Afryka Północna i subsaharyjska w późnym holocenie i w początkach epoki żelaza (2000 przed Chr.- 300/1000 po Chr.)

W późnym holocenie na obszarze Afryki subsaharyjskiej powoli rozprzestrzeniał się nowy system gospodarczy i związana z nim organizacja społeczna. Proces pustynnienia Sahary był już zakończony, podobnie jak kształtowanie starożytnej cywilizacji egipskiej, która zaczęła wywierać coraz większy wpływ na ościenne obszary. Rozwijały się kontakty interioru Afryki z sąsiednimi regionami Świata. Ziemie Afryki Północnej zamieszkiwali przodkowie Berberów, Maurów, Numidów i Libijczyków. Libijczycy zamieszkiwali dzisiejszą Tunezję i północno-zachodnią Libię. Maurowie zamieszkiwali obszar dzisiejszego Maroka. Pasterze i koczownicy zamieszkiwali południową część Afryki Północnej, a rolnicy osiadli północną jej część. Korzenie tego podziału sięgały IV tys. przed Chr. i czasów stopniowego osuszania obszaru Sahary, która stała się pustynią skalistą i piaszczystą. Koczownicy i rolnicy utrzymywali ze sobą stosunki i prowadzili wymianę handlową. Toczyli także walki zbrojne. W schyłkowej fazie neolitu, pod wpływem kultury pucharów dzwonowatych, której grupy przenikały na wybrzeża północnoafrykańskie, pojawiły się wyroby z miedzi i brązu. Rozkwitły kontakty wybrzeży Maroka z Półwyspem Iberyjskim. Jednak użycie przedmiotów metalowych, zaświadczone także przez sztukę naskalną, miało tu jedynie ograniczone znaczenie. Przez długi czas trwały jeszcze stosunki społeczno-gospodarcze charakterystyczne dla epoki kamienia. Przedmioty z brązu były nieliczne i importowane z zewnątrz. Archeolodzy nie wyodrębniają na tym obszarze epoki brązu, a ilość źródeł archeologicznych aż do czasów historycznych jest niewielka. Z analizy materiałów grobowych i sztuki naskalnej wynika, że Afrykę Północną zamieszkiwała ludność miejscowa wywodząca się z kultury kapskiej z epoki kamienia oraz przybysze z Półwyspu Apenińskiego i Sycylii, którzy osiedlili się na obszarach dzisiejszej Tunezji i Algierii. Pod koniec II tys. przed Chr. w sztuce naskalnej obszaru Sahary pojawiły się konie i wielbłądy, co świadczy o początkach wykorzystywania tych zwierząt. Sporą część Afryki Północnej zamieszkiwali wówczas mobilni pasterze hodujący głównie bydło. Malowidła saharyjskie ukazują ich życie codzienne (sceny wypasu, dojenia krów, jazdy konnej) i rytuały. W I tys. przed Chr. na obszarze Afryki Północnej poza Egiptem zamieszkiwały głównie pasterze i rolnicy. Uprawa roli koncentrowała się na obszarze żyznych dolin Libii, Tunezji i Maghrebu. Zajmowali się nią przodkowie współczesnych Berberów. Ich osadom towarzyszyły kamienne grobowce. Starożytny grecki historyk, Herodot z Halikarnasu opisywał w V w. przed Chr. zamieszkujących Afrykę Północną Berberów i Garamantów. Ci ostatni zajmowali obszary Sahary i używali mułów i wielbłądów (Camelus dromedarius) do transportu. Garamantowie używali także zaprzężonych w konie rydwanów, o czym wspomina Herodot i co ukazuje saharyjska sztuka naskalna. W IX w. przed Chr. wielbłądy, umożliwiające przemierzanie Sahary z północy na południe pojawiły się w egipskiej Nubii. Przez większą część ostatnie tysiąclecia przed Chr. wyroby metalowe były bardzo rzadko używane przez mieszkańców Afryki Północnej. Umiejętność obróbki miedzi przywędrowała tu za sprawą przybyszów z Półwyspu Iberyjskiego w II tys. przed Chr. Sztuka naskalna z gór Atlas ukazuje przedmioty metalowe podobne do tych, znanych z iberyjskich kultur epoki brązu. Metalowa broń i narzędzia pozyskiwane drogą handlu były bardzo rzadkie i używane sporadycznie. Wojownicy północnoafrykańscy byli wśród ludów śródziemnomorskich znani z używania włóczni wykonanych wyłącznie z drewna, bez metalowego grotu. Libijczycy (plemiona Tehenu, Temehu, Meszwesz) wzięli udział w wydarzeniach schyłku epoki brązu we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, atakując wielokrotnie Egipt ok. 1200-1100 lat przed Chr. Wielu Libijczyków osiedliło się w Egipcie i służyło w Egipskiej armii. Spośród libijskich oficerów wywodziły się starożytne egipskie dynastie: XXII, XXIII, XXIV. Sytuację ludów Afryki Północnej zmieniło przybycie kolonistów fenickich i założenie Utyki (ok. 1100 przed Chr.) Kartaginy na wybrzeżu Morza Śródziemnego w IX w. przed Chr. Pojawienie się Fenicjan stymulowało kontakty kolonistów z Berberami i handel transsaharyjski, docierający do wyżyn centralnej Sahary i prawdopodobnie także do Afryki Zachodniej. Jego przedmiotem była sól, kość słoniowa i niewolnicy. Te dobra wymieniano na wykonane przez Fenicjan wyroby rzemieślnicze: ceramikę oraz wyroby szklane i metalowe. Wśród Berberów, Maurów, Numidów i Libijczyków zamieszkujących w strefie wpływów Kartaginy pojawiły się pierwsze organizmy państwowe zależne od Fenicjan. W IV w. przed Chr. powstały królestwa Maurów i Masessyliów. Od południa graniczyły z nimi siedziby Getulów. Na obszarach zamieszkanych przez wymienione ludy budowano grobowce w formie kamienno-ziemnych tumulusów lub drążono w skale jamy grobowe. Tym grobom towarzyszyły konstrukcje megalityczne. Zaczęły one być wznoszone jeszcze w połowie II tys. przed Chr. W najokazalszych tego typu konstrukcjach chowano członków rodzin panujących. Najbardziej znane tego typu budowle pochodzą z obszaru dzisiejszej Algierii, z II-I w. przed Chr. Pochówki były wyposażane głownie w ceramikę. Z wykopalisk archeologicznych i źródeł pisanych znane są także pochówki w pozycji siedzącej, opisywane przez Herodota z Halikarnasu, który wiązał je z plemieniem Nasamonów. Kartagina stała się wielkim ośrodkiem handlu dalekosiężnego, dysponującym potężnym zapleczem rolniczym. Posiadłości kartagińskie objęły znaczną część wybrzeży Afryki Północnej. Dzięki fenickim kolonistom upowszechniło się w Afryce Północnej użycie wyrobów z żelaza i miedzi. W VII w. przed Chr. powstały także greckie kolonie w Cyrenajce. Państwo Masessyliów najpierw było sprzymierzeńcem Rzymian w trakcie drugiej wojny punickiej, a potem, pod koniec II w. przed Chr podjęło walkę z Republiką Rzymską. Zniszczenie Kartaginy przez Rzymian w 146 r. przed Chr. oznaczało, że to właśnie Republika Rzymska zastąpiła Kartagińczyków w roli głównego partnera handlowego ludów afrykańskich. Rzymianie podporządkowali sobie północnoafrykańskie państewka i prowadzili działania wojenne przeciw Getulom i Garamantom. W II w. po Chr. nastąpił szczyt rozwoju rzymskich prowincji w Afryce. Był to okres wzmożonej urbanizacji, wzrostu produkcji rolnej i pozarolniczej. Miejscowa, berberyjska i fenicka elita uległa romanizacji. Kwitł handel transsaharyjski. Tą epokę prosperity zakończył najazd Wandalów, którzy zajęli prowincję Afrykę w 429 r. po Chr. Starożytne dzieje Afryki Północnej zamknął najazd Arabów w VII w. po Chr. i zdobycie przez nich Kartaginy w 698 r. po Chr.

Na obszarze Sahelu grupy neolitycznych hodowców bydła trwały aż do I tysiąclecia przed Chr. Na szerokich obszarach Afryki, zwłaszcza na terenie dzisiejszej Tanzanii i Kenii rozwijały się ugrupowania związane z tzw. neolitem pasterskim. Już około 2400 lat przed Chr. na obszarze dzisiejszego mali uprawiano rosplenicę perłową (Pennisetum glaucum). Na obszarze zachodniej Sahary rozwijała się kultura Tichitt (ok. 2200-500 przed Chr.), której rozwój związany był z pojawieniem się społeczności pastersko-rolniczych na obrzeżach Sahary. Powstała ona wskutek migracji ludności z zewnątrz i przyjęcia uprawy prosa. Centrum rozwoju tej kultury był obszar Mauretanii, gdzie odkryto ponad 400 jej osad. Były one złożone z okrągłych domów z bloków i płyt kamiennych, otoczonych kręgami i były otaczane kamiennymi murami. Lokowano je nad dawnymi jeziorami, u podnóża skarp i na skraju płaskowyżów. Najbardziej znanymi osadami kultury Tichitt są Akreijit w Mauretanii, a także Dhar Tichitt, Oulata i Nema. Na obszarze tych osad archeolodzy znaleźli wiele narzędzi kamiennych i półkulistych naczyń ceramicznych dekorowanych falistymi liniami. Obszar opisywanych osad dochodzi w wielu wypadkach nawet do 90 hektarów. Osadnictwo było możliwe dzięki bliskości wody, występującej w okolicach naturalnych skarp. Ludność kultury Tichitt oparła swoją gospodarkę na uprawie prosa oraz hodowli bydła, owiec i kóz. Polowała także na gazele i hipopotamy a także zajmowała się rybołówstwem.  Z kulturą Tichitt związana jest sztuka naskalna, a także grobowce w formie kamiennych tumulusów. W I tys. przed Chr. mobilność ludności kultury Tichitt znacznie się zmniejszyła, a rola upraw ryżu afrykańskiego (Oryza glaberrima), rosplenicy perłowej – rodzaju prosa (Pennisetum glaucum) i sorgo wzrosła. Pojawiła się wówczas także umiejętność obróbki żelaza. Nie wiadomo, czy wymienione rośliny uprawne były udomowione na miejscu, czy też zostały sprowadzone zza Sahary. Na obszarze Afryki Zachodniej rozpowszechniła się uprawa jamu (Dioscorea rotundata). Jam i palma oleista były roślinami wywodzącymi się ze strefy pogranicza wilgotnego lasu równikowego i sawanny. Na zachodnioafrykańskich sawannach rozwijała się od początków II tys. przed Chr. gospodarka pastersko-rolnicza oparta o hodowlę bydła i uprawę prosa. Do końca II tys. przed Chr. wszyscy mieszkańcy Afryki Zachodniej weszli w kontakt z grupami pastersko-rolniczymi. W dorzeczu Nigru rozwijała się od ok. 5000 lat przed Chr. aż do I tys. przed Chr. kultura teneryjska. Jej przedstawiciele używali ceramiki zdobionej odciskami, mikrolitycznych i gładzonych narzędzi kamiennych i kamieni żarnowych. Kultura teneryjska rozprzestrzeniła się na obszarach dzisiejszego Nigru, Czadu i Nigerii. Jej gospodarka opierała się na hodowli bydła, kóz i owiec, oraz na uprawie prosa i sorgo. Na przełomie II i I tys. przed Chr. jej przedstawiciele zaczęli hodować konie, a pod koniec I tys. przed Chr. także wielbłądy. Stało się tak na skutek kontaktów z północno-wschodnią Afryką (Egipt, Nubia). W rejonie jeziora Czad na początku II tys. przed Chr. pojawili się przedstawiciele grup pastersko rolniczych, przyczyniając się do rozwoju kultury Gajiganna, istniejącej do połowy I tys. przed Chr. Najstarsze ślady kultury Gajiganna to tymczasowe obozowiska wędrownych pasterzy i ceramika zdobiona odciskaną dekoracją. Podobna ceramika znana jest z obszaru Nigru i południowej Sahary. Około 1500 lat przed Chr. ludność kultury Gajiganna przeszła do osiadłego trybu życia i zaczęła zamieszkiwać małe, stałe osady na gliniastych równinach zalewowych. Zamieszkiwały w nich małe grupy rodzinne w chatach wzniesionych z glinianych cegieł. Gospodarka kultury Gajiganna była oparta o uprawę rosplenicy perłowej (Pennisetum glaucum), hodowlę bydła, owiec i kóz a także o myślistwo, zbieractwo i rybołówstwo. Faza żywiołowego wzrostu tego ugrupowania skończyła się na początku I tysiąclecia przed Chr. W Środkowej Delcie Nigru, w środowisku obfitującym w wodę na początku II tys. przed Chr. zintensyfikowało się osadnictwo, mimo że rozpoczął się wówczas jeden z okresów suszy. Obszar ten skolonizowała grupa, która związana była z tzw. kulturą Kobadi. Była to społeczność wyspecjalizowanych rybaków, nie znająca uprawy roli ani hodowli zwierząt. W połowie II tys. przed Chr. do Środkowej Delty Nigru dotarli pasterze i rolnicy z kręgu Tichitt-Oualata-Nema. Wskutek tej migracji uformowały się kultury Ndondi-Tossokel i Windé Koroji. Weszli w kontakt z rybakami z kultury Kobadi. Populacje wędrujące w II tys. przed Chr. z Sahary do Środkowej Delty Nigru wprowadzili na tym obszarze pastersko-rolniczą gospodarkę, która odtąd istniała tu obok zbieractwa i łowiectwa, praktykowanego przez inne populacje. W kolejnych stuleciach II tysiąclecia przed Chr. w wilgotniejszych częściach zachodniej Afryki, na obszarze współczesnej Ghany rozwinęła się kultura Kintampo (kompleks Kintampo). Jej twórcy zamieszkiwali obszary na granicy lasu i sawanny drzewiastej. Byli grupą o niskiej mobilności. Ich gospodarka opierała się na uprawie rosplenicy perłowej, wspięgi wężowatej – rośliny strączkowej (Vigna unguiculata), olejowca gwinejskiego – palmy oleistej (Elaeis guineensis), oliwki afrykańskiej (Canarium schweinfurthii), a także na hodowli bydła, owiec i kóz. Kultura Kintampo powstała na skutek migracji na południe rolników i pasterzy z obszaru Sahelu. Społeczności pastersko-rolnicze rozwijały się głównie na sprzyjających obszarach obfitujących w wodę, takich jak Środkowa Delta Nigru czy Kotlina Czadu. Tutaj mogła się rozwijać gospodarka wytwórcza i następowała ewolucja w kierunku coraz bardziej złożonych struktur społecznych. Około 1000-500 lat przed Chr. uprawa rosplenicy perłowej dotarła na obszar dzisiejszej Ghany, Nigerii i Burkiny Faso. Na obszarze wilgotnych lasów równikowych Afryki Zachodniej wprowadzenie wczesnego rolnictwa opartego na uprawie prosa nie było możliwe ze względu na odmienne warunki środowiskowe. Obecność muchy tse-tse (Glossina), przenoszącej zarazki (świdrowce - Trypanosomatidae) wywołujące śpiączkę afrykańską, malarię i naganę, poważnie ograniczała możliwości rozwoju pasterstwa i stałego osadnictwa. Tutejsze społeczności trzymały jedynie nieliczne owce i kozy, uodparniające się na choroby roznoszone przez muchy tse-tse. Mimo to na obszarze dzisiejszej Nigerii i Kamerunu powoli rozprzestrzeniało się rolnictwo i użycie naczyń ceramicznych. W Kamerunie miejscowa ludność zaczęła ok. 2000 lat przed Chr. używać do uprawy ziemi kamiennych motyk. Mieszkańcy osady Nkang w I tys. przed Chr. uprawiali bananowce (Musa paradisiaca) i hodowali owce i kozy .Zajmowali się także łowiectwem, zbieractwem i rybołówstwem. Bananowce dotarły do Afryki aż z Azji Południowo-Zachodniej. Pasterstwo pojawiło się na obszarze Afryki wcześniej niż rolnictwo. Na granicy sawanny i wilgotnego lasu równikowego nastąpiło udomowienie jamu i palmy oleistej. Tutaj chętnie łączono rolnictwo i pasterstwo z praktykami gospodarki przyswajającej. Gospodarka pastersko rolnicza opanowywała nowe obszary, rozprzestrzeniając się od Sahary po Afrykę Zachodnią i z doliny dolnego Nilu do środkowej części doliny Nilu. Zasięg uprawy roli rozprzestrzeniał się stopniowo w kierunku Afryki Środkowej i Kotliny Kongo. Dowody na uprawie prosa na stanowiskach z obszaru Kamerunu pochodzą sprzed ok. 200 lat przed Chr. Około 500 lat przed Chr. znajomość uprawy roli, wytwarzania ceramiki i kamiennych narzędzi rolniczych pojawiła się w Kotlinie Kongo. Afrykańscy rolnicy i pasterze nadal używali w II tys. przed Chr. narzędzi kamiennych, nie znając metalowych.

Na kształtowanie się wczesnych społeczności rolniczych we Wschodniej i Północno-wschodniej Afryce decydujący wpływ miały impulsy z obszaru Nubii i Egiptu. Na obszarze dzisiejszej Kenii i Tanzanii rozwijały się tzw. kultury neolitu pasterskiego. Formacje te trwały od ok. 3000 lat przed Chr. do ok. 800 lat po Chr. Pierwsi pasterze, związani z tzw. kulturą naczyń kamiennych, pojawili się w okolicach jeziora Turkana ok. 2500 lat przed Chr. Zadomowili się w tym regionie ok. 2000-1500 lat przed Chr., co wynika z wyraźniejszych śladów archeologicznych z tego okresu. Szczątki udomowionego bydła ze stanowiska archeologicznego Asa Koma w Dżibuti  i z Laga Oda i jeziora Besaka w Etiopii pochodzą sprzed ok. 1500 lat przed Chr. Na stanowisku Dongodien w Kenii odkryto kości udomowionego bydła, owiec i kóz pochodzące sprzed 2000 lat przed Chr. Tutejsi mieszkańcy zajmowali się także rybołówstwem i łowiectwem i wytwarzali ceramikę. Z Enkapune Ya Muto w Kenii znane są szczątki udomowionych kóz sprzed 2000 lat przed Chr. i bydła sprzed ok. 1500 lat przed Chr. W regionie pomiędzy Wielką Doliną Ryftu w Kenii a północną Tanzanią sawanna powróciła na obszary, gdzie jest obecna także dziś, co sprzyjało rozwojowi kultur hodowców. Ich przedstawiciele w dużym stopniu opierali swą gospodarkę nie tylko na pasterstwie, ale także na polowaniu na dzikie zwierzęta. Używali ceramiki zdobionej odciskami grzebienia, naczyń kamiennych i kamiennych narzędzi mikrolitycznych. Pozostałości takiej kultury, pochodzące z okresu 1000-500 przed Chr. znane są z Wyspy Półksiężyca na jeziorze Naivasha w Kenii. Rolnictwo, użytkowanie ceramiki, polerowane narzędzia kamienne i pasterstwo dotarło w opisywany rejon Afryki z południowego Sudanu. Kultury neolitu pasterskiego, takie jak kultura Eburran 5, czy kultura Elmenteitan rozwijały się aż do I tysiąclecia po Chr. Mieszkańcy wschodnioafrykańskiej sawanny zamieszkiwali wówczas liczne jaskinie i schroniska skalne w okresie 1500 przed Chr.-700 po Chr. Hodowali bydło i kozy, używali ceramiki i narzędzi obsydianowych. Na obszarze Etiopii i Rogu Afryki bydło zaczęto hodować w II tys. przed Chr., a owce i kozy w I tys. przed Chr. za sprawą pasterzy znad jeziora Turkana, którzy przynieśli ze sobą te gatunki zwierząt przez Wielką Dolinę Ryftu lub przez Nizinę Somalijską. Na obszarze Kenii gospodarka pasterska i rolnicza jeszcze przez długi czas współistniała ze zbieractwem i łowiectwem. Z kulturą Elmenteitan związane są wyjątkowe na obszarze Afryki pochówki ciałopalne z jaskini Njoro River z bogatymi darami grobowymi z XII w. przed Chr. Ok. 2000 lat przed Chr. gospodarka wytwórcza pojawiła się na obszarze dzisiejszego Dżibuti. Miejscowi szybko zajęli się hodowlą bydła, która stała się dla nich częścią systemu gospodarczego opartego także o zbieractwo, łowiectwo i rybołówstwo. W okresie 2000-1500 przed Chr. hodowla bydła upowszechniła się na obszarze dzisiejszej Etiopii i Somalii, tak samo jak użycie ceramiki z odciskanym ornamentem, żaren kamiennych i naczyń kamiennych, a także kamiennych narzędzi: drapaczy i odłupków.  Kształt tych kamiennych narzędzi praktycznie nie zmienił się u niektórych grup ludzkich aż do czasów współczesnych. Na obszarze dzisiejszej Etiopii zapanowała w II tys. przed Chr. pastersko-rolnicza gospodarka, oparta o uprawy gatunków miejscowych, takie jak miłka abisyńska (Eragrostis tef), olejarka abisyńska (Guizotia abyssinica) i banan etiopski (Ensete ventricosum). Rośliny eksploatowane tu już od okresu mezolitycznego zostały udomowione. Świadectwa uprawy zbóż z jaskini Lalibela pochodzą dopiero sprzed ok. 500 lat przed Chr. Znaleziono tu pozostałości jęczmienia (Hordeum vulgare), wyki bobu (Vicia faba) i ciecierzycy pospolitej (Cicer arietinum), a także szczątki udomowionego bydła, kóz i owiec. Rozwijały się już wówczas regionalne sieci wymiany i społeczności wyspecjalizowane pod względem technicznym. Ze wschodniej Afryki pochodzi wiele dzieł pradziejowej sztuki naskalnej ukazującej bydło, tak ważne w ówczesnej gospodarce. Duży wpływ na rozwój kultur regionu Rogu Afryki miały kontakty ze starożytną cywilizacją egipską, które zaczęły się już w okresie Starego Państwa, w drugiej połowie III tys. przed Chr. Do obszaru tego, określanego w źródłach egipskich mianem Kraju Punt docierały egipskie ekspedycje handlowe i militarne, pozyskujące cenne lokalne zasoby (pachnidła, przyprawy, egzotyczne zwierzęta, drewno). Egipskie wyobrażenia tych ekspedycji z czasów XVIII dynastii ukazują Punt jako kraj rolników, pasterzy bydła i stałych osad. Świadectwa językowe wskazują, że na obszarze Etiopii miejscowe ludy kuszyckie rozwijały uprawę zbóż za pomocą radła już w I tys. przed Chr. W tym czasie uprawiano tu także kawę arabską (Coffea arabica), owies etiopski (Avena abyssinica), groch etiopski (Pisum abyssinicum), czy gorczycę etiopską (Brassica carinata). W I tys. przed Chr. i na początku I tys. po Chr. na obszarze Etiopii nadal rozwijały się społeczności rolnicze, powstawały wioski i większe osady o charakterze protomiejskim. Już w VIII w. przed Chr. rozwinął się na Wyżynie Etiopskiej pierwszy organizm państwowy, którym było Królestwo D’mt, istniejące aż do IV w. po Chr. Jego stolicą było miasto Yeha. Powstało ono na skutek kontaktów z Sabejczykami, mieszkającymi po drugiej stronie Morza Czerwonego. W obrębie tego państwa istniały miasta i mniejsze osady stałe. Rozwijało się rolnictwo i metalurgia żelaza oraz brązu. Mieszkańcy D’mt budowali monumentalne świątynie wzorowane na jemeńskich i budowle własnej tradycji megalitycznej. Znane są bogato wyposażone szybowe groby elit. Państwem rządziła elita, na czele której stał król. Państwo upadło na skutek wojny, a jego terytorium zostało potem wchłonięte przez Królestwo Aksum.

Na obszarze Afryki Środkowej, w dużej mierze porośniętym wilgotnym lasem równikowym, warunki gospodarowania na kwaśnych tropikalnych glebach były zupełnie inne niż w pozostałych częściach Afryki. Znaleziska ze stanowiska archeologicznego Nkang w Kamerunie wskazują, że uprawiano tu bananowce (Musa) ok. 340 lat przed Chr. i używano ceramiki, żaren i narzędzi kamiennych. Obecność żużla żelaznego w jednej z jam odkrytych na stanowisku wskazuje na produkcję metalurgiczną w tym okresie, choć przez cały czas używano także narzędzi kamiennych. Umiejętność obróbki żelaza zaistniała na obszarze wilgotnych lasów równikowych Afryki Środkowej w połowie I tys. przed Chr., kończąc epokę kamienia i zapoczątkowując epokę żelaza. Przenikała ona na ten obszar w okresie 800-400 przed Chr. Współczesne badania wykluczyły możliwość, by metalurgia żelaza pojawiła się w Afryce na skutek przenikania wpływów cywilizacji z kręgu śródziemnomorskiego (z Meroe, Egiptu, Fenicji, Kartaginy, czy Asyrii). Była ona raczej niezależnym wynalazkiem miejscowym. Opanowanie metalurgii żelaza poprzedziły eksperymenty z obróbką miedzi na terenie Mauretanii i Nigerii w I tys. przed Chr., gdzie przetwarzano rudy tego metalu. Pod koniec II tys. przed Chr. i na początku I tys. przed Chr. na obszar wilgotnych lasów równikowych Afryki Środkowej przybyły nowe grupy ludności, które przyniosły ze sobą rolnictwo, ogrodnictwo i umiejętność wytwarzania naczyń ceramicznych. Była to pierwsza ceramika, która pojawiła się na tym obszarze. W omawianym obszarze uprawiano przede wszystkim bananowce (Musa), prawdopodobnie także pochrzyn (Dioscorea). Dzięki kontaktom pomiędzy przybywającymi rolnikami i pigmejskimi łowcami-zbieraczami rolnictwo upowszechniało się w Afryce Środkowej i wzbogaciło o nowe gatunki uprawne. Około 1000 lat przed Chr. Afrykę Środkową dotknął okres suszy, który przerzedził wilgotne lasy równikowe i umożliwił uprawę rosplenicy perłowej w niektórych miejscach.

Społeczności rolniczo-pasterskie Afryki Zachodniej weszły jednak w początkach I tys. przed Chr. w ostry kryzys. W tym czasie grupy ludzkie w północnej i zachodniej części Afryki stały się bardziej mobilne, co wiązało się z szerokim wykorzystaniem konia (Equus caballus) i wielbłąda (Camelus dromedarius). Zanikły ugrupowania rozwijające się w II tys. przed Chr., takie jak kultury Tichitt i Kintampo, a osadnictwo przerzedziło się znacznie. W śrogowisku kultury Gajiganna stałe osady zostały zastąpione przez tymczasowe obozowiska, co wskazuje na przyjęcie bardziej mobilnego trybu życia. W wielu częściach Zachodniej Afryki ślady osadnictwa z I tys. przed Chr. są w ogóle nieobecne (np. na obszarze Burkiny Faso). Osuszenie klimatu i ograniczenie dostępu do źródeł wody wymusiło na licznych społecznościach przejście do mobilnego trybu życia. Pogorszenie warunków środowiskowych prowadziło do społecznego i ekonomicznego kryzysu. Nowe, rozproszone i ruchliwe społeczności mogły skuteczniej stawić czoła tym problemom i zaadaptować nowe rozwiązania techniczne. W Kotlinie Czadu w połowie I tys. przed Chr. pojawiły się znowu duże osiedla, dochodzące do 10, a nawet 30 hektarów powierzchni. Powstawały nieznane wcześniej na tym obszarze Afryki aglomeracje osadnicze. Niektóre osady były otoczone obronnymi rowami, kopanymi wspólnym wysiłkiem całej społeczności, kierowanej przez elitę. Pojawiła się masowa produkcja ceramiki, nowe rośliny uprawne i systemy dalekosiężnej wymiany surowców kamiennych. Równie ważne było pojawienie się i upowszechnienie metalurgii żelaza, co miało rozliczne istotne konsekwencje. Geneza afrykańskiej metalurgii żelaza jest kwestią kontrowersyjną i wymagającą dalszych badań. Najprawdopodobniej została ona niezależnie wynaleziona na miejscu i nie była importem ze świata śródziemnomorskiego, jak wielu badaczy przypuszczało dotychczas. Jako pierwsze praktykowały ją społeczności zamieszkujące południowy skraj Sahary. Na obszarze Mauretanii rudy żelaza występują w sąsiedztwie rud miedzi i to właśnie tu mogła się narodzić afrykańska metalurgia żelaza, wywodząca się z wcześniejszego pozyskiwania miedzi. Pojawiły się wczesne ośrodki obróbki żelaza, takie jak Walalde koło Senegalu, Otumbi w Gabonie, czy też Taruga i Opi w Nigerii, pochodzące z połowy I tys. przed Chr. Nowy metal był początkowo używany tylko do produkcji przedmiotów ceremonialnych i ozdób. Potem zaczęto produkować z żelaza narzędzia i uzbrojenie, co stało się przyczyną zmian w gospodarce i sztuce wojennej. Pozostałości obróbki żelaza z Meroe znane są z połowy I tys. przed Chr., a z Zatoki Kemondo w Tanzanii z drugiej połowy tego tysiąclecia. Pod koniec I tys. przed Chr. żelazo było już powszechnie używane na obszarach Afryki na północ od równika. W dorzeczu Nigru nastąpiła w I tys. przed Chr. stabilizacja osadnictwa i powstały osady dochodzące nawet do 40 hektarów powierzchni, takie jak Jenne-Jeno z końca tego tysiąclecia. Z Jenne-Jeno pochodzą najstarsze w Afryce dowody na uprawę sorgo. Innym ważnym ośrodkiem, położonym na Równinie Bornu w Nigerii była Daima, zasiedlona w późnym II tys. przed Chr. Składała się z licznych drewnianych domów pokrytych gliną. Mieszkańcy hodowali bydło i kozy, zajmowali się także łowiectwem, rybołówstwem i produkcją ceramiki oraz kościanych narzędzi. Z I tys. przed Chr. pochodzą też liczne kompleksy grobowców megalitycznych z Bouar w Republice Środkowoafrykańskiej. Są to tumulusy z murami i komorami grobowymi. Tego typu monumenty upowszechniły się na obszarach od Senegal po górny Nil. Pojawiła się w Afryce Zachodniej specjalizacja produkcji rzemieślniczej i handel dalekosiężny. Mieszkańcy dorzecza Nigru zaczęli kopać studnie i tworzyć systemy nawadniające w rolnictwie. Z czasem pojawiły się tu zaczątki scentralizowanych organizmów politycznych. Nowe elity zarządzające tymi organizmami zainicjowały rozwój metalurgii żelaza i poszukiwanie lokalnych złóż złota. W pierwszych wiekach I tysiąclecia po Chr. opisywane społeczeństwa stanęły na progu czasów historycznych.

I tysiąclecie przed Chr. stało się okresem wzmożonych kontaktów transsaharyjskich Afryki ze światem śródziemnomorskim. Sprzyjało im upowszechnienie hodowli koni i wielbłądów. Mieszkańcy ciągle wysychającej i rozszerzającej się Sahary migrowali w kierunku Sahelu i Afryki Środkowej. Wskutek tych migracji pojawiły się w Afryce nowe grupy etniczne. Wśród nich największą rolę miała odegrać grupa ludów Bantu. Ludność mówiąca językiem proto-Bantu pojawiła się w środkowo-zachodniej Afryce, na obszarze sawann dzisiejszej Nigerii i Kamerunu już prawdopodobnie około 4000-2000 lat przed Chr. We wczesnej epoce żelaza, w I tys. przed Chr. zaczęły się z tego obszaru przemieszczać na tereny położone na południu i wschodzie. Z ludami Bantu identyfikuje się rozwijającą się w I tys. przed Chr. na Płaskowyżu Jos na obszarze Nigerii kulturę Nok. Jej twórcy wytwarzali i używali zarówno kamiennych, jak i żelaznych narzędzi. Zajmowali się uprawą olejowca gwinejskiego (Elaeis guineensis) i atili (Canarium schweinfurthii) i wspięgi wężowatej (Vigna unguiculata) ora drzew owocowych. Hodowali bydło i kozy. Zamieszkiwali osady złożone z domów o konstrukcji plecionkowej, pokrytej gliną. W VI w. przed Chr. na obszarze kultury Nok po raz pierwszy zastosowano piece szybowe do wytopu żelaza z rudy, znane ze stanowiska archeologicznego Do Dimmi w Masywie Termit na obszarze dzisiejszego Nigru. Oprócz przedmiotów żelaznych ludność kultury Nok używała także narzędzi kamiennych. Ludność kultury Nok wytwarzała także artystyczne figurki terakotowe przedstawiające ludzi i zwierzęta. Pochodzą one z okresu 1250 przed Chr.-200 po Chr. Być może były wzorowane na istniejących już rzeźbach drewnianych. Metalurgia żelaza pojawiła się w Nubii w V w. przed Chr. W IV wieku przed Chr. umiejętność obróbki żelaza pojawiła się także na obszarze dzisiejszego Kamerunu i Czadu, gdzie rozwinęła się kultura Sao, znana, podobnie jak kultura Nok z ośrodków produkcji metalurgicznych i rzeźb terakotowych. W III w. przed Chr. metalurgia żelaza pojawia się na obszarze dzisiejszego Zairu. Na tym obszarze obok narzędzi żelaznych używano jeszcze mikrolitycznych narzędzi kamiennych. Ekspansja ludów Bantu na południe i wschód Afryki trwała w I tys. przed Chr. Pociągnęła za sobą upowszechnienie się upraw prosa (Pennisetum glaucum) i sorgo dwubarwne (Sorghum bicolor), hodowli bydła i metalurgii żelaza. Wszystkie te umiejętności przynieśli ze sobą przybysze mówiący językami Bantu. Na obszarze dzisiejszego Kongo ludy Bantu uprawiały proso już ok. 500 lat przed Chr. na marginesie lasów deszczowych. W Południowo-Wschodniej Afryce ludy Bantu weszły w I tys. przed Chr. i w I tys. po Chr. w kontakt z austronezyjskimi przybyszami z wybrzeży Oceanu Indyjskiego, dzięki czemu w Afryce pojawiła się uprawa bananowców (Musa paradisiaca) wywodzących się z Azji Południowo-Wschodniej. Wskutek rozwoju gospodarki i dalekosiężnych kontaktów handlowych w następnych stuleciach powstały w we Wschodniej Afryce pierwsze organizacje państwowe. Społeczności Bantu przemieszczały się przez obszary słabo zamieszkane docierając na sawanny Afryki Wschodniej i Południowej. Wypierali plemiona pigmejskie i ludy mówiące językami khoisan. Miejscowi często przyswajali sobie język i kulturę Bantu oraz podstawy gospodarki wytwórczej. Ludy Bantu przyniosły ze sobą umiejętność obróbki żelaza i po raz pierwszy zaszczepiły rolnictwo na obszarach położonych na południe od równika. Stopniowo, poprzez obszary sawannowe dotarli do międzyjeziornego obszaru Wschodnio-Centralnej Afryki. Stamtąd przeniknęły na sawanny położone na południe od wilgotnych lasów równikowych. Grupy ludności Bantu poruszały się sawannowymi korytarzami pomiędzy lasami i wykorzystywały rzeki równikowej Afryki. Migracja składała się z serii małych ruchów niewielkich grup ludności. Rozpoczęła się już w II tys. przed Chr. i skończyła się dopiero w I tys. po Chr. Ekspansja ludów Bantu była procesem o dużym znaczeniu dla pradziejów Afryki, a jej ranga w dziejach jest porównywalna do ekspansji Indoeuropejczyków i Austronezyjczyków. Około 500 lat przed Chr. pojawili się oni w okolicach Jeziora Wiktorii, gdzie zapoczątkowali rozwój kultury Urwe. Ludność kultury Urwe zamieszkiwała stałe wioski i zajmowała się uprawą roli (prosa, sorgo), hodowlą bydła oraz metalurgią żelaza. Badania diagramów pyłkowych z osadów jeziornych wskazują, że przyczynili się oni do deforestacji obszarów wokół Wielkich Jezior Afrykańskich. Około I w. przed Chr. ludzie Bantu zapoczątkowali rozwój metalurgii żelaza w rejonie Wielkich Jezior Afrykańskich. Na południe od obszaru zajmowanego prze kulturę Urwę rozwinęła się formacja znana pod nazwą kultury Chifumbaze (500 przed Chr.-1000 po Chr.). Zachodnia grupa tej kultury, która dotarła do dzisiejszej Zambii w I w. po Chr., opierała swą gospodarkę na  hodowli bydła, które było głównym składnikiem majątku jej twórców. Gospodarka grupy wschodniej kultury Chifumbaze opierała się na uprawie prosa i sorgo, a hodowla zwierząt miała w niej mniejsze znaczenie. Tutaj majątek gromadzono główne w postaci metalu. Do dzisiejszych prowincji Limpopo i Kwa-Zulu-Natal w Afryce Południowej grupy ludności Bantu dotarły jednak dużo później, bo ok. 100-300 lat po Chr. W IV-VII w. po Chr. uprawa roli i hodowla zwierząt dotarła do kolejnych regionów Południowej Afryki. W I tys. po Chr. ustaliło się tu stabilne osadnictwo oparte na gospodarce rolnej i hodowlanej. W I tys. przed Chr. i w I tys. po Chr. na obszar Afryki docierały drogami morskimi przebiegającymi przez Ocean Indyjski rośliny uprawne z Azji: bananowce, pochrzyn skrzydlaty (Dioscorea hispida), ryż siewny (Oryza sativa), trzcinę cukrową (Saccharum officinarum), palmę kokosową (Cocos nucifera) i owoce cytrusowe (Citrus). Z tego samego źródło pochodziły kury domowe i zebu indyjskie (Bos indicus). Drób pojawił się w Egipcie już w drugiej połowie II tys. przed Chr., ale na inne obszary kontynentu afrykańskiego przeniknął dopiero w I tys. po Chr. Grupy rolników i metalurgów Bantu przenikające na południe Afryki napotykały na swej drodze ludy zbieracko-łowieckie posługujące się nadal narzędziami kamiennymi. W pierwszych stulecia po Chr. ci łowcy-zbieracze z Afryki Południowej przejęli od przybyszów umiejętność wykonywania naczyń ceramicznych i hodowlę owiec. Zaadaptowali je i włączyli do własnej gospodarki przyswajającej. Zmiany te zaszły pod wpływem kultury Bambata, rozwijającej się na obszarach dzisiejszego Zimbabwe od II w. przed Chr. Na obszarze Pustyni Namib pojawiły się społeczności mobilnych pasterzy bydła, trwające tu przez prawie dwa tysiąclecia po Chr. Kolejne grupy tego rodzaju przeniknęły także na obszary bliskie wybrzeżom Afryki Południowej. Na południe od równika większość społeczności łączyła uprawę roli i hodowlę z łowiectwem, używając udoskonalonej, żelaznej broni. Nie rezygnowały też ze zbieractwa. Powoli różnice pomiędzy rolnikami i łowcami-zbieraczami zacierały się. Okres wczesnej epoki żelaza w Afryce Południowej przypada na lata 200-1000 po Chr. Rozpoczął się on wraz z umocnieniem osadnictwa przybywających z północy ludów Bantu. Przybysze przynieśli ze sobą rolnictwo, hodowlę zwierząt, techniki wyrobu ceramiki i obróbki żelaza. Pojawiło się stałe, stacjonarne osadnictwo. Nowa kultura, której obecność stwierdzono na wielu stanowiskach archeologicznych kontrastowała z kulturą miejscowych łowców-zbieraczy późnej epoki kamienia. Na stanowiskach związanych z ludnością osiadłą archeolodzy odkrywają zwały materiału po istniejących tu domostwach oraz wielkie śmietniska. Osady te zakładano głównie na żyznych równinach zalewowych, gdzie można było uprawiać proso i sorgo. Do mielenia ziaren tych roślin służyły kamienne żarna. Do przechowywania zebranego ziarna służyły naziemne spichlerze i wykopane w gruncie jamy zasobowe. Rolnicy używali grubościennej ceramiki zdobionej odciskami grzebienia i motywami geometrycznymi. We wczesnej epoce żelaza rozwijała się metalurgia żelaza i miedzi. Na wszystkich stanowiskach archeologicznych z wczesnej epoki żelaza znaleziono odpady produkcji metalurgicznej, żużle i dysze. Z żelaza i miedzi wyrabiano zarówno narzędzia i bron, jak i ozdoby, takie jak paciorki. W I tys. po Chr. nastąpiła także ekspansja ludów nilotyckich z obszaru południowo-wschodniego Sudanu na południe, do Kenii. Efektem tej ekspansji było upowszechnienie hodowli bydła i ceramiki i kontakty z lokalną ludnością zbieracko-łowiecką z grupy językowej khoisan, która przejmowała nowe sposoby gospodarowania. W południowo-wschodniej Afryce fale migracji ludności nilotyckiej nakładały się na migracje ludów Bantu. Wskutek tych procesów pojawiły się na tych obszarach uprawy prosa, sorgo, tykwy pospolitej (Lagenaria siceraria) i orzachy podziemnej - orzeszków ziemnych (Arachis hypogaea) oraz budownictwo kamienne w III w. po Chr. W VIII-IX w. po Chr. metalurgia żelaza pojawiła się na obszarze dzisiejszej Ugandy. Rozwinęły się kontakty z centrami cywilizacyjnymi Afryki Północnej, a pod koniec I tys. po Chr. powstały w Afryce Południowej pierwsze kopalnie rudy żelaza i instalacje do pozyskiwania soli z solanki. Rozwój gospodarczy i społeczny ludów Afryki w późnym holocenie trwał nadal. Coraz większą rolę zaczęły w nim jednak odgrywać kontakty ze światem zewnętrznym…

CDN.

 

Literatura

C. Renfrew, P. Bahn (red.), The Cambridge World Prehistory, Cambridge, 2014.

Ch. Scarre (red.), The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies, London, New York, 2018.

B. M. Fagan, N. Durrani, People of the Earth : an introduction to World prehistory, London, New York, 2019.

K. L. Feder. The past in perspective : an introduction to human prehistory, New York, London, 2017.

R. J. Wenke, D. I. Olszewski, Patterns in prehistory: humankind’s first Three milion years, Oxford, New York, 2007.

J. K. Kozłowski (aut. i red.), J. Chochorowski, P. Kaczanowski, Encyklopedia historyczna Świata : Tom I: Prehistoria, Kraków, 1999.

J. Brooke, Climate change and the course of global history : A Rough Journey, Studies in environment and history, Cambridge, New York, 2014.

P. Lane, P. Mitchell (red.), The Oxford Handbook of African Archaeology, Oxford, 2013.

G. Connah, Forgotten Africa: an introduction to its archaeology, London, New York, 2004.

D. W. Phillipson, African Archaeology, Cambridge, 2005.

L. Barham, P. Mitchell, The First Africans: African Archaeology from the Earliest Toolmakers to Most Recent Foragers, Cambridge, 2008.

 

Afryka, zdjęcie satelitarne

Mapa fizyczna Afryki

Krajobrazy Afryki

Pustynnienie Sahary

Mapa ukazująca pradziejowe migracje na obszarze Afryki

Północnoafrykańska sztuka naskalna z tzw. okresu pasterskiego, ok. 6300-700 przed Chr.

Sieci wymiany kultury pucharów dzwonowatych z Afryką Północną, mapa

Przedmioty z kości słoniowej związane z kulturą pucharów dzwonowatych

Marokańskie naczynia późnoneolityczne

Fragment naczynia kultury pucharów z dzwonowatych z gór Atlas

Zabytki kultury kapskiej

Zabytki późnopradziejowych kultur Afryki Północnej

Obszar Tassili n'Ajjer

Libijcy jeńcy na płytkach ceramicznych z czasów Ramzesa III

Twierdza Zawyet Umm El Rakham broniąca zachodniej granicy starożytnego Egiptu przed Libijczykami

Reliefy przedstawiające zwycięstwo Ramzesa II nad Libijczykami

Statuetka brązowa przedstawiająca libijskiego jeńca, XIX dynastia

Jeńcy libijscy, relief ze świątyni Ramzesa III w Medinet Habu, XX dynastia

Wodoziwe libijscy, relief z grobu Setiego I, XIX dynastia

Wojownicy libijscy, rekonstrukcje

Wielbłąd jednogarbny (Camelus dromedarius)

Przedstawienia koni i wielbłądów z północnoafrykańskiej sztuki naskalnej

Ruiny osady Garama

Przedstawienia rydwanów Garamantów

Zabytki kultury Garamantów

Plan starożytnej Garamy

Pochówek garamancki

Kolonie fenickie w Afryce Północnej, mapy

Handel fenicki na wybrzeżu Afryki, rekonstrukcja

Ceramika fenicka z VII w. przed Chr.

Mapa posiadłości kartagińskich przed I woją punicką

Plan i rekonstrukcja starożytnej Kartaginy

Państwa numidyjskiej ludności miejscowej w Afryce Północnej w III w. przed Chr., mapa

Plemiona Afryki Północnej wg Herodota z Halikarnasu, mapa

Mapa północnej Afryki w II w. przed Chr.

Megalityczne konstrukcje w Afryce, mapa

Grobowce megalityczne z Afryki Północnej

Rzeźba Juby II, zależnego od Rzymian władcy Mauretanii (25 przed Chr.-23 po Chr.)

Afryka Północna w czasach Imperium Rzymskiego, mapa

Jeźdźcy numidyjscy, rekonstrukcje

Żołnierze rzymscy w Afryce Północnej w czasie II wojny punickiej, rekonstrukcja

Ruiny rzymskiego miasta Timgad w Afryce Północnej

Rzymskie ekspedycje przez Saharę, mapa

Wczesne szlaki handlowe prowadzące przez Saharę, mapa

Wędrówka Wandalów do Afryki Północnej, mapa

Wandalski wojownik, mozaika z Bordż Dżedid, ok. 500 po Chr.

Arabski podbój Afryki Północnej, mapa

Rosplenica perłowa (Pennisetum glaucum)

Zasięg kultury Tichitt, mapa

Zabytki kultury Tichitt

Ruiny Dhar Tichitt

Plan osiedla Dhar Tichitt

Sztuka naskalna związana z kulturą Tichitt

Konstrukcje megalityczne kultury Tichitt

Groby kultury Tichitt

Ryż afrykański (Oryza glaberrima)

Jam (Dioscorea rotundata)

Zabytki kultury teneryjskiej

Stanowisko archeologiczne Gobero

Zabytki kultury Gajiganna

Obiekty archeologiczne kultury Gajiganna ze stanowiswka Zilum

Pochówek kultury Gajiganna

Zabytki kultury Kobadi

Pochówki kultury Kobadi

Tumulusy grobowe z Afryki Zachodniej

Migracje ludności z Sahary do Afryki Zachodniej, mapy

Pradziejowi łowcy-zbieracze, rybacy i pasterze z Afryki Zachodniej, rekonstrukcje

Zabytki pradziejowych kultur z I tys. przed Chr. z Afryki Zachodniej

Zabytki kultury Kintampo

Mapa najważniejszych stanowisk kultury Kintampo

Ludnośc kultury Kintampo, rekonstrukcja

Wspięga wężowata (Vigna unguiculata)

Olejowiec gwinejski (Elaeis guineensis)

Oliwka afrykańska (Canarium schweinfurthii)

Afrykańskie bydło

Mucha tse-tse (Glossina morsitans)

Zarodziec malaryczny (Plasmodium malariae)

Stanowisko archeologiczne Nkang

Fitolity bananowca (Musa) z Nkang

Zasięg kultur neolitu pasterskiego, mapa

Zabytki kultur neolitu pasterskiego

Stanowisko archeologiczne Lothagam

Żarna kamienne z Kenii

Narzędzia mikrolityczne ze Wschodniej Afryki

Zabytki kultury Elmenteitan

Plan osady Hyrax Hill

Zabytki z osady Hyrax Hill

Jaskinia Njoro River

Zabytki z Etiopii z I tys. przed Chr.

Miłka abisyńska (Eragrostis tef)

Olejarka abisyńska (Guizotia abyssinica)

Banan etiopski (Ensete ventricosum)

Jęczmień zwyczajny (Hordeum vulgare)

Wyka bób (Vicia faba)

Ciecierzyca pospolita (Cicer arietinum)

Kawa arabska (Coffea arabica)

Owies etiopski (Avena abyssinica)

Groch etiopski (Pisum abyssinicum)

Gorczyca etiopska (Brassica carinata)

Pradziejowe malowidło naskalne z Etiopii ukazujące wypas bydła

Mapa Kraju Punt

Egipska ekspedycja do Kraju Punt, reliefy ze świątyni Hatszepsut z Deir el-Bahari, XVIII dynastia

Mapa państwa D'mt

Inskrypcja południowoarabska z Asmary

Ruiny miasta Yeha

Bananowiec zwyczajny (Musa paradisiaca)

Różne typy afrykańskich pieców do wytopu żelaza z rudy

Plan stanowiska archeologicznego Taruga

Piece metalurgiczne z Tarugi

Sekwencja prac afrykańskich metalurgów

Piece metalurgiczne kultury Nok

Pochrzyn (Dioscorea bulbifera)

Położenie stanowiska archeologicznego Walalde

Obiekty archeologiczne ze stanowiska Walalde

Pozostałości produkcji metalurgicznej z Walalde

Stanowisko archeologiczne Opi

Różne typy pieców do wytopu żelaza z rudy ze Wschodniej Afryki

Wschodnioafrykański pochówek pod piecem metalurgicznym

Plany stanowisk produkcyjnych zwi.ązany z metalurgią żelaza okolic Zatoki Kemondo

Plany stanowiska archeologicznego Jenne-Jeno

Brk kamienny z Jenne-Jeno

Naczynia ceramiczne z Jenne-Jeno

Profil archeologiczny z Daima

Budowle megalityczne z Bouar

Ceramika z przełomu epoki kamienia i żelaza z Yaounde

Ekspansja ludów Bantu i ludów nilotyckich, mapa

Ekspansja ludów Bantu, mapy

Rolnicy Bantu, rekonstrukcja

Zasięg kultury Nok, mapa

Rzeźby terakotowe kultury Nok

Zabytki kultury Nok

Wykopaliska archeologiczne na stanowisku kultury Nok w Utak Kamuan Garaje Kagoro w Nigerii

Wykopaliska archeologiczne na stanowisku kultury Nok w Ido

Zabytki kultury Sao

Zabytki archeologiczne z Batalimo w Afryce Środkowej

Sorgo dwubarwne (Sorghum bicolor)

Ceramika typu Imbonga z Kotliny Kongo

Pochówek z wczesnej epoki żelaza z Kotliny Kongo

Ceramika typu Urwe z Kenii

Zabytki kultury Chifumbaze

Rzeźby terakotowe z epoki żelaza zer Wschodniej Afryki

Ceramika ludów Bantu z Afryki Południowej

Stanowisko archeologiczne w jaskini Schroda

Pochówek z jaskini Schroda

Terasy rolne z Bokoni w Afryce Południowej

Ceramika kultury Bambata

Naczynia ludów Bantu w wybrzeża Afryki Południowej

Malowidła naskalne z Afryki Południowej

Pochrzyn skrzydlaty (Dioscorea hispida)

Ryż siweny (Oryza sativa)

Trzcina cukrowa (Saccharum officinarum)

Palma kokosowa (Cocos nucifera)

Pomarańcza chińska (Citrus sinensis)

Stanowisko archeologiczne Kasteelberg

Rozprzestrzenienie nowych gatunków roślin uprawnych w Afryce w epoce żelaza, mapa

Rozprzestrzenienie się uprawnych roślin azjatyckich w Afryce, mapy

Zebu indyjskie (Bos indicus)

Ekspansja ludów nilotyckich i Bantu, mapa

Tykwa pospolita (Lagenaria siceraria)

Orzacha podziemna (Arachis hypogaea)

Ceramika związana z ekspansją ludów nilotyckich