - Vol. 1: The Dawn of Civilization: Earliest Times to 700 B.C., Paris, 1996.

Ch. Baumer, The History of Central Asia, London, New York, New Delhi, 2012.

B. Cunliffe, By Steppe, Desert, and Ocean: The Birth of Eurasia, Oxford, 2015.

M. Rice, The Archaeology of the Arabian Gulf, London, New York, 2002.

P. Magee, The Archaeology of Prehistoric Arabia: Adaptation and Social Formation from the Neolithic to the Iron Age, Cambridge, 2014.

 D.T. Potts, H. Al Naboodah, P. Hellyer (red.), Archaeology of the United Arab Emirates: Proceedings of the First International Conference on the Archaeology of the U.A.E., London, 2003.

P. Beaujard, The Worlds of the Indian Ocean: A Global History, Volume 1: From the Fourth Millennium BCE to the Sixth Century CE, Cambridge, 2020.

C. Renfrew, P. Bahn (red.), The Cambridge World Prehistory, Cambridge, 2014.

 Ch. Scarre (red.), The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies, London, New York, 2018.

C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia: teorie, metody, praktyka, Warszawa, 2002.

B. M. Fagan, N. Durrani, People of the Earth : an introduction to World prehistory, London, New York, 2019.

K. L. Feder. The past in perspective : an introduction to human prehistory, New York, London, 2017.

R. J. Wenke, D. I. Olszewski, Patterns in prehistory: humankind’s first three milion years, Oxford, New York, 2007.

J. Śliwa (aut. i red.), J. Chochorowski, K. M. Ciałowicz, M. Kaczanowska, J. K. Kozłowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata : Tom 2 : Stary i Nowy Świat. Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

J. Brooke, Climate change and the course of global history : A Rough Journey, Studies in environment and history, Cambridge, New York, 2014.

I. Lazaridis et al., The genetic origin of the Indo-Europeans, Nature, 639, 2025, s. 132-142.

K. Kristiansen, G. Kroonen, E. Willerslev (red.), The Indo-European Puzzle Revisited: Integrating Archaeology, Genetics, and Linguistics. Cambridge, 2023.

D. W. Anthony, The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton, 2007.

A. Parpola, Royal "Chariot" Burials of Sanauli near Delhi and Archaeological Correlates of Prehistoric Indo-Iranian Languages, Studia Orientalia, 8(1), 2020, s. 175-198.

P. W. Jia., A. Betts, D. Cong, X. Jia, P. Doumani Dupuy, Adunqiaolu: new evidence for the Andronovo in Xinjiang, China, Antiquity, 91 (357), 2017, s. 621-639.

M. Lin, Seima-Turbino Culture and the Proto-Silk Road, Chinese Cultural Relics, 3 (1–002), 2016, s. 256-257.

Mapa subkontynentu indyjskiego

Azja Południowa, zdjęcia satelitarne

Dolina Indusu, zdjęcie satelitarne

Dolina rzeki Indus

Dolina Gangesu

Wyżyna Dekanu

Krajobraz środkowych Indii

Krajobraz południowych Indii

Powiązania cywilizacji Doliny Indusu, mapa

Dolina Indusu w fazie postmiejskiej cywilizacji harappańskiej, mapa

Naczynia kultury cmentarzyska H z Harappy

Pochówki kultury cmentarzyska H

Dom kultury cmentarzyska H z Harappy

Plan wykopalisk archeologicznych na obszarze Harappy

Pozostałości budowli ze stanowiska archeologicznego Mundigak

Plan budowli pałacowej z Mundigak

Stanowisko archeologiczne Pirak

Chaotyczne pochówki z ostatnich faz istnienia cywilizacji Indusu z Mohendżo Daro

Rekonstrukcja zurbanizowanego osiedla cywilizacji harappańskiej

Wysuszenie Doliny Indusu w ostatnich fazach istnienia cywilizacji harappańskiej, mapy

Przemiany osadnictwa w późnych fazach zurbanizowanej cywilizacji Doliny Indusu

Ceramika związana z kulturą cmentarzyska H

Stanowisko archeologiczne Jhukar

Ceramika kultury Jhukar

Obszar kultury grobów gandarskich (na fioletowo), mapa

Urna ceramiczna kultury grobów gandarskich

Pochówki kultury grobów gandarskich

Figurki gliniane związane z kulturą grobów gandarskich

Przedmioty metalowe związane z tzw. kulturą skarbów miedzianych

Zasięg kultur postharappańskich w dolinie Indusu i Gangesu, mapa

Konstrukcja megalityczna ze stanowiska Burzahom

Rydwan z cmentarzyska Sanauli

Figurka rydwanu z cmentarzyska w Daimaband

Wykopaliska archeologiczne na stanowisku Sanauli

Rozmieszczeni post-miejskich stanowisk harappańskich w częsci subkontynentu indyjskiego, mapa

Naczynia z jednego z pochówków z Sanauli

Miecze antenowe z Baktrii i Indii

Zasięg kultury ceramiki kolorowanej ochrą

Rzeźba miedziana z Kausambi

Ceramika kolorowana ochrą

Zasięg fazy Ahar-Banas, mapa

Ceramika fazy Ahar-Banas

Ceramika kultury Malwa

Pozostałości domu kultury Malwa

Ceramika i figurki z Nawdatoli

Kultury stepu eurazjatyckiego w relacji do kultur subkontynentu indyjskiego, mapa

Mapa migracji ludów indoeuropejskich na obszarze Eurazji

Przedstawienie rydwanu na pieczęci cylindrycznej z Tepe Hissar w Iranie

Pochodzenie kultury Sintaszta, mapa

Zabytki kultury Sintaszta

Zasięg kultury Andronowo, mapa

Ceramika kultury Andronowo

Zasięg Baktryjsko-Margiańskiego Kompleksu Archeologicznego (BMAC), mapa

Rekonstrukcja ufortyfikowanego stanowiska Togolok z kompleksu BMAC

Przedstawienie ze srebrnego pucharka z kręgu kompleksu BMAC

Pochówek wojownika z rydwanem ze stanowiska Kiwoje Ozero, ok. 2000 przed Chr.

Plan, widok i rekonstrukcja stanowiska Gonur Tepe

Pochówek nr 2900 z Gonur Tepe

Pochówek koński z Gonur Tepe

Ceramika kultur stepowych i BMAC

Wyposażenie z elitarnego grobu z Zardcha Khalifa

Fragment manuskryptu Rigwedy

Broń z okresu wedyjskiego

Mapa zasięgu stepu eurazjatyckiego

Mapa fizyczna Azji Środkowej

Step w pobliżu gór Uralu

Step kazachski

Krajobraz doliny Wołgi

Krajobraz lasostepu

Krajobraz doliny Amu-Darii

Krajobraz gór Ałtaju

Krajobraz Pamiru

Góry Hindukusz

Azja Środkowa, zdjęcie satelitarne

Zabytki kultury Sredniego Stogu

Grób kultury grobów jamowych z Utjewki

Stele antropomorficzne ze stepu pontyjskiego

Kurhan i pochówek kultury Afanasjewo z Khuurai Gobi 1 w Mongolii

Ceramika kultury Afanasjewo

Pochówki i zabytki kultury Afanasjewo

Plan i zabytki ze stanowiska Arkaim

Grób z elementami wozu z Sintaszta

Plan i rekonstrukcja fortyfikacji stanowiska archeologicznego Sintaszta

Zabytki kultury Sintaszta

Rekonstrukcja biżuterii kobiecej kultury Sintaszta

Widok stanowiska archeologicznego Arkaim

Rekonstrukcja osiedla kultury Sintaszta

Rekonstrukcje osiedli i fortyfikacji kultury Sintaszta

Wojownicy ze środowiska kultury Sintaszta, rekonstrukcja

Obozowisko stepowych koczowników, rekonstrukcja

Znalezisko ofiary z koni z Sintaszta

Zasięg kultury Andronowo, mapa

Kultury epoki brązu na stepie eurazjatyckim, mapa

Ceramika kultury Andronowo

Broń brązowa kultury andronowskiej

Rekonstrukcja wojownika ze środowiska kultury andronowskiej

Groby i ceramika kultury tazabagyabskiej

Budowla związana z kulturą andronowską z Adunqiaolu

Narzędzia metalurgiczne kultury Andronowo

Kopalnia z epoki brązu w Muhiston

Zasięg horyzontu sejmińsko-turbińskiego, mapy

Skarb przedmiotów horyzontu sejmińsko-turbińskiego z miejscowści Borodino w Mołdawii

Zabytki horyzontu sejmińsko-turbińskiego z cmentarzyska w Rostowce

Typowe zabytki metalowe horyzontu Sejma-Turbino

Wojownicy z kręgu horyzontu sejmińsko-turbińskiego, rekonstrukcja

Zatoka Perska i Półwysep Arabski, mapy

Zatoka Perska, zdjęcie satelitarne

Krajobraz wybrzeży Zatoki Perskiej

Krajobraz Półwyspu Arabskiego

Stanowisko archeologiczne Shabwa

Profil archeologiczny ze stanowiska Ma'layba

Ceramika ze stanowiska Ma'layba

Schemat sytemu irygacyjnego stosowanego przez mieszkańców Półwyspu Arabskiego w epoce brązu

Stanowiska archeologiczne południowo-zachodniej części Półwyspu Arabskiego

Widok satelitarny stanowiska Haggar Yahirr

Plan stanowiska archeologicznego al-Midamman

Miedziane wyroby z al-Midamman

Ruiny i plan starożytnej Taimy

Pochówki z okresu Wadi Suq

Zawieszka z okresu Wadi Suq

Ceramika z okresu Wadi Suq

Wykopaliska archeologiczne w Tell Abraqw

Śmietniska muszlowe z Półwyspu Arabskiego

Handel morski w Zatoce Perskiej przed upadkiem cywilizacji Doliny Indusu, mapa

Mapa archeologiczna wyspy Bahrajn

Plan stanowiska archeologicznego Qala'at al-Bahrain

Plan cemtarzyska Aali

Ruiny świątyni Barbar

Rekonstrukcja starożytnego portu Dilmun