Chiny i Azja Wschodnia w późnej epoce brązu, w okresie dynastii Szang (1500-1045/1027 przed Chr.)

Okres dynastii Szang, identyfikowany z chińską późną epoką brązu to czasy pierwszej, w pełni historycznie poświadczonej chińskiej dynastii, która pozostawiła po sobie własne źródła pisane. Historyczność poprzedniej dynastii, Xia, jest kwestionowana przez wielu badaczy. Badacze rekonstruują okres panowania dynastii Szang na podstawie źródeł archeologicznych, klasycznych dzieł chińskiej historiografii, takich jak „Księga dokumentów” (IV-IV w. przed Chr.), „Kroniki bambusowej” (III w. przed Chr.) i „Zapisków historyka” autorstwa Sima Qiana (II-I w. przed Chr.), a także na podstawie inskrypcji na przedmiotach brązowych i tzw. kościach wróżebnych (jiaguwen) z czasów dynastii Szang. Kości wróżebne to kości bydła (zwykle łopatki) lub skorupy żółwi, z których wróżono, nakłuwając je rozżarzonymi prętami metalowymi i interpretując powstałe w ten sposób pęknięcia. Wykonywano następnie na nich inskrypcje podsumowujące wyniki wróżb. Odnoszą się one do wydarzeń historycznych, władców, religii, życia dworu i zawierają cenne informacje historyczne spisywane na bieżąco. Dzięki tym źródłom w czasach dynastii Szang jesteśmy już w pełni w okresie historycznym. Wykopaliska prowadzone przez archeologów w stolicach i centrach miejskich tej dynastii przynoszą o niej wiele cennych informacji. Jeśli dynastia Xia rzeczywiście istniała, to jej stolicę można identyfikować ze stanowiskiem archeologicznym Erlitou, a obszar jej panowania prawdopodobnie pokrywał się z terenami zajmowanymi przez kulturę Erlitou. Z obszaru Erlitou znane jest także wczesne stanowisko kultury Szang, czyli Yanshi. Kulturę Erlitou niewątpliwe można identyfikować z pierwszą uchwytną organizacją państwową na obszarze kontynentalnych Chin. To właśnie stąd wywodzi się organizacja polityczna późniejszych czasów i związana z nią kultura materialna z wyrobami z brązu, jadeitu, charakterystyczną ceramiką i architekturą świątyń i pałaców. W opisywanym okresie uaktywnił się wzorzec oddziaływania zmian klimatycznych na organizmy polityczne we Wschodniej Azji. W czasach, kiedy letni monsun przestawał przynosić na obszar Chin spodziewane i potrzebne opady i zaczynała się susza, a monsun zimowy stawał się zimny i suchy, załamywało się rolnictwo stanowiące podstawę gospodarki. Wiązało się to z przesunięciami międzyzwrotnikowej strefy zbieżności nad Oceanem Spokojnym. Efektem tych niekorzystnych zmian było w Chinach za każdym razem zmniejszenie dochodów państwa z podatków, głód i nędza wśród mieszkańców, co skutkowało utratą legitymacji przez aktualne władze, rebeliami i secesją mniejszych państw, a także najazdami nomadów z północy i zachodu. Przez kolejne 3000 lat istnienia chińskiej państwowości niekorzystne fluktuacje klimatyczne związane z monsunem zawsze podkopywały władzę aktualnej dynastii. W okresach, kiedy monsuny dopisywały rozwijała się i rozszerzała swój zasięg uprawa ryżu siewnego (Oryza sativa) i prosa zwyczajnego (Panicum miliaceum). Dzięki temu ekonomika i chińskie państwo rozkwitało. Tak było w przypadku zmiany dynastii z Xia na Szang, kiedy to okres słabych monsunów sprawił, że nowa elita doszła do władzy. Dynastia Szang korzystała z prawie 500-letniego okresu znakomitych monsunów, który skończył się ok. 1150-1000 lat przed Chr. Zbiegł się on z okresem klimatycznego optimum epoki brązu, a zakończył się wraz z tzw. kryzysem preklasycznym, który dotknął wiele zaawansowanych kultur Świata ok. 1200-1000 lat przed Chr. Kolejny kryzys spowodował, że władza przeszła w ręce nowej dynastii Czou. Zmiana dynastii w Chinach miała najprawdopodobniej gwałtowny charakter, na co wskazują znaleziska licznych grocików strzał z Erlitou, które były masowo produkowane w okresie bezpośrednio poprzedzającym upadek dynastii Xia. Wskazuje to na wzmożone konflikty militarne i pojawienie się nowych sił politycznych.

Władcy dynastii Szang wywodzili się najprawdopodobniej ze środowiska kultury Erligang (ok. 1600-1400 przed Chr.), która zajmowała obszary Niziny Północnochińskiej. Na jej obszarze istniały już wtedy duże, ufortyfikowane osady, takie jak liczące 200 hektarów powierzchni Yanshi, czy zajmujące aż 2500 hektarów Zhengzhou. Osiedla takie można już niewątpliwe uznać za pełnoprawne miasta, przewyższające swoją wielkością i populacją wszystkie ośrodki, które wówczas funkcjonowały w innych cywilizacjach miejskich Starego Świata. Rozkwitały one, kiedy dla Erlitou zaczął się okres niepokojów i upadku. To ostatnie mogło zamieszkiwać wówczas nawet 130 tys. mieszkańców. Zhengzhou było solidnie ufortyfikowane murem z ubitego lessu o wysokości 10 metrów i posiadało wewnętrzne, oddzielne centrum, w którym zamieszkiwała elita i grupowały się pałace i świątynie. Założono je w miejscy, w którym rzeka Huang-Ho opuszcza obszar Wyżyny Lessowej i wychodzi na tereny Niziny Chińskiej. Jest ono strategicznie usytuowane u zbiegu dwóch rzek. Budowle miasta i jego fortyfikacje wznoszono na platformach z ubitego starannie lessu. Stało się ono centrum znacznego obszaru osadnictwa, który je otaczał. W centrum stało wewnętrzne, ufortyfikowane miasto z budowlami pałacowymi na lessowych platformach. Stały na nich budynki drewniane o konstrukcji słupowej. W centralnej części miasta znajdował się kompleks świątyń i cmentarzysko elity. Wśród darów w grobach na cmentarzysku przeważały naczynia z brązu i ozdoby z jadeitu. Zhengzhou można zapewne identyfikować z Ao (Bo), znaną ze źródeł pisanych pierwszą stolicą Szangów, a Yanshi z Zachodnim Bo. Było to centrum państewka początkowo zależnego od dynastii Xia. Elita tutejsza kontrolowała produkcję i dystrybucję rytualnych brązów. Skala ich produkcji była potężna, o czym świadczą skarby przedmiotów brązowych ważące nieraz i 500 kilogramów. Z brązu produkowano przede wszystkim ozdobne, rytualne naczynia do picia i gotowania, a także broń. W zewnętrznej części osiedla Zhengzhou znajdowały się liczne warsztaty brązownicze, a także garncarskie i warsztaty obróbki kości. Dostarczały one dóbr przeznaczonych dla elity i na szerszą wymianę. Sąsiadowały z nimi domy rzemieślników. W wielu jamach ofiarnych znaleziono szczątki kostne ludzi i psów składanych na ofiarę czczonym przodkom. Na cmentarzyskach na których chowano zwykłych mieszkańców w grobach składano ofiary z naczyń ceramicznych, przedmiotów brązowych i wykonanych z jadeitu. Zhengzhou przeżywało swój rozkwit w roli stolicy w okresie 1600-1300 przed Chr., później zostało zastąpione przez nowe centrum, czyli Huanbei (starożytne Yin, Yinxiu lub „Wielkie osiedle Szang”). Nowa stolica zajmowała ważną pozycję w późnym okresie Szang ok. 1250-1046 przed Chr. Wcześni władcy i elity dynastii Szang byli nastawieni na ekspansję dużo bardziej, niż ich konkurenci z Erlitou. Chcieli zagarnąć jak najwięcej zasobów i prestiżowych dóbr. Na granicach swego władztwa zakładali ufortyfikowane osady, takie jak Panlongcheng, aby kontrolować szlaki handlowe i komunikacyjne oraz ważne zasoby. Wśród regionalnych elit w okolicach Zhengzhou powszechna była dystrybucja prestiżowych przedmiotów z brązu i protoporcelany. Ludność kultury Erligang osiedlała się na obszarze Mongolii wewnętrznej, w osadach takich, jak Zhukaigou i Baiyan. Znajdowane tu przedmioty brązowe świadczą o kontaktach ze społecznościami stepowych koczowników. Szangowie starali się opanować kopalnie rud miedzi w górach Qinling. Starali się także skolonizować obszar Szantungu, kierując się ku brzegom Morza Żółtego oraz szlaki pomiędzy rzekami Huang-Ho i Jangcy. Protoplastą dynastii Szang miał być legendarny Xie, od któreg pochodzili wszyscy jej władcy. Około 1600-1500 lat przed Chr. niejaki Cheng Tang, będący dotychczas wasalem dynastii Xia, wystąpił przeciw jej władcy, Jie i rozgromił jego wojska w bitwie, po której Jie dostał się do niewoli. W ten sposób dynastia Szang opanowała dawne terytoria dynastii Xia i utwierdziła swoją władzę w północnych Chinach. Za panowania kolejnych władców dynastia Szang podjęła ekspansję w kierunku środkowego biegu rzeki Jangcy. W toku tej ekspansji powstała osada Panlongcheng, zajmująca powierzchnię 290 hektarów. W środku wzniesiono otoczone murami wewnętrzne miasto zajmujące powierzchnię 7,5 hektara. Osada kontrolowała kopalnie rudy miedzi w Tongling. Nad rzeką Jangcy powstawały kolejne osiedla Szang, takie jak Tongluszan, także położone w pobliżu kopalń rudy miedzi. W tym regionie powstało centrum produkcji metalurgicznej. Metalurgia brązu została wprowadzona w Chinach stosunkowo szybko i już na początku doświadczyła znacznego postępu. Rozwinęła się produkcja ceramiki glazurowanej i protoporcelany, szczególnie na zajmującym 61 hektarów stanowisku Wucheng. Napływały tu drogą wymiany towary z południowej części Chin: skorupy żółwi, perły i muszle kauri. Te ostatnie stanowiły prawdopodobnie rodzaj pieniądza. W grobie odkrytym na pobliskim stanowisku archeologicznym Xin’gan odkryto najstarsze w Chinach brązowe okucie lemiesza radła i ozdoby z jadeitu. Około 1400 lat przed Chr. na obszarach zajmowanych przez dynastię i kulturę Szang zaszły ważne przemiany. Duże osiedla na zachodzie zostały opuszczone przez mieszkańców, a produkcja miedzi i soli w rejonie Shanxi się załamała. Dynastia odzyskała swą władzę nad ościennymi terenami, a sąsiednie kultury doszły do poziomu rozwoju organizacji państwowej. Kontakty z koczowniczymi społecznościami stepu eurazjatyckiego stały się jeszcze bardziej intensywne. Wyroby brązowe z tzw. strefy północnej a także używanie rydwanów bojowych upowszechniło się na terytorium  Szangów, a nawet jeszcze dalej. Wyroby z brązu i z jadeitu produkowane na obszarach zarządzanych przez dynastię Szang rozchodziły się daleko poza zasięgiem tej kultury. Nastąpiła kolejna fala ekspansji Szang na wschód i południe. Upadło miasto Zhengzhou, a stolica państwa Szang przeniosła się do nowego miasta Huanbei (Anyang), znanego ze źródeł pisanych pod nazwą Xiang. Znajdowało się po drugiej stronie rzeki i zajmowało powierzchnię 470 hektarów. W tym czasie stare centra regionalne upadały, a wyłaniały się nowe, co wskazuje na polityczne i organizacyjne przetasowania. Panlongcheng zostało opuszczone a ok. 1300 lat przed Chr. stolica dynastii Szang przeniosła się do Anyang (staroż Yin, Yinxu). Anyang wkrótce osiągnął zawrotną wielkość 3000 hektarów, z centrum pałacowo-świątynnym Xiaotun, o powierzchni 70 hektarów. Zamieszkiwało tu nawet 100 tys. mieszkańców i Anyang był  z pewnością największym miastem Świata w późnej epoce brązu. Miasto złożone było z odrębnych dzielnic, zaopatrzonych w drogi, studnie, dreny i zbiorniki na wodę, rozmieszczone wśród domów i jam zasobowych. Centrum władzy znajdowało się w Xiaotun, gdzie wzniesiono monumentalne połączenie świątyni z pałacem i gdzie znajdowały się miejsca składowania kości wróżebnych. Całe to centrum ulokowane było w zakolu rzeki i oddzielone od reszty osiedli fosą. Wokół znajdowały się liczne osiedla elity i zwykłych mieszkańców, trudniących się wytwórczością rzemieślniczą, oraz obszary zajęte przez warsztaty, zwłaszcza brązownicze, a także cmentarzyska. Poszczególne osady i cmentarzyska należały do wydzielonych rodów. Znane są liczne groby z rydwanami ze wspomnianych cmentarzysk. Obszar całego miasta Anyang był bardzo gęsto zasiedlony, w dużej mierze przez ludność przybyłą z zewnątrz. Na nekropoli królewskiej z Xibeigang archeolodzy odkryli 12 wielkich grobów w wielkich jamach z rampami i grobów szybowych, które dochodzą do głębokości 12 metrów. Groby królewskie z cmentarzyska Xibeigang zawierały ogromną ilość wyrobów brązowych (naczyń, broni, luster), jadeitowych oraz muszli kauri. Świadczą one o ogromnym bogactwie. Niestety większość została obrabowana już w starożytności. Jednym z 2 nietkniętych grobów był zbadany przez archeologów grób królowej Fu Hao, małżonki króla Wu Dinga. Była to wyłożona drewnem komora grobowa, w której spoczywały polakierowane drewniane trumny ze szczątkami 16 osób, ozdobne brązowe  naczynia (w tym 2 wielki kotły o wadze 120 kilogramów), 7 tys. muszelek kauri, prawie 800 wyrobów z jadeitu, liczne wyroby z kości i kości słoniowej. Kolejnemu grobowi, należącemu do pochodzącego z królewskiego rodu Ye Chenga, towarzyszyło 15 ofiar ludzkich złożonych zmarłemu, a także wyroby z jadeitu, kości słoniowej, fragmenty złotej folii i liczną broń brązową: groty strzał i broni drzewcowej, topory. Grobowcom królewskich towarzyszyło ponad 2500 pochówków złożonych w ofierze ludzi, którzy zostali złożeni do jam usytuowanych w równoległych rzędach. W ofierze zmarłym przodkom składano także małpy, jelenie, konie i słonie. Niektóre przedmioty z królewskiego cmentarzyska są importami z południa i Kotliny Tarymskiej, a wiele wyrobów brązowych nosi niezaprzeczalne piętno kultur nomadycznych z północy. Wśród znalezionych naczyń brązowych znajdowały się wyroby ważące ponad 800 kilogramów, a nawet 1,5 tony. Na opisywanym cmentarzysku odkryto także 1200 jam ofiarnych zawierających kości ludzkie, kości słoni i koni oraz elementy rydwanów. Cyna do wyrobu brązu mogła być w tym okresie pozyskiwana z Junnanu lub z regionu Jiangxi. Warsztaty z Anyang pracowały w dwustopniowym systemie organizacji pracy, na który składała się scentralizowana produkcja pod kontrolą władców i bardziej zdecentralizowany sektor pod kontrolą poszczególnych rodów. W samym Anyang archeolodzy odkryli pozostałości 6 odlewni brązu, a także liczne warsztaty obróbki kości i jadeitu. Lokalne ośrodki produkcji brązowniczej istniały także na obszarze Wyżyny Lessowej. Skalę produkcji warsztatów pokazują znaleziska z Tiesanlu, gdzie znaleziono ponad 32 tony kości zwierzęcych. Takie warsztaty działały też w innych centrach osadniczych, takich jak Laoniupo, będące centrum państewka zależnego od dynastii Szang, które dostarczało dynastii jeńców wojennych na rytualne ofiary. W okresie późnej dynastii Szang jej państwo było otoczone przez liczne wasalne organizmy państwowe i inne byty polityczne, których przynależność i stosunek do suwerena zmieniał się w czasie. Należały do nich takie państewka jak Zhou i Subutun. Państwo Szangów prowadziło ożywioną, dalekosiężną wymianę handlową, przede wszystkim z regionami Junnanu i Syczuanu na południu, a także z regionem Shaanxi na zachodzie. W Syczuanie, nad rzeką Jangcy funkcjonowała ok. 1700-1150 lat przed Chr. kultura Sanxingdui, która utrzymywała kontakty z państwem dynastii Szang. Tutaj także funkcjonowały duże osiedla o miejskim charakterze otoczone fortyfikacjami, takie jak zajmujące 360 hektarów Sanxingdui. Rozwijała się tu produkcja brązownicza i wyrób przedmiotów z jadeitu i importowanej z Południowej Azji kości słoniowej. W 8 rytualnych jamach z Sanxingdui odkryto wiele przedmiotów z brązu, kości słoniowej, jadeitu, złota i muszli kauri. Odkryto tu także najstarsze rzeźby wschodnioazjatyckie, wykonane z brązu i pokryte niekiedy złotą folią. Są to przedstawienia postaci ludzkich. Znane są także maski ze złotej folii. Populacje zamieszkujące region Syczuanu eksploatowały tutejsze złoża złota, srebra i  rud miedzi. Utrzymywały kontakty z Azją Południowo-Wschodnią i z wybrzeżami Oceanu Indyjskiego, skąd sprowadzano muszle kauri. Importowane muszle z Sanxingdui docierały do Anyangu. Z południa docierały do Szangów muszle morskich mięczaków, skorupy żółwi i kość słoniowa. W wielu grobach z omawianego okresu odkryto sznury muszli kauri, używanych jako środek wymiany i miara wartości towarów. Muszle wspominane są w inskrypcjach związanych z działalnością handlową. Państwo dynastii Szang utrzymywało też w drugiej połowie II tysiąclecia przed Chr. kontakty z ludami stepowymi na zachodzie i północy. Pośrednikiem w tych kontaktach były kultury zamieszkujące Kotlinę Tarymską, takie jak kultura Xintala. Migracje ludności stepowej i wędrówki metalurgów przyczyniały się do rozprzestrzeniania się wyrobów brązowych i nowych technologii ze stepu eurazjatyckiego. Znaleziska z wielu stanowisk archeologicznych z obszaru Kotliny Tarymskiej wskazują na napływ wyrobów brązowych ze stepu. Państwo dynastii Szang utrzymywało kontakty z Północnym Ośrodkiem Metalurgicznym, z Ałtajem i Azją Środkową poprzez Korytarz Gansu. To właśnie stamtąd, od indoeuropejskich plemion zamieszkujących środkowoazjatycki step przedostały się do Chin ok. 1300-1200 lat przed Chr. rydwany zaprzężone w konie i umiejętność ich używania. Chińska terminologia dotycząca rydwanów i elementów ich konstrukcji wykazuje liczne zapożyczenia z języków indoeuropejskich z gałęzi irańskiej. Prawdopodobnie do Anyang przybyli woźnice i konstruktorzy rydwanów obcego pochodzenia, którzy wraz z nowymi pojazdami i umiejętnościami przywieźli ze sobą własne słownictwo techniczne. Obecność indoeuropejskich koczowników z grupy irańskiej poświadczona jest przez znaleziska ceramiki kultury Czust z obszaru Kotliny Tarymskiej. Z kolei z obszaru kultury Czust są znane chińskie wyroby jadeitowe, co wskazuje na obopólność kontaktów. Znaleziska stepowych wyrobów brązowych w Anyang: dyskowatych pobocznic rzędu końskiego, zakrzywionych noży i łukowatych przedmiotów, ostrzy broni drzewcowej i toporów oraz trąbkowatych kolczyków ze złota dobitnie świadczą o intensywnych kontaktach państwa Szangów z koczownikami indoeuropejskimi ze stepu, szczególnie z kulturą karasukską i andronowską. Rozwinęły się sieci wymiany, których obecność przekształcała kultury pozostające w kontakcie z doliną Huang-Ho, szczególnie na obszarze zajmowanym przez tzw. północny kompleks kultur epoki brązu (ok. 2000-300 przed Chr.), czyli tereny Wyżyny Lessowej, Mongolii Wewnętrznej i Chin północno-wschodnich. Powstała tu zmilitaryzowana elita, stojąca na czele miejscowych plemion. Państwo Szang utrzymywało kontakty dyplomatyczne i handlowe z tymi plemionami, ale często musiało wysyłać przeciw nim wojskowe ekspedycje. W spokojniejszych czasach kontakty pieczętowane były dyplomatycznymi małżeństwami i jedna z królowych państwa Szang, Fu Hao, pochodziła ze wspomnianych północnych plemion. W XII w. przed Chr. militarna aktywność dynastii Szang na północy i zachodzie wzmagała się w odpowiedzi na coraz śmielszą ekspansję plemion stepowych koczowników. Prawdopodobnie brali w niej udział także Indoeuropejczycy z irańskiej grupy językowej. Pochodzący z tego okresu skarb wyrobów brązowych z Agarshin wskazuje na migrację metalurgów z obszaru dzisiejszego Kazachstanu i Kirgistanu. Państwo Szang przez długi okres było zdolne do prowadzenia zewnętrznej ekspansji. Na początku koncentrowała się ona na dolinach rzek Huang-Ho i Wei, a następnie skierowała się do doliny Jangcy. Państwo dynastii Szang było w dużym stopniu spojone siecią szlaków i punktów kontrolujących poszczególne terytoria, na których słuchano rozkazów władców. Należało do niego wiele rozproszonych miast połączonych z Szangami sojuszem opierającym się na wspólnym pochodzeniu i praktykach religijnych. Ważnym punktem ekspansji było opanowanie Kotliny Yencheng, gdzie znajdowały się złoża rud miedzi i słonych jezior dostarczających solanki do produkcji soli. Założono tu nowe, ufortyfikowane siedziby, by kontrolować te cenne zasoby i handel. Kontrolowały one także część doliny rzeki Huang-Ho. Zakładano także kolonie w miejscach odległych od centrum państwa, takich jak Daxinzhuang u nasady Półwyspu Szantuńskiego. Miała ona kontrolować drogi wiodące ku Morzu Żółtemu. Na jego wybrzeżach pozyskiwano sól i różnorodne zasoby morskie. Inna kolonią było założone na północnym brzegu rzeki Jangcy Panlongcheng, kontrolujące pobliskie kopalnie rud miedzi. Dzięki koloniom następowała akulturacja miejscowej ludności do dominującej kultury Szang. Teksty wróżebna na kościach wspominają o przyjaznych i nieprzyjaznych lokalnych przywódcach i o podziale terytorium państwa na jego skupiony wokół stolicy rdzeń i zewnętrzną domenę. Granice i sojusze były mocno zmienne, ale nie ulega wątpliwości, że dynastia Szang zdołała opanować dolby bierz rzeki Huang-ho i niemal całą dolinę rzeki Wei, na południu sięgnęła środkowego biegu rzeki Jangcy, a na zachodzie brzegów Morza Żółtego, opanowując także Półwysep Szantuński. W ostatnim okresie swego istnienia państwo Szangów stawiało opór barbarzyńskim ludom z północy i północnego wschodu, a także plemionom Dongyi z Półwyspu Szantuńskiego. Na obszarze prowincji Hebei, na północ od Yinxiu archeolodzy zlokalizowali ponad 100 stanowisk kultury Szang. Najważniejszym z nich jest Taixi, gdzie odkryto pozostałości domów i studni, oraz pochówki i wiele wyrobów brązu, narzędzi i naczyń ceramicznych. Znaleziono tutaj także wiele fragmentów naczyń z protoporcelany i ceramiki zdobionej ornamentem stemplowym. Technologia produkcji wypalanej w wysokiej temperaturze protoporcelany narodziła się w południowych Chinach a potem przeniknęła na północ. Były to naczynia luksusowe, znajdowane zazwyczaj w elitarnych pochówkach. Około 30 wytwórni protoporcelany istniały w okresie Szang w dolinie rzeki Dongtiaoxi. Produkowano ją także w północnych Chinach. Protoporcelnana z Taixi pochodzi z kontekstów osadniczych i była używana na co dzień przez mieszkańców. Była produkowana także na miejscu przez rzemieślników, którzy starali się zaadaptować technologię z południa. Obecność dość licznych pochówków wojowników z bronią wskazuje, że Taixi pełniło ważne funkcje militarne. Było to strategiczne osiedle o dużym znaczeniu dla państwa Szangów. W jednym z grobów znaleziono topór, którego ostrze wykonane zostało z żelaza meteorytowego. Mieszkańcy Taixi pozostawali w kontaktach z kulturami Strefy Północnej. Na obszarze Półwyspu Szantuńskiego powstała w pierwszej fazie ekspansji Szangów osada Daxinzhuang. W środkowym okresie Szang powstało w tym regionie jeszcze więcej osad. Na ich obszarze archeolodzy odkryli liczne przedmioty elitarne związane z kulturą Szang (wyroby z brązu i jadeitu), które wyparły tu całkowicie uprzednio używaną malowaną ceramikę. Wskazuje to na wyparcie lokalnych elit przez przybyszów z centrum dynastii Szang. Miejscowa ludność była wypierana przez przybyszów z centralnych Chin w kierunku półwyspu Jiaodong. Powstały tu liczne państewka zależne od Szangów i lokalne centra zarządzane przez napływową elitę. Półwysep Szantuński stał się częścią domeny Szangów, którzy chcieli kontrolować tutejsze szlaki handlowe, a także złoża rud metali, soli oraz produkty z morza i wód słodkich. Osady zakładano w ważnych punktach szlaków łączących wybrzeże z centrum kraju. Docierały nimi do stolicy Szangów produkty z wybrzeża  Zatoki Bohai. W rejonie Półwyspu Szantuńskiego archeolodzy zlokalizowali ponad 80 stanowisk, na których pozyskiwano sól z wody morskiej i solanek. Do jej odparowywania służyły specjalne naczynia zwane kuixingqi. Naczynia te były standardowymi miarami objętości w produkcji i handlu solą. Produkcja soli była prowadzona tu w okresie Szang i Zhou na dużą skalę. Na dworze Szangów działał specjalny urzędnik nadzorujący te produkcję. U nasady Półwyspu Szantuńskiego produkowano także naczynia z laki, znajdowane potem w grobach elity Szang. W pobliskich wodach Morza Żółtego poławiano także perły. Na Półwyspie Szantuńskim eksploatowano także rudy miedzi i ołowiu. Nad środkową Jangcy Panlongcheng zostało zastąpione w roli centrum przez Wucheng nad rzeką Xiao, położone obok bogatych złóż rud miedzi. Było to osiedle o powierzchni 400 hektarów, otoczone fortyfikacjami z ubitego lessu, z jedenastoma bramami. W obrębie tych fortyfikacji znajdowały się platformy, na których wzniesiono domy i magazyny, którym towarzyszyły jamy i studnie, a także piece i szeroka droga. W środku osiedla stała kolejna platforma mieszcząca budynki publiczne i prawdopodobnie domy elity. Zamieszkiwała tu elita powiązana z Szangami. W Wucheng archeolodzy odnaleźli liczne warsztaty brązownicze, w których produkowano broń i narzędzia, a także pice do wypalania ceramiki. Liczne znalezione tu przedmioty były oznaczone inskrypcjami w piśmie charakterystycznym dla dynastii Szang. Wucheng było centrum produkcji brązów i protoporcelany. Działali tu rzemieślnicy z Niziny Chińskiej. Wucheng było wysuniętym na południe punktem kontrolowanych przez Szangów. Było ośrodkiem wyspecjalizowanej produkcji pozarolniczej na dużą skalę. W tym samym regionie powstało w późnym okresie dynastii Szang zajmujące 50 hektarów ufortyfikowane osiedle Niucheng, położone 23 kilometry na wschód od Wucheng. Na pobliskim stanowisku archeologicznym Dayangzhou odnaleziono grób bogato wyposażony w brązowe wyroby: broń, narzędzia i przedmioty rytualne, a także formy do odlewania brązowych przedmiotów. Wyroby brązowe z tego grobu pod względem stylistycznym są zróżnicowane. Niektóre wykonane zostały w typowym stylu dynastii Szang, inne w stylu miejscowym, bądź mieszanym. Na południowy zachód od państwa Szang, w Kotlinie Syczuańskiej rozwijała się kultura Sanxingdui (ok. 1700-1150 przed Chr.), którą należy identyfikować z najsilniejszym organizmem państwowym w Chinach zaraz po władztwie Szangów. Samo Sanxingdui było ufortyfikowaną osadą o powierzchni 260 hektarów, mieszczącą liczne pałace i świątynie. Zabudowana była gęsto domami mieszkalnymi i warsztatami, w których obrabiano jadeit i inne rodzaje skał, brąz i złoto. Wysoko stała tu specjalizacja produkcyjna. W Sanxingdui istniało także ważne centrum odprawiania religijnych rytuałów. Odkryto tu liczne jamy ofiarne, zawierające kły słoniowe, przedmioty ze złota, brązu i jadeitu, rzeźby z brązu oraz muszle kauri. Wśród wyrobów brązowych wyróżniają się pełnoskalowe rzeźby postaci ludzkich i maski. Rzeźby z Sanxingdui nie mają właściwie analogii na innych terenach
Chin. Mieszkańcy Sanxingdui pozostawali w bliskich kontaktach z Niziną Chińską i państwem Szang, a ich wyroby metalurgiczne były wyraźnie zainspirowane tymi z kultury Szang. Kulturę Sanxingdui można identyfikować z państwami Ba i Shu, znanymi ze źródeł. Sanxingdui było prawdopodobnie stolicą państwa Shu. Miało ono dostęp do złóż metali w Syczuanie i Junnanie. Było jednym z dostawców metali dla Szangów. Dzięki temu rozwinęło się jako pośrednik w dystrybucji surowca metalicznego, powiązany z zaawansowanymi państwami na północy. Docierały tam zarówno rudy metali, jak i gotowe wyroby. Na południu Chin rozwijała się także kultura Changjiang z głównym centrum w Jinsha, gdzie archeolodzy odkryli pozostałości pałacu i ponad 800 grobów. W charakterze darów grobowych występowały naczynia ceramiczne i ozdoby z jadeitu. Ludzie z Jinsha byli mocno powiązani z Sanxingdui. W jamach ofiarnych na stanowisku odkryto kły słoniowe oraz jadeitowe topory, dłuta, dyski i bransolety, a także kości świń, słoni i jeleni. Jinshu było centrum państwa Szu, cywilizacji co najmniej dorównującej Szangom. Na nekropoli Xin’gan odkryto liczne, bogato wyposażone grobowce królewskie związane z tą kulturą. Zawierały one naczynia ceramiczne, brązy i wyroby z jadeitu. W tych grobach byli pochowani przedstawiciele elity państwa Chu. Daleko na południe od dorzecza rzeki Jangcy, na obszarze Chin południowych, żyły społeczności kontynuujące tradycję i sposób życia rolników neolitycznych. Nie było tu dużych, złożonych społeczności jak na obszarze Niziny Chińskiej. W II tys. przed Chr. pojawiły się tu jednak pierwsze wyroby brązowe: noże topory, ciosła, groty strzał, podobne jednak formą do wyrobów kamiennych. Znano wyroby miedziane i brązy z niewielką zawartością cyny lub ołowiu i były odlewane w kamiennych, podwójnych formach, co wskazuje na zaczątkowy etap produkcji metalurgicznej i stosunkowo niewielkie umiejętności techniczne. Skarby wyrobów metalowych znane są m. in. z Wanjiaba i Haimenkou. Początki produkcji brązu nie wiązały się na obszarach południowych Chin z jakimiś większymi zmianami społecznymi. Wyroby brązowe były niewielkich rozmiarów i pojawiały się jedynie w śladowej ilości. Produkowano ceramikę zdobioną motywami geometrycznymi i protoporcelanę, którą zwykle składano w postaci darów w grobach osób o wyższym statusie społecznym. Okresy wzrostu społecznej złożoności przeplatały się z fazami jej spadku i powrotu do egalitaryzmu. Na cmentarzysku w Yuanlongpo w prowincji Guangxi archeolodzy odkryli 350 grobów z okresu od XI do VIII stulecia przed Chr., a w nich wiele wyrobów brązowych w postaci naczyń, broni i narzędzi, a także naczynia ceramiczne i wyroby z jadeitu. Niektóre z nich były produkowane na miejscu, inne importowano z północy. Tutejsza społeczność nawiązała kontakty ze społeczeństwami typu państwowego z obszaru doliny Jangcy i była już wyraźnie zhierarchizowana. Na Zachód od domeny Szangów funkcjonował ośrodek Laoniupo, usytuowany nad rzeką Ba. Był to kolejny ważny ośrodek metalurgii brązu, pełniący funkcję regionalnego centrum, dookoła które skupione były inne osady. W obrębie tego osiedla archeolodzy odkryli piece do wypału ceramiki, warsztaty obróbki miedzi brązu, duże groby z rytualnymi brązami w środku, rydwany wraz z końmi złożone w ofiarnych jamach, pozostałości domów i platform z ubitej ziemi. Był to ośrodek eksploatujący złoża rud metali w pobliskich górach Qin Ling, a także ośrodek silnego państwa w dolinie rzeki Wei w czasach późnego Szang. W Laoniupo odkryto także jamy ze szczątkami ludzi złożonych w ofierze. Ośrodek ten na początku był zależny od dynastii Szang, ale z biegiem czasu stawał się coraz bardziej niezależny. Na obszarze Wyżyny Lessowej istniały sąsiadujące z domeną Szangów byty polityczne znane w źródłach pod nazwami Gongfang i Guifang. Dokonywały częstych, łupieżczych najazdów na terytorium Szangów, którzy organizowali przeciw nim wyprawy odwetowe.  Na obszarze stepu ordoskiego rozwijały się kultury Lijiaya i Xicha. Na stanowisku archeologicznym Jingjie, położonym nad rzeką Fen, odkryto zespół elitarnych pochówków, podobnych do tych z obszaru centrum państwa Szang. Zostały one złożone do drewnianych komór grobowych, a ciała zmarłych były zamknięte w drewnianych trumnach. Towarzyszyły im ofiary z ludzi i zwierząt, a także liczne ary grobowe w postaci wyrobów z brązu, ozdób z jadeitu i muszli, naczyń ceramicznych, narzędzi kamiennych i bębna wykonanego ze skóry aligatora chińskiego (Alligator sinensis). Przedmioty brązowe zostały wykonane w stylu dynastii Szang i tzw. kompleksu strefy północnej. Wiele z nich nosi inskrypcje z nazwą rodu lub ludu Bing. Był on sprzymierzeńcem królów z dynastii Szang. Na stanowisku archeologicznym Qiaobei w Kotlinie Linfen odkryto około 30 pochówków z okresu późnej dynastii Szang i wczesnej dynastii Zhou. Były one podobne do elitarnych grobów z dynastii Szang i wyposażone w liczne przedmioty z brązu i jadeitu. Zmarli zostali pochowani ze swymi końmi i rydwanami. Inskrypcje na wyrobach brązowych identyfikują zmarłych jako członków rodu bądź ludu Xian. Na obszarze Wyżyny Ordos i Mongolii Wewnętrznej rozwijała się ok. 1300-1000 lat przed Chr. kultura Lijiaya, której stanowiska grupują się głównie wzdłuż biegu rzeki Huang-Ho. Na jej obszarze rozwijała się produkcja wyrobów brązowych, niektórych podobnych do tych znanych z dynastii Szang oraz wyrobów typowo lokalnych i charakterystycznych dla strefy północnej. Samo stanowisko Lijaya przebadane przez archeologów to ufortyfikowane osiedle o powierzchni 6,7 hektara, położone na nadrzecznej terasie. Otaczały je fortyfikacje z kamienia i ubitego lessu. W ich obrębie znajdowały się domy, jamy zasobowe i pochówki. W środku stanowiska istniał otoczony murem z ubitej ziemi zamknięty obszar z trzema budynkami z dziedzińcami. Były to najprawdopodobniej świątynie. Mieszkańcy używali kościanych i kamiennych narzędzi, uprawiali proso i hodowali konie, bydło, owce, kozy i świnie. Polowali na jelenie i dziki. Gospodarka kultury Lijaya oparta była na pasterstwie i rolnictwie. Na stanowisku Gaohong odkryto dużą, ufortyfikowaną osadę kultury Lijaya, zajmującą ok. 4 tys. metrów kwadratowych. Fundamenty dużych budowli pośrednio wskazują na wysoki poziom rozwoju społecznego, tak samo jak ślady produkcji protoporcelany. Gaohong było centrum regionalnego organizmu politycznego, pozostającego w sferze kontaktów Szangów. Na obszarze Mongolii Wewnętrznej rozwijała się ok. 1300-1000 przed Chr kultura Xicha., której twórcy zamieszkiwali liczne osiedla i używali do uprawy roli brązowych narzędzi. Używali wyrobów brązowych w stylu strefy północnej. Osada Xicha była duża osadą rolniczą z domami konstrukcji słupowej na prostokątnym planie, jamami zasobowymi i pochówkami. Zajmowała powierzchnię 120 hektarów. Jej mieszkańcy hodowali świnie, owce, bydło i konie. Ludność kultury Xicha prowadziła gospodarkę pastersko-rolniczą, wspomaganą łowiectwem. Produkowała ceramikę ręcznie, bądź na kole garncarskim. Zajmowali się także odlewaniem wyrobów brązowych w formach. Wiele wyrobów brązowych nosi piętno stylu stepowego. Ludność zamieszkująca Wyżynę Lessową hodowała udomowione konie i posługiwała się rydwanami. To właśnie za jej pośrednictwem konie i rydwany pojawiły na obszarach rządzonych przez dynastię Szang. Konie i rydwany były bardzo ważną częścią ich życia, gospodarki i sztuki wojennej. Hodowali także udomowione konie Przewalskiego (Equus przewalskii). Używali wykonanych z brązu elementów rzędu końskiego i części rydwanów. Mieszkańcy Wyżyny Ordos stali się pośrednikami między Chinami dynastii Szang, a ludami koczowniczymi ze stepu. Jingjie i Qiaobei były centrami państw sprzymierzonych z Szangami, a kultury Lijaya i Xicha reprezentują ludy wrogie. Kultura Wyżyny Lessowej i Ordoskiej wykazuje silne związki ze stepową kulturą karasukską z Kotliny Minusińskiej. Jej kontakty z Chinami odbywały się na zasadzie handlu, wymiany darów, dyplomacji i wojny. Najważniejszym stanowiskiem archeologicznym z tego okresu na Wyżynie Ordos jest bez wątpienia Zhukaigou Jest ono jednym z nielicznych stanowisk osadniczych z tego okresu. W północno-wschodnich Chinach późna epoka brązu to czas późnej kultury Xiajiadian (ok. 1200-600 przed Chr.). Obszar jej występowania był gęsto zaludniony. Jej osady nie były ufortyfikowane i nie było w nich budynków publicznych. Z ich obszaru znane są nieliczne pozostałości domów i liczne jamy. Cmentarzyska lokowano na miejscach oddalonych od osad. Zmarłych chowano w grobach skrzynkowych pod kurhanami, czasem w drewnianych trumnach. Do grobów składano brązowe narzędzia, broń i ozdoby. Ludzie kultury Xiajiadian produkowali wiele wyrobów z brązu: sztylety, noże, groty strzał, ozdoby, naczynia, elementy rzędu końskiego i części rydwanów. Pozostałości kopalń miedzi z tego okresu odkryto w Dajing. W północno-zachodnich Chinach rozwijała się w omawianym okresie kultura Kayue, Na stanowisku archeologicznym Kayue odnaleziono pozostałości małej osady zabudowanej domami z kamienia i cegły mułowej. Większe stanowiska tej kultury zajmują powierzchnię od 2 do 45 hektarów. Ich mieszkańcy produkowali wyroby z brązu (zwłaszcza broń), złota i ceramikę.

Państwo dynastii Szang opierało się na silnej władzy centralnej skupionej w stolicy. Władza w dużym stopniu kontrolowała wydobycie rud miedzi i obróbkę brązu. Koordynowała pracę tysięcy rzemieślników różnych specjalności (zwłaszcza metalurgów) oraz robotników wznoszących monumentalne konstrukcje i fortyfikacje oraz kopiących jamy na królewskie pochówki. Centrum władzy były pałace, gdzie zamieszkiwali królowie i otaczająca ich arystokracja. Państwo było zorganizowane na sposób klanowy i dzieliło się na miasta i rody. Miasta zapełniali mieszkańcy wywodzący się z odrębnych rodów. Niektóre miasta należały do królewskich urzędników i członków rodziny panującej, stanowiąc ich twierdze i podstawę ich ekonomicznego bytu. Członkom rodziny królewskiej i zasłużonym dla dynastii przyznawano też niekiedy posiadłości typu lennego. Władza w rodzie panującym przechodziła najczęściej ze starszego brata na młodszego. Ród królewski składał się z władcy, jego synów, czyli książąt wraz z rodzinami. Książęta pozostawali pod rozkazami władcy. Władca stał na czele organizacji rodowej, w dużej mierze tożsamej ze strukturami całego państwa. Królowie mieli wiele żon i konkubin, a te najważniejsze wynoszone były do statusu królowych. Kobiety miały stosunkowo wysoki status, a królowa Fu Hao, żona Wu Dinga dowodziła nawet oddziałami wojskowymi. Władcy podlegali przywódcy lokalni, którzy byli obdarzani przez niego ziemią i dobrami materialnymi. Centrum państwa było rządzone z pomocą aparatu składającego się z wysokich urzędników dworskich i książąt oraz biurokratów zajmujących się administracją, sprawami politycznymi i obrzędami religijnymi. Byli wśród nich także kapłani, szamani i wróżbici. Królowie odbywali wraz z dworem regularne polowania. Władza królów była w dużej mierze oparta na ich funkcji naczelnych szamanów, komunikujących się ze światem duchów w trakcie transu i odprawiania rytuałów. Szaman leczył choroby i łagodził napięcia społeczne. Był mediatorem między światem ludzi i światem duchów. Prawdopodobnie zasady szamanistycznej religii odgrywały dużą rolę w sprawowaniu władzy przez królów dynastii Szang. Motywy związane z szamanizmem, takie jak przedstawienia zwierząt obecne są na wyrobach brązowych kultury Szang. Król sprawował władzę bezpośrednio i osobiście angażował się w wiele zadań związanych z codziennym funkcjonowaniem państwa. W zasadzie nie zbierał podatków, lecz zadowalał się trybutem od zależnych władców i członków elity. Dysponował także licznymi polami uprawnymi i stadami zwierząt, z których czerpał potrzebne zasoby. Nadzorował roboty  im publiczne, czynności rytualne, relacje z sąsiadami. Przez cały czas granice państwa dynastii Szang były mocno płynne, a władcy nigdy nie mogli być pewni poparcia przywódców lokalnych. Na zewnątrz od centralnego obszaru państwa leżały terytoria sprzymierzonych i teoretycznie podległych organizmów politycznych, podzielone na tzw. Cztery Ziemie, wedle kierunków świata. Król wraz z dworem odbywał regularne podróże po tych terytoriach, organizując polowania i uroczystości religijne i zjednując sobie lojalność sprzymierzeńców. Interesował się także wynikami żniw na tych obszarach, co jasno wynika z inskrypcji na kościach wróżebnych. Peryferia państwa zamieszkane były już tylko przez wrogów, przeciw którym prowadzono wojny. Społeczeństwo państwa Szangów było już mocno zhierarchizowane i podzielone na wyspecjalizowane warstwy. Obok wojskowych, biurokratów i funkcjonariuszy kultu żyli w nim rzemieślnicy i chłopi, stanowiący najliczniejszą grupę. Chłopi używali jeszcze wielu narzędzi kamiennych, charakterystycznych dla neolitu. Analiza pochówków z Anyang pozwoliła archeologom wyodrębnić co najmniej 6 warstw społecznych zamieszkujących to miasto. Państwo Szang osiągnęła nieznany wcześniej stopień specjalizacji wytwórczości i skalę produkcji. Wielu chłopów pracowało na należących do władcy polach pod kierunkiem urzędników i posługiwało się narzędziami wydawanymi im z państwowych magazynów i produkowanymi przez królewskie warsztaty. Istniały także królewskie spichlerze i pastwiska. Królewskie polowania były rodzajem ćwiczeń wojskowych i dostarczały masy ważnych zasobów: mięsa, skór i innych produktów zwierzęcych. Władcy poświęcali im dużo czasu i wysiłku. Znaczna część produkcji brązowniczej była kontrolowana przez państwo i odbywała się pod kierunkiem urzędników w dużych warsztatach. Ich produkty były ważnymi przedmiotami wymiany, zarówno tej ceremonialnej i dyplomatycznej, jak też typowo rynkowej. Istniały też scentralizowane warsztaty obróbki kości, pracujące na potrzeby elity, choć w tym sektorze były też niezależne warsztaty produkujące na rynek. Nie można przy tym zapominać, że większość lokalnych wspólnot była niezależna i samowystarczalna pod względem gospodarczym i działała na peryferiach państwowej ekonomiki. Królowie byli jednak w stanie organizować i mobilizować ogromną siłę roboczą, a miasta takie jak Anyang były ogromnymi skupiskami ludzkimi, jednymi z największych w świecie starożytnym. Masowe ofiary z ludzi były okrutną, lecz prawdopodobnie skuteczną manifestacją i metodą legitymizacji władzy królewskiej. Miasta dynastii Szang były nie tylko centrami rytuałów i władzy, ale także ośrodkami produkcji i zaczątkowymi rynkami wymiany towarów. Głównym działem gospodarki w czasach dynastii Szang było rzecz jasna rolnictwo, któremu sprzyjał wilgotny i ciepły klimat epoki, kiedy to średnia temperatura roczna była o 2 stopnie Celsjusza wyższa od dzisiejszej. Rolnicy zamieszkiwali w osiedlach wiejskich otoczonych przez pola uprawne. Uprawiali przede wszystkim proso zwyczajne (Panicum miliaceum) i włośnicę ber (Setaria italica). Niektóre tereny uprawne wymagały drenowania na dużą skalę. Oczyszczanie gruntu i przygotowywanie nowych pól uprawnych było jedną z głównych trosk władców. Hodowano wielki stada bydła i owiec, a także trzodę chlewną. Setki zwierząt hodowlanych  składano w ofierze, a elita spożywała duże ilości mięsa. W czasach dynastii Szang ukształtowało się chińskie pismo, używane przez następne stulecia rozwoju tej cywilizacji. Najstarsze symbole, przypominające nieco późniejsze pismo znane są z neolitycznego stanowiska Jiahu, sprzed 6500 lat przed Chr. Odkryto je wyryte na powierzchni skorup żółwi. Kości wróżebne z podobnymi symbolami znaleziono na stanowisku archeologicznym kultury Lungszan w Chengziyai. Pochodzą one sprzed 2500-1900 lat przed Chr. W okresie panowania dynastii Szang symbole tego rodzaju zostały połączone w jeden, spójny system pisma piktograficzno-logograficznego, reprezentując poszczególne rzeczy, czynności i idee. Inskrypcje w języku starochińskim są od tego czasu zrozumiałe także dla współczesnych badaczy. Największy korpus tekstów z tego okresu stanowią inskrypcje na kościach wróżebnych, dotyczące pytań zadawanych duchom i bóstwom, często w ważnych sprawach państwowych natury politycznej, gospodarczej i militarnej. Archeolodzy zdołali dotąd zidentyfikować ponad 100 tys. kości wróżebnych. Są przesłanki wskazujące na istnienie tekstów na paskach bambusowych, które nie przetrwały do naszych czasów. Wszystkie późniejsze rodzaje chińskiego pisma wyrosły z systemu używanego w czasach dynastii Szang. W okresie dynastii Szang wyłoniły się konstytutywne elementy późniejszej chińskiej cywilizacji. Obok pisma było to szerokie użycie rytualnych naczyń brązowych oraz kult przodków. Okres dynastii Szang to czasy wzmożonych kontaktów i wymiany dalekosiężnej, nieraz z bardzo oddalonymi społecznościami. Najbliższymi partnerami tych kontaktów były nomadyczne, pasterskie i rolnicze społeczności z obszaru północnych i zachodnich Chin. Rozwój metalurgii na obszarze państwa Szang prowadził, tak jak na innych obszarach Starego Świata, do poszukiwania źródeł surowców i do rozwoju dalekosiężnej wymiany. W obrębie domeny Szangów produkowano i deponowano w grobach i jamach ofiarnych ogromne ilości wyrobów brązowych. Miedź do ich wyrobu była importowana przede wszystkim z dorzecza rzeki Jangcy, gdzie znajdowały się złoża rud i ośrodki metalurgiczne. Cyna pochodziła ze złóż nad rzeką Huang-ho i z południowych Chin. Do centrum państwa Szangów trafiały także egzotyczne towary w postaci muszli kauri, skorupy żółwi, laka, jadeit, turkusy i inne kamienie półszlachetne. Jadeit importowano przede wszystkim z doliny rzeki Jangcy. Muszle kauri i skorupy żółwi pochodziły z dalekiego południa Chin, lub z krajów położonych jeszcze dalej na południe, prawdopodobnie znad brzegów Oceanu Indyjskiego. Z regionów na północnym zachodzie sprowadzano konie a także bydło. Z dalekiego południowego zachodu pochodziły także składane w ofierze słonie i nosorożce. Dzięki tym kontaktom na obszarze Azji Wschodniej rozprzestrzeniały się charakterystyczne dla dynastii Szang wyroby z brązu, a także praktyka użycia tzw. kości wróżebnych. Kontakty z ludami nomadycznymi ze stepu eurazjatyckiego w znacznym stopniu wpłynęły na kształtowanie się kultury chińskiej w omawianym okresie. Były one w dużym stopniu wynikiem migracji ludów stepowych na wschód, wymuszonej presją populacyjną i niekorzystnymi zmianami środowiska. Najważniejszą konsekwencją kontaktów ze stepowymi koczownikami było wprowadzenie w Chinach hodowli koni i użycia rydwanu. Nie były one znane w Chinach przed czasami dynastii Szang. Konstrukcja pierwszych chińskich rydwanów nie pozostawia wątpliwości, że pochodzą one z nomadycznych kultur indoeuropejskich ze stepu: Sintaszta, andronowskiej, czy karasukskiej. W efekcie zaadaptowania rydwanów pojawiła się nowa, złożona technologia militarna, wymagająca współpracy różnych specjalności rzemieślniczych (ciesielstwa, rymarstwa, metalurgii brązu, zdobnictwa). Wymagało opanowania techniki jazdy rydwanami oraz umiejętności odpowiedniej hodowli i tresury koni. Umiejętności te mogli na obszarze Chin rozpowszechniać przybysze ze stepów. Chińskie rydwany podobne są do pojazdów przedstawionych w sztuce naskalnej epoki berązu na obszarach Ałtaju i Tien-Szanu. Upowszechnienie użycia koni i rydwanów było tylko jednym z elementów kontaktów Chin z Azją Środkową i Mongolią. Ich najpowszechniejszym wyrazem było upowszechnienie się wyrobów brązowych wyrobów w tzw. stylu północnym, mocno przypominającym wyroby ze stepu eurazjatyckiego. Szczególnie częste są znaleziska noży brązowych ozdobionych figurami zwierząt i głów zwierzęcych u rękojeści, przypominające podobne noże z kompleksu sejmińsko-turbińskiego i kultury karasukskiej. Znaleziska tych noży związane są z rydwanami i wskazują na obecność ludzi ze stepów w centrach dynastii Szang. Pełnili oni prawdopodobnie funkcję woźniców, budowniczych rydwanów i hodowców koni. Rozprzestrzenienie znalezisk brązów w stylu północnym wskazuje, że dostały się one szlakiem północnym z granicą stepu i lasostepu eurazjatyckiego. Kolejną droga ich napływu mógł być prowadzący na zachód szlak przez Korytarz Gansu i Kotlinę Tarymską. Z Indii i Azji Zachodniej importowano karneolowe paciorki. Wiele z wymienionych importów służyło wzmacnianiu prestiżu politycznego władców dynastii Szang.

Informacje o pierwszych władcach Szang są bardzo ograniczone. Zmagali się oni z tzw. Niebieskimi Barbarzyńcami, czyli z najazdami koczowniczych plemion z północy i zachodu. Szesnasty władca dynastii Szang, Zu Ding był najprawdopodobniej współczesny egipskiemu faraonowi Echnatonowi i panował ok. 1330 r. przed Chr. Król Pan Geng (ok. 1290-1263 przed Chr.) przeniósł stolicę królestwa do Yin według przekazu „Roczników bambusowych”. Jednym z wybitniejszych władców dynastii Szang był Wu Ding, panujący ok. 1250-1192 przed Chr. Prowadził on przez całe swoje panowanie liczne kampanie wojenne przeciw ościennym państwom i plemionom. Prowadził walki z państwami Tufang, Gongfang i Qiangfang. Armia państwa Szang prowadziła zwycięskie walki w regionie Shanxi, na zachód od łańcucha górskiego Taihang pod komendą Qiao. Prowadzono także działania przeciwko plemieniu Jingman, zamieszkującemu pomiędzy rzekami Han i Huai He, oraz przeciwko państwu Ba, położonemu w Kotlinie Syczuańskiej. Ministrami Wu Dinga byli wybitni administratorzy Gan Pan i Fu Yue. Sformowano za jego panowania silne oddziały wojskowe wyposażone w rydwany i doskonałej jakości brązową broń. Królewska małżonka Wu Dinga, Fu Hao dowodziła w boju oddziałami wojskowymi, liczącymi ok. 13 tys. żołnierzy. Za panowania kolejnego króla, Zu Genga (ok. 119-1184 przed Chr.) prowadzono kampanie przeciw państewkom Shaofang i Gongfang. Zachodnie sojusze państwa Szangów zaczęły się rozpadać. Państwo Zhou, które uprzednio było sprzymierzeńcem Szang, stało się wrogiem. Królowie przestali korzystać z usług potężnych magnatów i stali się wyłącznymi dowódcami wojska. Obszar państwa sukcesywnie się zmniejszał i powtarzały się ataki nomadycznych barbarzyńców z zachodu. Pod koniec panowania Szangów dynastia najprawdopodobniej utraciła kontrolę nad środkowym biegiem rzeki Jangcy i nad niektórymi terenami nad dolna Huang-Ho. Panujący ok. 1184 r. przed Chr. Zu Jia usiłował odzyskać utracone tereny, tłumił rebelię i konfrontował się z wrogimi ludami Rong na zachodzie. Ostatnim władcą dynastii Szang był Di Xin, panujący ok. 1075-1046/1045 przed Chr. Późniejsze źródła oskarżały go o despotyczne rządy, uleganie konkubinom i niski poziom moralny. Państwo Szangów prowadziło w jego czasach kosztowne i przedłużające się kampanie militarne przeciwko plemionom Renfang z Półwyspu Szantuńskiego. Wyczerpywały one siły państwa Szangów i walnie przyczyniły się do jego upadku. Jednakże decydujący cios przyszedł od zbuntowanego państwa Zhou z zachodu. Jego władca, król Wu, wysłał przeciwko Szangom swoje wojska w czasie, kiedy większa część armii Szangów była zajęta kolejną kampania przeciw Renfang. Armia Di Xina została pokonana w bitwie pod Muye (ok. 1046 lub 1045 r. przed Chr.), w podczas której dużą role odgrywało użycie w boju rydwanów. Di Xin uciekł do swego pałacu, gdzie popełnił samobójstwo, ponosząc śmierć w płomieniach podpalonej rezydencji. Panowanie dynastii Szang dobiegło końca i została ona zastąpiona przez zwycięską Dynastię Zhou. Z głównych centrów dynastii Szang wysiedlono mieszkańców i rozmieszczono ich w różnych miejscach rządzonych przez Zhou. Zaczynał się kolejny etap rozwoju chińskiej cywilizacji…

CDN.

 

Literatura

C. Renfrew, P. Bahn (red.), The Cambridge World Prehistory, Cambridge, 2014.

 Ch. Scarre (red.), The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies, London, New York, 2018.

C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia: teorie, metody, praktyka, Warszawa, 2002.

B. M. Fagan, N. Durrani, People of the Earth : an introduction to World prehistory, London, New York, 2019.

K. L. Feder. The past in perspective : an introduction to human prehistory, New York, London, 2017.

R. J. Wenke, D. I. Olszewski, Patterns in prehistory: humankind’s first three milion years, Oxford, New York, 2007.

J. Śliwa (aut. i red.), J. Chochorowski, K. M. Ciałowicz, M. Kaczanowska, J. K. Kozłowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata : Tom 2 : Stary i Nowy Świat. Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

J. Brooke, Climate change and the course of global history : A Rough Journey, Studies in environment and history, Cambridge, New York, 2014.

G. L. Barnes, Archaeology of East Asia : the rise of civilization in China, Korea and Japan, Oxford, Philadelphia, 2015.

L. Liu, X. Chen, The archaeology of China : from the late paleolithic to the early bronze age, Cambridge World Archaeology, Cambridge, 2012.

Ch. K. Maisels, Early Civilizations of the Old World, The Formative Histories of Egypt, The Levant, Mesopotamia, India and China, London, New York, 2003.

G. Shelach-Lavi, The Archaeology of Early China: From Prehistory to the Han Dynasty, Cambridge 2015.

M. Loewe, E. L. Shaugnessy, The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 B.C., Cambridge 1999.

P. Beaujard, The Worlds of the Indian Ocean: A Global History: Volume 1: From the Fourth Millennium BCE to the Sixth Century CE, Cambridge, 2019.

N. Di Cosmo, Ancient China and Its Enemies: The Rise of Nomadic Power in East Asian History, Cambridge 2002.

Azja Wschodnia i Chiny, mapy fizyczne

Azja, zdjęcie satelitarne

Podział Chin na regiony historyczne i geograficzne, mapy

Krajobrazy Azji Wschodniej i Chin

"Księga dokumentów", kopia z VII w. po Chr.

Tekst "Kroniki bambusowej"

Tekst "Zapisków historyka" Sima Qiana w edycji z czasów dynastii Ming, XV w. po Chr.

Sima Qian

Tabela chronologiczna chińskich kultur z neolitu i epoki brązu

Stanowisko archeologiczne Erlitou

Zasięg kultury Erlitou, mapa

Zasięg kultury Erligang

Wyroby brązowe kultury Erligang

Monsuny w Azji Wschodniej, mapa

Międzyzwrotnikowa strefa zbieżności, mapa

Monsun nad Chinami

Proso zwyczajne (Panicum miliaceum)

Ryż siewny (Oryza sativa)

Obrzędy religijne w Chinach w epoce brązu, rekonstrukcja

Grociki strzał z Erlitou

Plan miasta Zhengzhou

Stanowisko archeologiczne Zhengzhou

Warsztaty metalurgiczne ze stanowiska Zhengzhou

Plany miast z czasów dynastii Szang

Przekrój wału obronnego Zhengzhou

Narzędzia kamienne z czasów dynastii Szang

Stolice dynastii Szang i ich lokalizacja, mapy

Plan i rekonstrukcja Yanshi

Pochówki z Zhukaigou

Stanowisko archeologiczne Panlongcheng

Stratygrafia stanowiska Panlongcheng

Stanowisko archeologiczne Panlongcheng

Naczynia brązowe z Panlongcheng

Rekonstrukcja budowli z Panlongcheng

Plan i położenie stanowiska Yinxu (Anyang)

Stanowisko archeologiczne Yinxu (Anyang)

Rekonstrukcja starożytnego Yinxu (Anyang)

Rekonstrukcja pałacu z Huanbei

Jama ofiarna z Yinxu (Anyang)

Rzeźba tygrysa z czasów dynastii Szang

Rekonstrukcja budynków pałacowych z Yinxu

Plan cytadeli Xiaotun

Plan królewskiej nekropoli Xibeigang

Schemat chronologiczny rozwoju królewskiej nekropoli Xibeigang

Wykopaliska archeologiczne na obszarze królewskiej nekropoli Xibeigang

Jamy ze szczątkami ofiar ludzkich z Yinxu

Grób królowej Fu Hao

Wybór przedmiotów z grobu królowej Fu-Hao

Jama z kośćmi wróżebnymi z Yinxu

Kości wróżebne z czasów dynastii Szang

Jama ofiarna ze szkieletami koni z Yinxu (Anyang)

Kość wróżebna z inskrypcją dotyczącą królewskiej hodowli koni

Pochówki z rydwanami z Yinxu

Pozostałości warsztatu obróbki jadeitu z Yinxu

Plan centrum Yinxu (Anyang)

Plan pałacu z Yinxu

Domena Szangów i kultura Sanxingdui, mapa

Plan stanowiska archeologicznego Sanxingdui

Lokalizacja i sztandarowe wyroby kultury Sanxingdui

Rzeźby brązowe kultury Sanxingdui

Jamy ofiarne z Sanxingdui

Fortyfikacje Sanxingdui

Naczynia ceramiczne kultury Sanxingdui

Pochówki pojedyncze z Yinxu (Anyang)

Znaleziska noży typu karasukskiego z Anyang

Mapa znalezisk tzw. kamieni jeleni i głównych stanowisk archeologicznych z okresu dynastii Szang

Wyroby brązowe kultur stepowych z obszaru Mongolii

Pochówki szkieletowe z Zhukaigou i Mongolii Wewnętrznej

Noże typu karasukskiego z chińskich stanowisk archeologicznych

Obszary stepowe  Chinach i główne stanowiska archeologiczne, mapa

Pochówek z rydwanem z Meiyuanzhuang

Lokalizacja styanowiska archeologicznego Daxinzhuang 

Zabytki ze stanowiska archeologicznego Taixi

Naczynia z protoporcelany z okresu dynastii Szang

Naczynia typu kuixingqi do produkcji soli

Zasięg znalezisk naczyń typu kuixingqi, mapa

Zanleziska ze stanowiska archeologicznego Wucheng

Plan stanowiska archeologicznego Wucheng

Stanowisko archeologiczne Jinsha

Zabytki ze stanowiska archeologicznego Jinsha

Zabytki z cmentarzyska Yuanlongpo 

Poozostałości budowli kultury Lijiaya 

Zabytki kultury Lijiaya 

Zasięg kultury Xicha, mapa

Zabytki kultury Xicha

Aligatory chińskie (Alligator sinensis)

Wyroby brązowe tzw. strefy północnej

Konie Przewalskiego (Equus ferus przewalskii)

Lokalizacja stanowiska archeologicznego Zhukaigou

Zasięg władzy dynastii Szang i kultury Szang, mapy

Azja Wschodnia w późnej epoce brązu, mapa

Wyroby artystyczne z czasów dynastii Szang

Wyraz kupiec w piśmie starochińskim z okresu dynastii Szang

Narzędzia z okresu dynastii Szang

Zdobione naczynia z okresu dynastii Szang

Piece ceramiczne z okresu dynastii Szang

Naczynia ceramiczne z okresu dynastii Szang

Formy do odlewania brązowych naczyń z okresu dynastii Szang

Osełki z okresu dynastii Szang

Uzbrojenie z okresu dynastii Szang

Pochówki z rydwanami z okresu dynastii Szang

Skarb uzbrojenia brązowego z okresu dynastii Szang

Wyroby jadeitowe z okresu dynastii Szang

Zdobienia na naczyniach brązowych z okresu dynastii Szang

Naczynia brązowe z okresu dynastii Szang

Kanał nawadniający z Anyang

Rekonstrukcja rydwanu z okresu dynastii Szang

Technika odlewania naczyn z brązu z okresu dynastii Szang

Diorama osady z okresu dynastii Szang

Włośnica ber (Setaria italica)

Pochówki z okresu dynastii Szang z Yinxu

Rekonstrukcja elitarnego pochówku z okresu dynastii Szang

Elitarne pochówki z Yinxu

Rekonstrukcja budynku z okresu dynastii Szang

Wykonywanie brązowego naczynia, rekonstrukcja

Wojownicy z czasów dynastii Szang, rekonstrukcje

Rytuały za czasów dynastii Szang, rekonstrukcja

Muszle kauri

Ceramika i narzędzia z okresu dynastii Szang, rekonstrukcje

Inskrypcje z kości wróżebnych z okresu dynastii Szang

System handlu, wymiany i kontaktów w Starym Świecie w późnej epoce brązu, mapa

Paciorki z karneolu z czasów dynastii Szang

Wyroby brązowe w tzw. stylu północnym

Pochówek z rydwanem z nekropoli Xiaodun

Zabytki z okresu dynastii Szang z obszaru Wyżyny Lessowej

Przedstawienia rydwanów ze sztuki naskalnej Azji Środkowej z epoki brązu

Rydwan z Yinxu i jego rekonstrukcja

Zabytki typowe dla tzw. horyzontu sejmińsko-turbińskiego z Uralu i z Chin

Wpływ kultur ze stepu eurazjatyckiego na Chiny dynastii Szang, mapy

Pochówek z rydwanem z Kiwoje Ozero, ok. 2000 przed Chr.

Rekonstrukcja rydwanu z kultury andronowskiej 

Rekonstrukcja wojownika kultury karasukskiej

Zapis wyrazu "Szang" w starożytnym piśmie chińskim

Król Cheng Tang, ilustracja z XIII w. po Chr.

Król Pan Geng, rekonstrukcja

Król Pan Geng i jego armia, rekonstrukcja

Król Wu Ding, ilustracja z XVII w. po Chr.

Skorupa żółwia z inskrypcją z czasów króla Wu Dinga

Współczesny pomnik królowej Fu Hao

Król Zhu Jia, ilustracja z XX w. po Chr.

Król Di Xin, ilustacja z XIX w. po Chr.

Inskrypcje z czasów króla Di Xina

Król Wu z dynastii Zhou, ilustracja z XIII w. po Chr.

Naczynie brązowe z czasów wczesnej dynastii Zhou z inskrypcją odnoszącą się do bitwy pod Muye

Plan kampanii i bitwy pod Muye

Rekonstrukcje bitwy pod Muye

Cykl dynastyczny w Chinach, schemat

Chiny w czasach dynastii Szang, mapa

Chiny w czasach pierwszych dynastii, mapa