Azja Zachodnia, Egipt i obszar egejski w późnej epoce brązu (1550/1500-1200 przed Chr.). Epoka imperiów we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego

Późna epoka brązu we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego nazywana jest okresem amarneńskim lub czasami systemu regionalnego. Cały ten obszar był wówczas podzielony na terytoria 6-7 regionalnych mocarstw. Był to czas rozwoju międzynarodowych kontaktów i wymiany na różnych poziomach. Mocarstwa dysponowały już wówczas armiami uzbrojonymi w broń z brązu i rydwany bojowe. Ich władcy regularnie wymieniali ze sobą korespondencję w języku akadyjskim. Do największych potęg w tym okresie zaliczały się: Egipt czasów Nowego Państwa, Państwo Hetytów w Anatolii, Mitanni, Asyria okresu średnioasyryjskiego, Babilonia rządzona przez dynastię kasycką, Elam, oraz Ahhijawa, czyli mykeńska Grecja. Imperia rywalizowały ze sobą przez cały czas, ale ład międzynarodowy pozostawał stabilny przez prawie cały omawiany okres. Konflikty starano się rozwiązywać głównie na drodze dyplomatycznej, co nie oznacza, że całkowicie zrezygnowano z działań militarnych. Ten nowy porządek mozolnie kształtował się w okresie tzw. wieku ciemnego na przełomie środkowej i późnej epoki brązu, w XVI w. przed Chr. Luka w dokumentacji źródłowej miała zróżnicowaną długość w zależności od danego terenu. Był to w dużej mierze okres konsolidacji nowych organizmów państwowych, takich jak Mitanni, czy państwo Kasytów. Nastąpiły migracje tzw. ludów górskich z Wyżyny Irańskiej i Anatolii. Były wśród nich zarówno ludy indoeuropejskie, jak i nie należące do tej grupy. Dzięki migracji grup indoeuropejskich i dyfuzji technologii rozprzestrzeniło się użycie zaprzężonych w konie rydwanów bojowych. Ojczyzną tych innowacji był step eurazjatycki. Rozprzestrzeniły się one wraz z wtargnięciem przedstawicieli kurhanowych kultur indoeuropejskich i kryzysem społeczności zurbanizowanych w Azji Środkowej i na Wyżynie Irańskiej. Stąd przeniknęły one do północnej Mezopotamii i Syrii, a następnie do Anatolii, Egiptu i do regionu egejskiego. Udomowione konie zaczęły się upowszechniać na bliskim Wschodzie już pod koniec XVII w. przed Chr. Używano ich przede wszystkim jako siły pociągowej do ciągnięcia lekkich rydwanów wyposażonych w szprychowe koła. Wynalazek ten zrewolucjonizował sztukę wojenną późnej epoki brązu. Szarże rydwanów, które spełniały także funkcję ruchomych platform dla łuczników, rozstrzygały bitwy i dawały przewagę na piechotą. W początkach późnej epoki brązu do użytku weszły także inne wynalazki: metalowe zbroje łuskowe i potężne łuki kompozytowe. Na skutek upowszechnienia tych innowacji powstała uprzywilejowana klasa wojowników walczących z rydwanów, która stała się najbardziej eksponowaną i elitarną grupą społeczną. Utrzymywanie oddziałów rydwanów wymagało znacznej ilości funduszy, zaplecza technicznego i hodowlanego oraz rozległej obsługi. Władcy ofiarowywali wojownikom walczącym na rydwanach znaczne nadziały ziemi, tak aby mogli się oni utrzymać i zachować gotowość bojową. Stali się oni dzięki temu częścią rządzącej elity. W sferze prawno gospodarczej obserwujemy zanik królewskich edyktów znoszących długi i uwalniających zniewolonych dłużników. Na sojuszu władców z wojskową arystokracją tracili pozostali obywatele, na których nakładano wciąż nowe i coraz wyższe obowiązki, roboty przymusowe i świadczenia. Rolnicy szybko się zadłużali, na skutek czego tracili wolność. Kolejne innowacje techniczne późnej epoki brązu wiązały się m. in. z metalurgią i produkcją ceramiczną. Rozwinęła się produkcja kolorowego szkła, z którego produkowano naczynia i ozdoby. Szkło produkowano z piasku szklarskiego, popiołu roślinnego i barwników mineralnych poprzez wypalanie w piecach. Szkło szybko stało się substytutem kamieni szlachetnych i półszlachetnych. Rozwinęła się, zwłaszcza na wybrzeżu Lewantu i regionie egejskim produkcja purpurowego barwnika uzyskiwanego z morskich mięczaków z rodzaju Murex. Produkowano także liczne pachnidła z udziałem składników organicznych. Upowszechniały się nowe przyprawy, często importowane z dalekich krajów. Ojczyzną większości z tych innowacji był Lewant. Rozchodziły się one nie tylko drogą naśladownictwa, ale także dzięki tekstom na ich temat spisywanym przez skrybów. Dotyczyły one hodowli i treningu koni, produkcji pasty szklanej, perfum i przypraw. Bliski Wschód został dotknięty redukcją obszarów zurbanizowanych, zwłaszcza w dolinie środkowego Eufratu, w górnej Mezopotamii, oraz na płaskowyżach Syrii i Transjordanii. Obszary dotąd silnie zurbanizowany opustoszały, a wiele miast przestało funkcjonować. Kwitnące do niedawna obszary zostały opuszczone i zamieniły się w pustynie, stepy i półpustynie, zdominowane przez półnomadycznych pasterzy. Miasta takie jak Ebla, Mari, Terka, Szubat-Enlil czy Katna. Trend ten nie dotknął miast na obszarach mających dostatecznie wysoki poziom opadów, a także położonych nad wielkimi rzekami lub nad morzem. Opisywany niekorzystny proces prowadził do depopulacji Bliskiego Wschodu, choć w niektórych regionach, takich jak środkowa i Dolna Mezopotamia nastąpiła koncentracja ludności. Mimo to rolnictwo irygacyjne na wielu obszarach przetrwało. Depopulacja i związana z nią próżnia polityczna dotknęła także obszaru Wyżyny Irańskiej. Depopulacji oparły się obszary tzw. Trójkąta Asyryjskiego w północnej Mezopotamii oraz Lewantu, który właśnie przeżywał najbardziej intensywny okres rozwoju urbanizacji w swojej starożytnej historii. Wzrost liczby ludności i miast przeżywały Egipt i region egejski, za to obszary takie jak Dolina Indusu czy Azja Środkowa wyludniały się. Rezultatem były narastające konflikty między grupami nomadycznymi a państwami osiadłej ludności rolniczej. W związku ze spadkiem znaczenia urbanistycznego i demograficznego Babilonii centrum rozwoju cywilizacji miejskiej przesunęło się na zachód, do miast Lewantu, które stały się pożądaną zdobyczą dla Egipcjan i Hetytów. Spadło znaczenie szlaków wiodących na wschód, do Babilonii i Elamu, a jednocześnie wzrosła rola szlaków zachodnich, prowadzących do wybrzeży Morza Śródziemnego, na Cypr, do Grecji kontynentalnej, a w końcu także do Europy. Cywilizacje zurbanizowane późnej epoki brązu rozwijały się w okresie tzw. optimum klimatycznego epoki brązu (ok. 3000-1300 przed Chr.). Natężenie promieniowania słonecznego było nieco mniejsze, niż w cieplejszych okresach holocenu, a międzyzwrotnikowa strefa zbieżności była przesunięta dalej na południe. Zjawisko El Niño było mniej intensywne, co także wpływało na złagodzenie klimatu. Cywilizacje późnej epoki brązu rozwijały się zatem w warunkach sprzyjających rolnictwu i innym dziedzinom ludzkiej działalności. Czynnikiem destabilizującym było pojawienie się w Egipcie i na Bliskim Wschodzie szczura śniadego (Rattus rattus), roznoszącego pałeczki dżumy (Yersinia pestis) około 1600 lat przed Chr. Choroba ta pochodziła prawdopodobnie ze stepu eurazjatyckiego.

Po okresie niepokojów i przetasowań polityczno-militarnych na przełomie środkowej i późnej epoki brązu ukształtował się nowy ład oparty na względnej równowadze pomiędzy mocarstwami. Poważną rolę grał w nim Egipt wchodzący właśnie w okres Nowego Państwa (1550-1069 przed Chr.). Ta kolejna odsłona scentralizowanego państwa staroegipskiego pojawiła się w wyniku wojny prowadzonej przez władców tebańskich XVII i XVIII dynastii przeciw okupującym północną część kraju Hyksosom. Pierwszemu władcy XVIII dynastii, królowi Ahmose, udało się wypędzić z Egiptu najeźdźców i skonsolidować państwo. Jego zwycięskie kampanie przeciw Nubii i niedobitkom Hyksosów w Kanaanie zapoczątkowały rozległe podboje czasów Nowego Państwa. Stanowiły wstęp do ekspansji poza Dolinę Nilu, prowadzonej przez kolejnych władców. Władcy dynastii pochodzący z Teb całkowicie zdominowali społeczne i polityczne życie Kraju nad Nilem. W oczach egipskiej elity okupacja części kraju przez Hyksosów była oceniana zdecydowanie negatywnie, a jej wynikiem stała się wyraźna wrogość Egipcjan do mieszkańców Lewantu. Usprawiedliwiała ona agresywną politykę i działania militarne. Władza królów uległa znacznemu wzmocnieniu, a struktura państwa na powrót została skonsolidowana po okresie podziału i okupacji. Władcy egipscy Nowego Państwa zaczęli się przedstawiać nie tylko jako boscy królowie i administratorzy, ale także jako zwycięscy wodzowie prowadzący wojska do boju. Zjawisko to stało się mocno widoczne w ikonografii i w propagandzie. Odzwierciedliło się także w tekstach opisujących dokonania faraonów, które podkreślały ich siłę, odwagę i umiejętności militarne. Faraonowie gromiąc nieprzyjaciół mieli rozszerzać zakres domeny maat – sprawiedliwości i porządku, przeciwstawionej chaosowi, którego uosobieniem byli wrodzy cudzoziemcy. Na dworze królewskim naczelną rolę zaczęli spełniać oficerowie armii, którzy udowodnili swoją wartość w boju. Oficerowie tego pokroju, tacy jak np. Ahmose syn Ebany, uczestnik kampanii pierwszego władcy XVIII dynastii przeciw Hyksosom, znani są z biografii spisanych na ścianach grobowców. Równie chętnie jak faraonowie chwalili się w nich swoją dzielnością i wojennymi przewagami. Ekspansja dążąca do opanowania Nubii i stworzenia buforowych prowincji i państw zależnych na obszarze Lewantu stała się jednym z priorytetów egipskiej polityki. Niebagatelną rolę ekonomiczną spełniały też ogromne łupy, które królowie Egiptu zagarniali wskutek zwycięskich kampanii. Zdobycz przypadała w udziale władcy  i świątyniom.

Dynastia XVIII wywodziła się z poprzedzającej ją XVII dynastii tebańskiej. Jej pierwszy władca, Nebpehtire Ahmose II (ok. 1550-1525 przed Chr.) w ciągu kilku kampanii zdołał wypędzić z Kraju nad Nilem Hyksosów i ponownie zjednoczyć państwo. Dolny i Górny Egipt zostały ponownie złączone, a Ahmose stał się kolejnym odnowicielem kraju. Decydujące zwycięstwo było możliwe dzięki zdobyciu kontroli nad tzw. Drogą Horusa i broniącymi jej fortami na Półwyspie Synaj. Dzięki temu udało się egipskiej armii odciąć Awaris, hyksoską stolicę, od posiłków i zaopatrzenia z Lewantu. Awaris padło po trzecim szturmie wojsk egipskich. Ahmose ścigał Hyksosów aż do południowego Kanaanu. Obległ znajdującą się tam ich twierdzę Szaruhen, która została zdobyta po trzech latach oblężenia. Wojska Ahmose skierowały się potem na południe, ku Nubii, gdzie nastąpiła seria kolejnych podbojów pomiędzy pierwsza i druga kataraktą nilową. Twierdza Buhen znów przeszła w egipskie ręce, a nubijskie zasoby kolejny raz były do dyspozycji faraonów. Konsolidacja państwa egipskiego wiązała się z licznymi inwestycjami budowlanymi nad Nilem, szczególnie w Tebach i w innych ośrodkach kultu, w Abydos i w Delcie Nilu. Były to przede wszystkim świątynie i inne budowle związane z kultem religijnym, ale także nowy pałac w Awaris (Tell el-Dab'a). Ta ostatnia budowla została ozdobiona freskami w stylu minojskim, wykonanymi przez minojskich artystów, bądź tez przez Egipcjan pracujących pod ich kierunkiem. Świadczą one o ożywionych kontaktach z minojską Kretą, być może nawet o sojuszu, choć trudno znaleźć na to bezpośredni dowód. W Nubii Egipcjanie odparli szybko nubijski kontratak pod wodzą niejakiego Aaty. W samym Egipcie Ahmose stłumił rebelię kierowaną przez Tetiana, prawdopodobnie byłego stronnika Hyksosów. Następcą Ahmose został jego syn, Dżeserkare Amenhotep I (1525-1504 przed Chr.), który ukończył wiele projektów budowlanych zapoczątkowanych przez ojca. Dążył do rozszerzenia panowania egipskiego nad Górną i Dolną Nubią, walcząc uporczywie z królestwem Kusz. Ustanowił urzędy  Zarządcy Ziem Południowych i Syna w Kusz, czyli namiestników Nubii. Wzmocnił egipską kontrolę nad szlakami Pustyni Zachodniej. Nie udało mu się jednak jeszcze opanować całej Nubii. Po jego śmierci tron objął spowinowacony jedynie z rodziną panującą Aacheperkare Totmes I (1504-1491 przed Chr.). Jego relacje z dynastią nie są jasne dla współczesnych badaczy. Nowy władca kontynuował działania polityczne i militarne swoich poprzedników. Uderzył na Nubię, zdobywając Kermę i podbijając królestwo Kusz. Tym samym podporządkował Egiptowi całość tego bogatego i rozległego kraju. Kerma została zniszczona, a egipska armia zagarnęła bogate łupy. Wojska dotarły daleko na południe, aż do Kurgus pomiędzy IV a V kataraktą Nilową. Kolejna ważna wyprawa została podjęta przez Totmesa I w kierunku północnym, do Lewantu i Azji Zachodniej. Król podbił Megiddo i podporządkował sobie wiele innych miast w Kanaanie i Syrii. Ich władcy zmuszeni byli dać faraonowi zakładników i córki do jego haremu. Wykopaliska archeologiczne potwierdzają zniszczenia wielu miast lewantyńskich w drugiej połowie XVI w. przed Chr., to jest w czasach Amenhotepa I i Totmesa I. W toku kampanii Totmesa I egipskie wojska dotarły aż do brzegów Eufratu w okolicach miasta Karkemisz. Inskrypcje tego władcy wspominają w tym kontekście nie tylko o Syrii (Retenu), ale także o północnej Mezopotamii (Naharina) i państwie Mitanni (jest to jedna z najwcześniejszych wzmianek źródłowych o tym organizmie  politycznym). Egipcjanie ze zdumieniem odnotowywali, że Eufrat płynie w przeciwnym kierunku niż Nil, to znaczy z północy na południe, zamiast z południa na północ. Faraon Totmes I w Niya nad Orontem wziął udział w polowaniu na słonie, które jeszcze wówczas występowały w Lewancie. Był to żyjący na podmokłych rozlewiskach rzek gatunek słoni syryjskich (Elephas maximus asurus), który wymarł na skutek zmian klimatu antropopresji ok. 700 lat przed Chr. Egipcjanie dotarli zatem do granicy potężnego Mitanni, ale nie przekroczyli Eufratu. Nie ustanowili jeszcze stałej kontroli nad obszarami Lewantu, ale zdołali zwasalizować lokalnych władców, tworząc podstawy egipskiego imperium w Azji Zachodniej. Totmes I znacznie rozbudował świątynię Amona w Karnaku, starą stolicę Memfis i zapoczątkował grzebanie faraonów w Dolinie Królów w Tebach Zachodnich. Rządy objął po nim jego syn, Aacheperenre Totmes II (1491-1479 przed Chr.), który pojął za żonę swoją siostrę Hatszepsut. Stłumił on bunt w Nubii i rebelię Beduinów Szasu w Palestynie i Transjordanii. Został pochowany w grobie C-4 w Wadi Gabbanat el-Qurud w zachodnim Luksorze. Po jego śmierci rządy na Krajem nad Nilem przechwyciła Maatkare Hatszepsut (1479-1458 przed Chr.), najpierw jako regentka, a później jako król Egiptu. Rządziła w zastępstwie swoje przyrodniego brata, syna Totmesa II i jego żony niższej rangi, Totmesa III. Rządy sprawowane przez kobietę były nawiązaniem do tradycji XVII i wczesnej XVIII dynastii, kiedy to królowe, takie jak Ahhotep miały poważny udział w sprawowaniu władzy. Hatszepsut przejęła pełną tytulaturę faraona i była przedstawiana jako mężczyzna. Miała już doświadczenie w administrowaniu, gdyż już wcześniej pełniła funkcję głównej kapłanki Amona. W miarę dojrzewania Totmes wchodził w obowiązki głównodowodzącego armii. Hatszepsut miała silne poparcie wśród dworzan i oficerów. Korzystała także z umiejętności swojego sługi i architekta Senenmuta. Okres jej rządów był czasem stabilnego i spokojnego rozwoju egipskiego państwa. Wojsko prowadziło tylko bardzo ograniczone działania, prawdopodobnie w Nubii i Kanaanie. Najciekawszym wydarzeniem z czasów panowania Hatszepsut była egipska wyprawa do kraju Punt, położonego we wschodniej części Afryki, na obszarze dzisiejszej Somalii, Etiopii lub Erytrei. Wyprawa pozwoliła na ponowne nawiązanie kontaktów handlowych z tym krajem i otwarcie szlaków po ich zerwaniu w trakcie drugiego okresu przejściowego. Wyprawa egipskiej floty pływającej po Morzu Czerwonym i Zatoce Adeńskiej przywiozła z Puntu głównie pachnidła: kadzidło i mirrę, a także drzewka mirrowe (Commiphora myrrha), złoto, kość słoniową, heban, skóry zwierzęce, a nawet cynamon. Ekspedycji wprawdzie towarzyszyło wojsko, ale była to klasyczna wyprawa handlowa, podjęta w poszukiwaniu cennych towarów i otwarcia dróg wymiany do wnętrza Afryki. Cała wyprawa została przedstawiona na płaskorzeźbach umieszczonych na ścianach świątyni grobowej Hatszepsut w Deir el-Bahari koło Teb. Hatszepsut prowadziła ożywioną działalność budowlaną. Wznosiła rozmaite budowle m. in. w Tebach, Beni Hassan, Cusae, Speos Artemidos i Hermopolis. Był wśród nich wspomniany kompleks grobowy w Deir el-Bahari, badany przez polskich archeologów od czasów prof. Kazimierza Michałowskiego. Po śmierci Hatszepsut została pochowana w grobowcu KV 20 w dolinie Królów. Za panowania jej następców imię kobiety – króla Egiptu zostało usunięte z wielu monumentów i inskrypcji, tak samo jak jej wyobrażenia i tytulatura. Ta kampania wymazywania Hatszepsut z historii wyraźnie ominęła kompleks w Deir el-Bahari. Niektóre płaskorzeźby i posągi w Egipcie także uniknęły zniszczenia. Totmes zapewne nakazał zniszczenie wzmianek o regentce by zabezpieczyć sukcesję swoją i swoich następców. Po śmierci Hatszepsut na tron egipski wstąpił jej siostrzeniec Mencheperre Totmes III (1458-1425 przed Chr.), który od razu wznowił ekspansywną politykę poprzedników. Najpierw skierował się przeciwko Syrii i Lewantowi. Jego działania szybko doprowadziły do zmian w sytuacji politycznej na Bliskim Wschodzie. Do walki o wpływy w tym regionie stawał Egipt, państwo bogate, o stabilnej sytuacji gospodarczej i finansowej, realizujące rozległe projekty królewskiego budownictwa. Pierwszym przeciwnikiem, z którym Totmesowi przyszło się zmierzyć był zbuntowany król miasta Kadesz. Popierał go władca Megiddo, a także królowie potężnego państwa Mitanni. Rebelia zagrażała egipskiemu panowaniu nad południowym Lewantem. Król Egiptu poprowadził swoje wojska przez Półwysep Synaj ,w kierunku Kanaanu i miasta Megiddo w 1457 r. przed Chr. Wojska posuwały się wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego, drogą łączącą Egipt z Lewantem i znaną w późniejszych czasach jako Via Maris. Ominęły Górę Karmel i skierowały się poprzez wąskie przejście do Doliny Jezreel. W ten sposób udało mu się zaskoczyć wojska króla Megiddo i jego sprzymierzeńców stojące pod miastem. Wroga armia została rozbita, ale żołnierze egipscy zamiast ścigać pokonanych zaczęli rabować ich obóz. Wrodzy królowie zamknęli się za murami Megiddo i poddali się dopiero po długim oblężeniu. Cała kampania przyniosła wielką ilość łupów, które Totmes III podarował świątyni Amona w Karnaku. Opór władców lewantyńskich miast-państw nie ustawał, wspierany przez władców Mitanni. Totmes był zdecydowany umocnić panowanie Egiptu w Palestynie i Syrii i stworzyć potężne imperium. Dlatego wyprawiał się do Lewantu aż siedemnaście razy. Walki były zacięte, a faraon systematycznie usuwał władców stawiających opór i stawiał na ich miejscu lojalnych wobec Egiptu wasali. Nie brak było w tych kampaniach zaskakujących epizodów, takich jak zdobycie podstępem Joppy przez egipskiego dowódcę Dżehutiego, który wysłał do miasta żołnierzy ukrytych w jukach karawany osłów. Wojownicy otwarli potem potajemnie bramy miasta nacierającej egipskiej armii. Historia ta stanowi niewątpliwie pierwowzór konceptu konia trojańskiego w Iliadzie Homera. Egipskie armie w toku kolejnych kampanii posuwały się coraz dalej na północ. W 33 roku panowania Totmesa III armie egipskie pod jego dowództwem dotarły do brzegów Eufratu. Król zapolował na stado słoni w rejonie Niya nad Orontem, tak samo jak jego przodek Totmes I. W toku kampanii Totmes odebrał liczne dary i trybuty od uzależnionych władców Lewantu, a jego armia zdobyła niezwykle bogate łupy. Do egipskiego władcy dotarły także poselstwa z darami od królów asyryjskich i hetyckich. Nad Eufratem Totmes III zetkął się też po raz pierwszy z kurą domowa (Gallus gallus domesticus), która jego skrybowie ze zdumieniem opisali jako ptaka codziennie znoszącego jajka. Kura domowa pochodzi od kura bankiwa (Gallus gallus), tropikalnego ptaka z lasów równikowych południowo-wschodniej Azji, który został udomowiony ok. 6000 lat przed Chr. Dopiero w drugiej połowie II tys. przed Chr. kury dotarły na obszar Żyznego Półksiężyca, gdzie napotkały je wojska egipskie. Totmes wspomina o 300 książętach biorących udział w bitwie pod Megiddo i o ponad 100 miastach, które zdobył. Seria jego kampanii pociągnęła za sobą wielkie zniszczenia, widoczne na niemal wszystkich stanowiskach archeologicznych ze środkowej epoki brązu III w Palestynie i w Syrii. Egipcjanie stanęli na brzegach Eufratu, ale nie posunęli się dalej. Po drugiej stronie rzeki znajdowały się posiadłości potężnego imperium Mitanni. Doszło do spodziewanej konfrontacji dwóch mocarstw, ale na stosunkowo niewielką skalę. Mitannijczycy zostali zaskoczeni, kiedy wojska egipskie przekroczyły Eufrat i pojawiły się na drugim brzegu tej rzeki. Doszło do potyczek z lokalnymi siłami mitannijskimi. Totmes przekształcił Syropalestynę w region składający się z licznych miast państw, które zostały całkowicie podporządkowane Egiptowi. W ten sposób Kraj nad Nilem zyskał spore imperialne posiadłości w Lewancie. Totmes musiał później jeszcze kilkukrotnie konfrontować się z wojskami państwa Mitanni w Syrii. W pięćdziesiątym roku swego panowania poprowadził kampanię w Nubii i dotarł do czwartej katarakty nilowej. Cała Nubia została definitywnie podporządkowana Egiptowi, a siedzibą jej wicekróla została ustanowiona Napata. Kampanie te były wielkim sukcesem, ale egipskiemu imperium w Lewancie cały czas zagrażało państwo Mitanni. Zdobyte w czasie działań wojennych łupy pozwoliły Totmesowi III zainicjować wielki program budowalny w Egipcie. Rozbudowano znacznie kompleks kultowy Amona w Karnaku, dodając mu nowe pylony, kaplice i sale. Do Egiptu sprowadzono wielu kananejskich i huryckich rzemieślników dysponujących umiejętnością wytwarzania szkła. Upowszechniła się ona szybko w Kraju nad Nilem. Administracja kraju pozostawała ustabilizowana, choć w coraz większym stopniu jej szeregi zasilali zasłużeni w bojach oficerowie, tacy, jak Sibastet. Następowała coraz wyraźniejsza militaryzacja egipskiej elity władzy. Totmes III zmarł w 55 roku swego panowania. Na tronie zastąpił go syn, Aacheperure Amenhotep II (1425-1397 przed Chr.), który musiał podjąć walkę o zachowanie egipskiego imperium w Lewancie, które zdołał wykroić jego ojciec. Jeszcze za jego życia obejmował ważne stanowiska dowódcze w armii, zdobywając doświadczeni bojowe. Aby obronić istnienie egipskiego imperium na obszarze Żyznego Półksiężyca musiał się znów skonfrontować z władcami Mitanni. Musiał walczyć z wywoływanymi przez nich w Lewancie rebeliami i aktywnie umacniać egipskie panowanie w tym regionie. W 1421 roku przed Chr. Amenhotep zdobył miasta Niya i Kadesz. Ścierał się z mitannijskimi wojskami, o czym świadczą wzmianki i o licznych wziętych do niewoli maryannu, czyli arystokratycznych wojownikach walczących z rydwanów. Do zwycięskiego, wzbogaconego łupami władcy przybywały poselstwa z Babilonu, od Hetytów i z Mitanni. W 9 roku panowania Amenhotepa II przybyło do niego poselstwo od Szausztatara, króla Mitanni, szukając drogi do zawarcia pokoju. Władca północnomezopotamskiego imperium szukał pokoju, zagrożony coraz bardziej przez rosnącą potęgę państwa hetyckiego na północy. Szukał wsparcia Egiptu i pokoju z jego władcą. Układ został zawarty, a syn Amenhotepa wziął za żonę córkę mitannijskiego władcy. Prowadzono także kampanie wojenne w Nubii. Po śmierci Amenhotepa II na tron Egiptu wstąpił jego syn Mencheperure Totmes IV (1397-1387 przed Chr.). Nowy władca uświadomił sobie, że niemożliwe będzie militarne pokonanie Mitanni i zaczął dążyć do zawarcia kolejnego układu pokojowego z tym państwem. Został zatem zawarty traktat pokojowy pomiędzy Totmesem IV a królem Mitanni Artatamą. Wedle jego postanowień granica obu imperiów znajdowała się teraz w pobliżu Ugarit i środkowej części doliny Orontu. Powstała nowa sytuacja, w której rywalizujące dotąd mocarstwa zaczęły się równoważyć. Rychło do układu pomiędzy Egiptem i Mitanni dołączyła kasycka Babilonia. W ten sposób zaczynała się epoka systemu regionalnego, w którym dyplomacja, wymiana i wzajemne kontakty zyskały większe znaczenie, niż sfera militarna i przyczyniły się do stabilizacji układu politycznego Bliskiego Wschodu w późnej epoce brązu. Wyniszczające wojny zostały zastąpione wymianą darów i listów oraz małżeństwami dynastycznymi pomiędzy rodzinami panującymi w poszczególnych imperiach. Egipt zawarł pierwszy równorzędny traktat międzypaństwowy w swej historii.

Podlegająca Egiptowi część Lewantu została podzielona na trzy prowincje: Amurru (czyli Syria) ze stolicą w Simurrum nad Morzem Śródziemnym, Apu (czyli obszar Libanu), z głównym ośrodkiem administracyjnym w mieście Kumidi i Kanaan (czyli Palestyna) zarządzana z Gazy. Każda prowincja była administrowana przez odpowiedniego egipskiego namiestnika. Pomniejsi egipscy gubernatorzy panowali w niektórych miastach, takich jak  np. Lakisz, Sychem, Gezer, Aszkelon, Megiddo, Hazor, Tyrze, Sydonie, Damaszku, Byblos, Kadesz, Ugarit. Namiestnicy kontrolowali pozostałe miasta na obszarze prowincji, w których rządzili zależni od Egiptu władcy pochodzenia kananejskiego, amoryckiego lub huryckiego. Egipskie imperium opierało się na systemie hegemonicznej kontroli i eksploatacji zasobów podbitych krajów. Dzięki panowaniu nad częścią Lewantu Egipt miał dostęp do rozgałęzionej sieci szlaków handlu dalekosiężnego i wymiany, łączących Bliski Wschód i basen Morza Śródziemnego z odległymi krajami i źródłami surowców. Zapanował nad miastami lewantyńskimi, będącymi wielkimi i wpływowymi ośrodkami rzemiosła, sztuki i wytwórczości pozarolniczej i ważnymi emporiami handlowymi. Egipcjanie mogli też liczyć na posiłki wojskowe od zależnych władców. W Nubii Egipt eksploatował niezwykle bogate złoża złota rodzimego, położone zarówno nad Nilem, jak i na Pustyni Zachodniej. W czasach Nowego Państwa Egipt podporządkował sobie Nubię wraz z jej bogatymi zasobami złota. Kiedy faraonowe XVIII dynastii podbili kraj aż po IV Kataraktę, zaczęła się eksploatacja tutejszych bogactw na ogromną skalę. Egipscy wicekrólowie Kusz prowadzili bezwzględną, kolonialną politykę i wysyłali do Egiptu coraz większe ilości nubijskiego złota, które stało się jednym ze źródeł potęgi Nowego Państwa i jego dominującej pozycji na arenie międzynarodowej późnej epoki brązu. W Nubii odkrywano nowe żyły złota i pokłady złotonośnych skał. Nubijskie pustynie znów zapełniły się poszukiwaczami złóż, górnikami i metalurgami. Złotonośny kwarc wydobywano i rozdrabniano za pomocą kamiennych żaren. Złoto wypłukiwano na specjalnie przygotowanych powierzchniach. W pobliżu lokalnych źródeł wody pozostały odpadki wydobywcze i produkcyjne pozostawione przez górników. Poszukiwacze złóż rozdrabniali wydobyty złotonośny kwarc płukali go wykorzystując skóry zwierzęce do oddzielania złota od okruchów skały płonnej. Hieroglificzny znak oznaczający „złoto” (w języku staroegipskim nbw) przedstawia rozciągniętą na ramie skórę służącą do wypłukiwania złota (lub złoty naszyjnik). W sąsiedztwie miejsc wydobycia istniały niewielkie górnicze osady złożone z niewielkich kamiennych domków. Dzięki intensywnemu wydobyciu do Kraju nad Nilem docierała ogromna ilość złota, o której wspominają m. in. w tekstach gospodarczych z egipskich świątyń. Intensywna działalność górnicza Egipcjan w Nubii zaczęła słabnąć pod koniec panowania XVIII dynastii i niemal całkowicie zanikła w czasach Ramsessydów i XX dynastii. Nubijczycy często służyli w egipskiej armii, zwłaszcza w cenionych oddziałach łuczników i piechoty. Kultura egipska zapuściła w Nubii korzenie, przekształcając znacznie ten kraj i zamieniając go w ośrodek egipskiej kultury. Wraz z nastaniem okresu Nowego Państwa Egipt wszedł w kolejny okres rozwoju i pomyślności gospodarczej. Wprowadzenie do użytku wynalazku szadufa (żurawia), służącego do podnoszenia wody na wyższy poziom przyczyniło się do zwiększenia plonów i rozszerzenia obszaru pól i ogrodów, zwłaszcza w Górnym Egipcie. W Dolnym Egipcie osuszanie bagien i ich zagospodarowywanie miało podobny efekt. Delta nilu stała się wskutek tego gęsto zaludnionym krajem rolników, pasterzy i miast. Krajem nad Nilem zarządzało dwóch wezyrów, pierwszy zajmował się Dolnym, a drugi Górnym Egiptem. Zasiadali w Tebach i Memfis, zajmując się zarządzaniem całym aparatem administracyjnym. Byli także dwaj skarbnicy zarządzający finansami. Inwestycje dokonywane przez państwo były wznoszone rękami robotników nubijskich i azjatyckich, trafiających do Egiptu w charakterze niewolników i jeńców wojennych. W życiu społecznym i państwowym Egiptu coraz większą rolę odgrywała armia. Była to stała armia złożona z zawodowych żołnierzy, dysponujących dziedzicznymi nadaniami ziemi od państwa. Ziemia należąca do żołnierzy stanowiła sporą część egipskiego areału gruntów rolnych, a żołnierze z formacji rydwanów dostawali jej dużo więcej, niż inni (piechota i kontyngenty obce). Elitę wojska tworzyły załogi rydwanów wojennych, nowej formacji, która pojawiła się u progu XVIII dynastii, a za panowania Totmesa IV została zreorganizowana. Dowódca formacji rydwanów stał się najwyższym stopniem oficerem w egipskiej armii. Pojawili się także wysoko postawieni wodzowie kierujący wojskiem w zastępstwie króla. Oficerowie, którzy opanowali umiejętność czytania i pisania mieli drogę otwartą do wysokich stanowisk urzędniczych. Ważną rolę w gospodarce odgrywały świątynie, będące nie tylko miejscami kultu, ale także prężnymi organizmami gospodarczymi. Sanktuaria dysponowały wielkimi majątkami ziemskimi i ogromnymi zasobami rozmaitych dóbr. Dzięki nadaniom królewskim w czasach XVIII dynastii te majątki stały się jeszcze większe niż dotychczas. Świątynie były integralną częścią zarządzanej centralnie egipskiej gospodarki i królowie czerpali z nich określone korzyści w formie danin i powinności. Dostarczały środków utrzymania nie tylko kapłanom i administratorom, ale także osadzanym na świątynnych gruntach oficerom, żołnierzom, skrybom i robotnikom. Sanktuaria spełniały więc niezwykle ważną rolę w systemie ekonomicznym Kraju nad Nilem. Ich pola były uprawiane przez jeńców wojennych i dzierżawców, wśród których oprócz pracowników świątyń byli przedstawiciele niemal wszystkich grup społeczeństwa staroegipskiego. Sanktuaria dysponowały własnymi flotami transportowymi poruszającymi się po Nilu i własnymi statkami handlowymi, na których kupcy ruszali z towarami do innych regionów Egiptu i do dalekich krajów. Z ich pomocą zwożono plony z pól do świątynnych spichlerzy. Świątyniom nadawano stada zwierząt hodowlanych i uprawnienia do połowu ryb. Sanktuaria miały prawa do eksploatacji złóż surowców mineralnych, takich jak złoto i drogie kamienie. Przy świątyniach istniały całe zespoły rozbudowanych warsztatów rzemieślniczych, spichlerzy i magazynów rozmaitych dóbr. Świątynie stały się wielkimi centrami potężnych majątków ziemskich i ośrodkami produkcji pozarolniczej. Dzięki handlowi i produkcji gromadziły olbrzymie zapasy rozmaitych towarów. Ich rola w gospodarce kraju była znaczna. Personel świątynny był wynagradzany za swoją pracę w naturze, przede wszystkim chlebem, piwem i innymi produktami żywnościowymi. Wszelkie ofiarowywane świątyniom dobra określano mianem ofiar dla bogów. Świątynie były instytucjami egipskiego państwa, współdziałającymi z królewskim pałacem. Warto tu zauważyć, że właśnie w czasach Nowego Państwa ukształtował się i upowszechnił typ monumentalnej, kanonicznej świątyni egipskiej, dobrze znany z Karnaku, Luksoru, Abydos i innych stanowisk archeologicznych. Kult religijny uległ w tych czasach monumentalizacji i profesjonalizacji. Jego główną częścią stały się teraz wystawne procesje kapłanów z barkami i posągami bóstw. Z biegiem czasu najważniejszą rolę zaczęło spełniać sanktuarium boga Amona, które zgromadziło największą ilość dóbr i ziemi. W czasach XVIII dynastii przewagę na Górnym Egiptem w życiu gospodarczym i społecznym Kraju Nad Nilem umocnił obszar Delty Nilu. Był to najludniejszy, najgęściej zaludniony, najbardziej zurbanizowany i najlepiej rozwinięty gospodarczo region Egiptu. Szlaki przebiegające przez Deltę łączyły kraj ze światem zewnętrznym. Dalekosiężnym kontaktom sprzyjała także bliskość Morza Śródziemnego. Większe znaczenie zyskała też stara stolica Egiptu, Memfis, stanowiąca bazę wojskową i punkt wyjścia wypraw wojennych. Znajdowały się tu ważne arsenały i stajnie. Teby w Górnym Egipcie wyrosły na stolicę religijną i główny ośrodek kultu w kraju. Rozbudowywano tu stale kompleksy kultowe boga Amona w Karnaku i Luksorze. W Tebach Zachodnich znajdowała się także królewska nekropola w Dolinie Królów. Konstrukcja i ozdabianie bogatych grobów królewskich i prywatnych, zawierających ponadto ogromną ilość wyrafinowanych darów grobowych implikuje istnienie szerokiego zaplecza gospodarczego, dostarczającego potrzebnej pracy i materiałów. Wiele surowców musiano sprowadzać zza granicy, co stymulowało rozwój handlu. W grobowcach nekropolii tebańskiej znajduje się wiele przedstawień z czasów Nowego Państwa, które obrazują uprawę roli, prace rzemieślnicze i budowlane, przetwarzanie surowców. Wiele z tych czynności odbywało się pod kontrolą świątyń i państwa. Egipt wzbogacały dodatkowo łupy wojenne i trybuty regularnie przysyłane przez zależnych władców. Polityka, działania militarne i dyplomatyczne oraz rozwijający się handel dalekosiężny wzbogacały Kraj nad Nilem i zwiększały jego wpływy za granicą w stopniu wcześniej nieznanym. Umożliwiało to finansowanie ambitnych inwestycji i projektów budowlanych. Ten przypływ bogactwa dotyczył nie tylko króla i sanktuariów, ale także licznych osób prywatnych. Nagrody ofiarowywane przez władców zasłużonym żołnierzom, takim jak Ahmose, syn Ebany znacznie wzbogacały ich osobiste majątki. Przyznawano im duże nadziały ziemi i dziesiątki niewolników. Mieli też swój udział w łupach i dostawali przedmioty takie jak broń, przedmioty codziennego użytku, czy wyroby ze szlachetnych metali. Zmieniły się także zasady dziedziczenia własności. Od czasów Starego Państwa ziemię i ruchomości dziedziczył tylko najstarszy syn. Od czasów drugiego okresu przejściowego i okresu Nowego Państwa udział w dziedziczeniu mieli też pozostali członkowie rodziny, choć całość majątku teoretycznie była kontrolowana i zarządzana przez pierworodnego syna. System tego typu mógł niestety prowadzić do licznych nadużyć i niekończących się sporów prawnych. Ziemię i inne składniki majątku można też było przekazać poszczególnym członkom rodziny spisanym testamentem. Prowadziło to oczywiście do kolejnych, przeciągających się zwykle sporów prawnych dzielących poszczególne rodziny. Dzięki łupom i nagrodom, które pozostawały  własnością ich rodzin wojskowi mieli największe możliwości powiększania majątków i inwestycji w ich rozwój. Prowadziło to do stopniowej militaryzacji elity egipskiej. Pojawiły się niebywale bogate i wpływowe rodziny wojskowe. Z jednego z takich rodów oficerskich wywodziła się XIX dynastia. Handel w Egipcie był oparty przede wszystkim o wymianę barterową (towar za towar), gdyż epoka brązu nie znała jeszcze pieniądza w postaci monet. W ramach tego sposobu wymiany obracano surowcami, produktami rolnymi i wyrobami rzemieślniczymi. W tego typu wymianie pomagał niewątpliwe ujednolicony system miar i wag, oparty na podstawowej jednostce, jaką był deben (= 90-95 g). Waga i odważniki były zatem niezbędnym wyposażeniem każdego szanującego się kupca. W codziennej wymianie role waluty spełniały często przedmioty miedziane o określonej wadze, za które wymieniano towary. Wymieniano zboże, zwierzęta hodowlane, drewno, tkaniny, tłuszcze, niewolników, naczynia. Wymiana na rynkach nie podlegała odgórnej kontroli. Ceny produktów takich jak zboże podlegały częstym wahaniom, niekiedy nieprzewidywalnym. Wielu właścicieli majątków uprawiało rośliny z myślą o ich zbyciu na rynku i gromadziło znaczny kapitał w zbożu i metalu. Mogli oni dzięki temu udzielać pożyczek. Dążyli do maksymalizacji swoich zysków. Działający na własny rachunek handlarze zapełniali lokalne rynki, a ci bogatsi wysyłali nawet własne ekspedycje komercyjne za granicę. Także ci kupcy, którzy pracowali na zlecenie instytucji, mogli na boku dorabiać robieniem prywatnych interesów na rynkach. Lokalne sieci handlu w miastach i na wsi były bardzo rozległe i skomplikowane, obejmowały też różne typy wymiany. Handlarze łączyli rozmaite regiony kraju, odbywając dalekie podróże z towarami, najczęściej droga wodną. Reliefy z nekropoli tebańskiej z czasów XVIII dynastii, takie jak te z grobu Kenamona ukazują także syryjskich kupców przybywających do Egiptu statkami i oferujących swoje towary na targowisku nad brzegiem Nilu. Przywozili oliwę i wino, które wymieniali z ludnością miejscową w zamian za różne egipskie dobra, takie jak sandały, tkaniny i żywność. Wyposażeni byli w wagi i odważniki. W grobowcu Khaemheta przedstawiono Egipcjan przybywających do Nubii i wymieniających zboże i inne artykuły spożywcze na nubijskie towary: kleje i żywice, pachnidła, kadzidło, wino i miód. Przedmiotem lokalnego handlu były głównie przedmioty codziennego użytku: tkaniny, wyroby skórzane, naczynia ceramiczne oraz żywność, np. zboże, ryby czy jaja. Rynki lub targi zwane przez Egipcjan meryt powstawały zazwyczaj nad brzegami Nilu, głównej arterii komunikacyjnej kraju. Kupcy zwykle prowadzili wędrowny tryb życia, przemieszczając się pomiędzy rynkami, pałacami i świątyniami. Często działali na zlecenie instytucji, takich jak świątynie, czy pałace i obracali produktami, które stanowiły nadwyżki przez nie wyprodukowane. Sfera prywatnego handlu rozsadzała silnie scentralizowany system gospodarczy Egiptu, stwarzając przestrzeń dla swobodniejszej działalności jednostek. Choć państwowo-świątynny system gospodarczy skupiał większość zasobów i siły roboczej, to nie miał on charakteru totalnego. Prywatne potrzeby ekonomiczne były w dużej mierze załatwiane poza tym systemem. W drugim okresie przejściowym i w czasach Nowego Państwa zwiększyła się zamożność egipskiego społeczeństwa, a co za tym idzie popyt na rozmaite dobra. Nastała epoka wzmożonej konsumpcji. Jest to widoczne szczególnie w bogatym wyposażeniu i wystroju wielu prywatnych grobowców. W Egipcie sporą część zasobów deponowano w grobach zmarłych w charakterze darów, co wymuszało ich produkcję i dystrybucję także na potrzeby osób żyjących. Przedmioty wkładane do grobów i używane przez żyjących były nabywane na lokalnych rynkach. Wyprawienie należytego pochówku było obowiązkiem krewnych i dziedziców zmarłego, dlatego na nabywanie darów grobowych nie szczędzono środków. Budowa nowych domów na koszt właścicieli, wyposażanie nowo poślubionych małżonków, zakup wyposażenia do domów – wszystko to odbywało się za pośrednictwem zwykłej wymiany rynkowej. Wskutek rozwoju handlu i konsumpcji wzrastało zróżnicowanie majątkowe społeczeństwa, dobrze widoczne w wielkości domów i w wyposażeniu pochówków. Wielu Egipcjan aktywnie się bogaciło, nie zawsze z pomocą legalnych środków. Jednym z nich było okradanie grobów. Skradzione przedmioty trafiały potem do obiegu handlowego. Spora część Egipcjan angażowała się w lokalną wymianę, w której żywność i wyroby rzemieślnicze oraz metale krążyły pomiędzy sprzedającymi i kupującymi. Powszechnie kupowano i sprzedawano także ziemię. Handlarze obracali srebrem, złotem i innymi kruszcami. O gromadzeniu majątku w postaci metali świadczy skarb z Amarny (Achetaton) z XIV w. przed Chr., zawierający złote sztabki, kawałki srebra, pierścienie i częściowo stopioną figurkę hetyckiego bóstwa. Badacze sugerują, że skarb stanowi ukryty łup złodziejski lub zasób metali warsztatu jubilerskiego. Był on łatwo wymienialnym rezerwuarem bogactwa, który można było wymienić za towary i wprowadzić do obrotu rynkowego. Wydobycie części używanych przez Egipcjan surowców mogło być dokonywane przez prywatne ekspedycje górnicze, w oderwaniu od państwowego monopolu wydobywczego. Na egipskie targi przybywali licznie z towarami kupcy spoza Kraju nad Nilem, przede wszystkim z Lewantu. Państwo niekiedy dużym nakładem sił i środków organizowało wielkie ekspedycje handlowe, aby pozyskać poszukiwane towary w pożądanej ilości. Przykładem takiej wyprawy może być ekspedycja wyprawiona przez Hatszepsut do Kraju Punt i przedstawiona na ścianach świątyni grobowej w Deir el-Bahari. Dzięki niej Egipcjanie pozyskali masę egzotycznych towarów z  wnętrza Afryki. Do Egiptu spływały też wielkie ilości dóbr w charakterze trybutów i darów dyplomatycznych. Z kolei Egipcjanie wysyłali do odległych mocarstw (Mitanni, Babilonia, Asyria, Hetyci) duże ilości surowców i wyrobów rzemieślniczych oraz żywności w charakterze darów dla tamtejszych władców. Czasy XVIII dynastii były okresem wielkich zmian technologicznych w Egipcie. W dziedzinie wojskowości wprowadzono do użytku dwukołowy rydwan z kołami szprychowymi ciągnięty przez konie, oraz łuki kompozytowe. Wzorując się na lewantyńskich rzemieślnikach zaczęto w Egipcie wytwarzać szkło. Udoskonalono obróbkę złota i srebra oraz kamieni półszlachetnych. Władcy Nowego Państwa mieli teraz dostęp do rozległych złóż tych szlachetnych materiałów i skwapliwie to wykorzystywali. Egipt był krajem bogatym i zasobnym, prawdopodobnie najbogatszym krajem ówczesnego Świata. Stabilny sektor państwowy i dynamiczny sektor prywatny zapewniały mieszkańcom dość wysoki jak na owe czasy poziom życia.

W trakcie pierwszego etapu swojej imperialnej ekspansji w Lewancie Egipcjanie zetknęli się z potężnym mocarstwem panującym na obszarami od gór Zagros po Taurus i wybrzeża Morza Śródziemnego. Było to hurycko-indoeuropejskie państwo Mitanni. Centrum tego państwa znajdowało się w dorzeczu górnego Chaburu i w rejonie gór Tur Abdin. Państwem tym rządziła indoeuropejska elita, ale było ono zamieszkane głównie przez Hurytów i Semitów. Historię tego organizmu państwowego odtwarza się głównie na podstawie znalezisk archeologicznych oraz archiwów z Alalach i Nuzi, a także listów dyplomatycznych z Amarny i Hattusas. Okres rozkwitu imperium Mitanni zamyka się pomiędzy XVI a połową XIV w. przed Chr. W źródłach występuje pod nazwami Mitanni, Hurri, Hanigalbat, czy Naharina. Na obszarze Mitanni używano przede wszystkim języka huryckiego i akadyjskiego. Do ich zapisywania stosowano pismo klinowe. W konsekwencji upadku imperium Szmasziadada I, a następnie państwa dynastii amoryckiej rządzącej w Babilonie w północnej Mezopotamii powstała polityczna i militarna próżnia. Sytuację tą wyzyskali Huryci, którzy podjęli ekspansję w kierunku zachodnim, poczynając od Zagrosu i Kurdystanu. Wkrótce ich ekspansja sięgnęła Syrii i Anatolii, a w źródłach hetyckich pojawiły się informacje o walkach z tymi wymagającymi przeciwnikami. Huryci opanowali atrakcyjne tereny północnej Syrii, wówczas obfitujące w wodę, żyzne ziemie, a także stada słoni i hipopotamów, których kości i kły wykorzystywano w produkcji rzemieślniczej. Był to także obszar, na którym krzyżowały się liczne ważne szlaki dalekosiężnego handlu. Za czasów Hattusilisa I i Mursilisa I Hetyci na jakiś czas opanowali Syrię i podporządkowali sobie zamieszkujących ją Hurytów. Upadek potęgi Starego Państwa Hetytów stał się kolejnym wydarzeniem, które umożliwiło uformowanie się państwa Mitanni w XVI-XV w. przed Chr. Nazwa ta pojawia się w dokumentach egipskich (w tekście w grobowcu urzędnika egipskiego z początku XVIII dynastii, z czasów wyprawy Totmesa I) i na pieczęciach z Alalach pochodzących z tego okresu. Nazwa Mitanni pojawia się także w tekstach opisujących wyprawy wojenne Totmesa III około 1458 r. przed Chr. Dowodzi to, że zapewne już w pierwszej połowie XV w. przed Chr. państwo Mitanni już istniało, a jego pozycja w regionie była ugruntowana. Jego stolice, Waszukanni i Taide leżały najprawdopodobniej w dorzeczu górnego Chaburu. Waszukanni to najprawdopodobniej Tell Fahharija, jedno z wielu stanowisk archeologicznych w tym regionie, który w starożytności był bardzo gęsto zaludniony. U szczytu potęgi imperium mitannijskie sięgało od gór Zagros po Morze Śródziemne. Zapanowało nad Asyrią i miastami północnego Lewantu. Od południa graniczyło z kasycką Babilonią. Państwem Mitanni rządziła dynastia pochodzenia indoeuropejskiego, na co jasno wskazują imiona jej władców i czczonych przez nich bogów. Język z którego pochodzą te imiona niewiele różni się od języka Rigwedy. Władcy Mitanni czci bóstwa wedyjskie: Mitrę, Indrę i Warunę. Indoeuropejczycy przybyli do północnej Mezopotamii z Azji Środkowej przez Wyżynę Irańską i góry Zagros prawdopodobnie pod koniec drugiej połowy II tysiąclecia przed Chr., czyli w okresie formowania się Mitanni. Stali się prawdopodobnie katalizatorem politycznego zjednoczenia Hurytów i stworzenia prężnego organizmu państwowego. Indoirańscy przybysze szybko zasymilowali się w huryckim środowisku i przyjęli kulturę miejscową. Przynieśli ze sobą jednak rydwany bojowe zaprzężone w konie i umiejętność posługiwania się tą nową bronią. Pozwoliło to państwu Mitanni osiągnąć przewagę militarną nad przeciwnikami. Do języka huryckiego przeniknęło indoeuropejskie słownictwo związane z hodowlą koni, co najlepiej widać w pochodzącym z Hattusas tekście poświęconym tej tematyce, napisanym przez niejakiego Kikkuli, Hurytę z Mitanni. Woźnice i wojownicy walczący z rydwanów stali się w nowym państwie najwyższą klasą społeczną o arystokratycznym statusie, zwaną maryannu (słowo wywodzące się z języka indoirańskiego i oznaczające młodzieńca). Pałac królewski dostarczał im broni, rydwanów i koni, które były wlasnością monarchy. Z państwem Mitanni zetknął się już Totmes I w czasie swych wypraw wojennych do Lewantu. Pierwszymi poświadczonymi źródłowo władca mi Mitanni byli Kirta i Szuttarna. Tekst na królewskiej pieczęci mówi o Szuttarnie, synu Kirty, władcy Maitani (Mitanni). Kirta panował najprawdopodobniej pod koniec XVI w. przed Chr., a jego syn Szuttarna na początku XV w. przed Chr. Kolejnym władcą został Parattarna, panujący w drugiej ćwierci XV w. przed Chr. Był on suwerenem Idrimiego, władcy syryjskiego Alalach, wspomnianym w jego inskrypcji jako potężny król, król wojsk Hurri. Opanował także miasto Halab (Aleppo). Za panowania Parattarny ekspansja terytorialna Mitanni miała największy zasięg. Państwo to objęło wówczas obszary północnej Mezopotamii wraz z Asyrią i Nuzi, sięgnęło do gór Zagros i Taurus, opanowało Syrię i Cylicję, sięgając także do granic Kanaanu. W Lewancie pozostającym pod kontrolą Mitanni rządzili zależni od jego króla lokalni władcy. Zależni królowie byli zobowiązani do lojalności, pomocy wojskowej i płacenia rocznej daniny monarchom Mitanni. Od tych bezpośrednich wasali zależni byli pomniejsi władcy. Państwo miało zatem strukturę ziarnistą, ale było politycznie zwarte i odporne. Suwerenowie rozstrzygali sprawy sporne pomiędzy wasalami, co jest poświadczone w tekstach. Jednym z takich wasali był Pilija, król Kizzuwatny, huryckiego królestwa leżącego na obszarze Cylicji. To właśnie z wojskami Parattarny weszły w kontakt armie egipskie Totmesa III w czasie kampanii w Lewancie. Następcą Parattarny został Szausztatar, syn Parsatatara, panujący gdzieś pomiędzy 1450 a 1425 r. przed Chr. Za jego panowania wpływy mitannijskie sięgnęły południowego Lewantu. Wasalem władcy Mitanni był wówczas król Kadesz. Mitanni weszło wówczas w konflikt z Egiptem, który chciał zapanować na tymi samymi terytoriami. Sytuacja ta prowadziła do nieuchronnego starcia dwóch agresywnych mocarstw. Wprawdzie Totmes III pokonał wojska lewantyńskich wasali Mitanni pod Megiddo, ale osiągnięcie panowania przynajmniej nad częścią Lewantu wymagało przeprowadzenia jeszcze wielu operacji wojskowych. W 1447 r. przed Chr. Totmes III starł się w bitwie bezpośrednio z wojskami króla Mitanni i pokonał je pod Aleppo w Syrii. Przekroczył następnie Eufrat, ale tym razem Szausztatar uchylił się od stoczenia walnej batalii. W następnych latach walki między obydwoma mocarstwami i ich wasalami toczyły się głównie nad Orontem. Szausztatar utrzymał zatem imperialny status Mitanni i stał się władcą najczęściej wspominanym w późniejszych źródłach. Jego pieczęć jeszcze długo była używana przez późniejszych władców. Podejmował on decyzje prawne w sprawach swoich wasali, takich Nikmepa z Alalach, czy Ihtiya, król Nuzi (Arrapchy). Był prawdopodobnie współczesny hetyckiemu królowi Tudhalijasowi I. Sunaszszura, król Kizzuwatny, wypowiedział później posłuszeństwo Mitanni i stał się wasalem Tudhilajasa. Była to dla Szausztatatara poważna strata, bo Kizzuwatna leżała na strategicznie ważnej, północno-zachodniej granicy państwa, odgradzając Mitanni od Hetytów. Hetyci opanowali na kilka lat Cylicję i północny skrawek Syrii. Szausztatar stłumił bunt, który wybuchł w Aszur i wywiózł do Waszukanni złote drzwi ze świątyni boga Aszura. Następcą Szausztatara był Parattarna II, który nadal musiał się konfrontować z egipską agresją. Amenhotep II opanował dolinę Orontu i walczyły pod Katną, ale stało się jasne, że nie mogą opanować całej Syrii. Rozpoczęły się negocjacje dyplomatyczne i wstępne umowy Egipcjan z Mitanni. Do Egiptu wysłano nawet zakładników i dary. Potem nastąpiła jeszcze kolejna wyprawa wojenna Totmesa IV do Nahariny. Kolejny władca Mitanni, Artatama I panował zapewne na przełomie XV i XIV w. przed Chr. Na początku XIV stulecia przed Chr. Artatama w końcu zawarł traktat pokojowy z egipskim faraonem Totmesem IV traktat pokojowy rozgraniczający strefy wpływów obydwu mocarstw. Córka Artatamy została małżonką egipskiego władcy. Do zawarcia porozumienia skłaniała Mitannijczyków rosnąca przewaga państwa hetyckiego na północy. Jej wyrazem było opanowanie przez Hetytów Kizzuwatny. Pozycja Mitanni była wyraźnie osłabiona. Nie było ono w stanie walczyć na dwa fronty, jednocześnie przeciw Egiptowi i Hetytom. W tym okresie zarówno Hetyci, jak i Egipcjanie używali już wojennych rydwanów i przewaga militarna Mitanni stopniała. Nowa, potężna bron została szybko zaadaptowana przez armie innych mocarstw. Pozycja Mitanni zaczęła szybko słabnąć.

Państwo Mitanni nie miało wielkiego potencjału demograficznego, ale było sprawnie zarządzane. Jego królowie bezpośrednio kontrolowali północną Mezopotamię, czyli kraj Hanigalbat. Częścią imperium były państewka wasalnych władców syryjskich, Aszur i Nuzi. Mieszkańcy Hanigalbatu cieszyli się w imperium specjalnym statusem. Nasze dane o administracji imperium pochodzą przede wszystkim z dwóch archiwów tekstów klinowych odkrytych przez archeologów: z Nuzi i Alalach. Teksty z Alalach mają charakter bardzo oficjalny, a te z Nuzi bardziej prywatny. Jak wynika z analizy tekstów z Alalach, król Mitanni kontrolował podległych sobie władców i wydawał im polecenia z pomocą przysyłanych centrali urzędników. Pomagali oni im w zarządzaniu podległymi państewkami. Najprawdopodobniej władcy zależni byli zobowiązani do regularnego wypłacania mitannijskiemu suwerenowi daniny w srebrze. Królowie Mitanni rozstrzygali kwestie sporne pomiędzy swymi wasalami i wydawali im polecenia dotyczące polityki i spraw militarnych. Teksty z Nuzi wskazują, że ludzie i towary stare krążyli pomiędzy Hanigalbatem a państwami zależnymi. Do Arrapchy często przyjeżdżali oficjele, sztukmistrze i oddziały wojskowe z Waszukanni. Karmiono ich i udostępniano rydwany, jeżeli było to konieczne. Na dwór w Waszukanni często przybywali ludzie z Arrapchy, by załatwić tam swoje sprawy. Byli tam podejmowani i karmieni. Do Arrapchy przybywały w razie wojny oddziały mitannijskich rydwanów, aby bronić tego państewka. W Nuzi często przebywali także oficerowie z Hanigalbatu oraz duże grupy walczących z rydwanów wojowników maryannu. Ludzie z Hanigalbatu naprawiali także lokalne fortyfikacje. Imperium podlegały także zależne od niego miasta, które były zarządzane przez własnych mieszkańców i elitę. Takimi miastami, jak na przykład Emar w Syrii rządziły autonomiczne rady. Miasta płaciły trybut w złocie i w srebrze. Niektóre byłe królestwa, takie jak Aleppo, zostały przekształcone w bezpośrednio zarządzane przez namiestników prowincje. Odrębnym podmiotem była podporządkowana Mitanni Asyria ze stolicą w mieście Aszur nad Tygrysem. Oprócz miast i osiedli wiejskich na obszarze Hanigalbatu za panowania królów Mitanni funkcjonowały ufortyfikowane osiedla rolnicze zwane dimtu. Wiele tradycji organizacji państwa Asyria zaczerpnęła od Mitanni, m in. utrzymywanie wspomnianych osiedli i elementy terminologii prawno-komercyjnej. W Mitanni dominowały język i kultura hurycka. Społeczeństwo imperium było podzielone na warstwy o zróżnicowanych uprawnieniach. Na jego czele stali maryannu, uprzywilejowana klasa dysponująca końmi i rydwanami. Stanowiła ona prawdziwą arystokrację imperium, grupę o dużo wyższym statusie niż reszta obywateli. Zwykli, wolni obywatele byli określani zbiorczym terminem hupszu. Byli o ni obowiązani do służby wojskowej w oddziałach piechoty oraz łuczników i do wykonywania na rzecz państwa określonych prac, np. naprawy fortyfikacji. Byli to w przeważającej części chłopi pracujący na roli i mieszkańcy miast. Posiadali własność ruchoma i nieruchomą. Wielu z nich było urzędnikami lub pracowało dla instytucji. Odrębne klasy tworzyli zubożali poddani oraz specjaliści w różnych zawodach. Wyspecjalizowani pracownicy zwani egelli mogli zarówno rzemieślnikami jak i kupcami. Pracowali najczęściej dla swoich patronów. Wielu z nich zajmowało się produkcją i naprawą rydwanów oraz hodowlą koni. Byli oni zwolnieni od przymusowych prac na rzecz państwa i posiadali własne nadziały ziemi. Służyli także w wojsku. Zubożali wolni poddani byli pozbawieni własności i żyli z uprawy ziemi należącej do innych. Byli zobowiązani do przymusowych prac i służby wojskowej. Wydzielano także kategorię ubogich, nie posiadających własności rolników. Państwo świadomie dzieliło imperialne społeczeństwo na kategorie aby łatwiej je kontrolować. Gospodarka państwa Mitanni opierała się przede wszystkim na rolnictwie, choć w miastach istniało także rozwinięte rzemiosło dostarczające potrzebnych wyrobów. Pieczęcie cylindryczne produkowane w Mitanni docierały nawet na Peloponez. W kraju Hanigalbat produkowano naczynia szklane i glazurowaną ceramikę. Jednym z pierwszych na świecie ośrodków produkcji tych wyrobów było Tell Brak, czyli starożytne miasto Nawar. Rzemieślnicy wytwarzali rozpowszechnioną malowaną ceramikę typu Nuzi, obuwie, tkaniny i ubrania oraz biżuterię. Kwitła hodowla koni niezbędnych w wojnach prowadzonych za pomocą oddziałów rydwanów. Problemem ekonomiki i społeczeństwa mitannijskiego było coraz większe zadłużenie rodzin wolnych rolników, a także wynikająca z niego niewola za długi  utrata ziemi przechodzącej na własność wierzycieli. Ziemię często przekazywano bogatszym w ramach kontraktów zakładających fikcyjną adopcję wierzyciela przez dłużnika. Dzięki takim operacjom niektórzy właściciele ziemscy gromadzili w swoim ręku tysiące hektarów gruntu. Zjawisko to niszczyło strukturę społeczną, ekonomiczną i rodzinną nie tylko w Nuzi, gdzie jest najlepiej poświadczone. Powodowało ono koncentrację ziemi w rękach nielicznej elity, przede wszystkim wojskowej arystokracji maryannu. Władcy nie mogli lub nie chcieli zapobiegać wzrostowi zadłużenia i całkowicie porzucili opiekę nad ludnością w tym zakresie. Szerzyła się korupcja, a teksty z Nuzi mówią o miejscowym burmistrzu, który brał łapówki w zamian za korzystne wyroki sądowe.

Na południe od Mitanni rozwijała się Babilonia, zarządzana od ok. drugiej ćwierci, bądź połowy XV w. przed Chr. przez dynastię kasycką. Następujące po najeździe hetyckiego władcy Mursilisa na Babilon 40 lat stało się okresem ciemnym, w którym Babilonia pozbawiona była centralnej władzy. Kasyci, którzy objęli w niej władzę byli ludem pochodzącym z gór Zagros i używającym izolowanego języka. Napływali oni do kraju jeszcze za rządów dynastii amoryckiej i znajdowali prace jako robotnicy rolni i żołnierze. Zasiedlili obszary od środkowego Eufratu po Mały Zab. Pierwsi kasyccy władcy rządzili jeszcze poza Dolną Mezopotamią. Już po wyprawie Mursilisa, ok. 1500 r. przed Chr. Kasyci opanowali Babilonię. Ich dynastia rządziła tym krajem przez 576 lat. Rządy pierwszych kasyckich władców stanowią w dużej mierze wiek ciemny ze względu na ubóstwo źródeł. Migracja Ksytów do Mezopotamii była jedynie częścią większych ruchów ludności, które objęły obszary Wyżyny Irańskiej, gór Zagros i Mezopotamii. Kolejne fale migrantów zasiedlały Mezopotamie jeszcze w czasach I dynastii babilońskiej. Kasyci odegrali ważną rolę we wprowadzeniu do użytkowania zaprzężonych w konie rydwanów na obszarze południowej Mezopotamii. Pierwsi przybysze charakteryzowali się klanową organizacją społeczną i nomadycznym trybem życia. Pierwszymi znanymi ze źródeł władcami kasyckimi byli Gandasz, Agum, Kasztiliasz, Abi-ratasz i Urzi-gurumasz. Byli oni współcześni ostatnim władcom dynastii amoryckiej. Panowali oni na terytoriach stanowiących peryferia królestwa Babilonii, takich jak dorzecze  Dijali. Po złupieniu Babilonu przez Hetytów kraj przeżył także najazdy władców Kraju Nadmorskiego, Elamitów, Hanejczyków, a także zapewne samych Kasytów. Teksty opisujące panowanie Aguma przypisują mu sprowadzenie z powrotem do Babilonu zrabowanego przez Hetytów posągu boga Marduka, odbudowę świątyń i ponowne zasiedlenie okolic Esznunny. Za jego panowania Kasyci opanowali też część gór Zagros. Oznacza to, że być może już w krótkim czasie po upadku miasta kasycką dynastia objęła władzę w Babilonie. Agum nosił już tytuł króla Kasytów i Akadów oraz króla Babilonii. Na początku Kasyci panowali jedynie nad północną częścią Babilonii, ponieważ południowa część Kraju nadal znajdowała się pod rządami dynastii Kraju Nadmorskiego, której przedstawicielami byli władcy tacy jak Peszgaldaramesz i Ajadaragalama. Panowali oni nad Uruk, Larsą, Ur i prawdopodobnie także nad Nippur. Utrzymywali relacje dyplomatyczne z Kasytami. Późniejsze kroniki wspominają, że król kasycki Burnaburiasz I zawarł traktat graniczny z asyryjskim władcą Puzur-Aszurem III. Kasyci osiedlali się także na terenie Arrapchy, należącej do państwa Mitanni, co może wskazywać na co najmniej poprawne stosunki kasyckiej Babilonii z tym królestwem. Z Egiptem utrzymywali ożywione stosunki także jego dalsi następcy: Kadaszman-Enlil I i Burnaburiasz II. Za panowania Kasztiliasza III jego brat Ulamburiasz zdołał podbić Kraj Nadmorski, którego włacy uciekli do Elamu. Zarządzał on później tym terytorium i ogłosił się królem Kraju Nadmorskiego. Agum III, syn Kasztiliasza podbił resztkę władzta dynastii nadmorskiej podbijając miasto Dur-Enlil. Odważnik kamienny w kształcie żaby z inskrypcją Ulamburiasza został znaleziony aż na stanowisku archeologicznym Metsamor w Armenii, na Kaukazie. Kasztiliasz III z kolei zdołał zająć Larsę i Nippur, jeden z najważniejszych ośrodków religijnych kraju. Zbudował także kanał Sumundar, doprowadzający wodę do Nippur. Prawdopodobnie Agumowi III udało się także opanować wyspę Dilmun, przejmując ją bezpośrednio z rąk dynastii Kraju Nadmorskiego, o czym świadczą znalezione tam tabliczki sygnowane latami jego panowania. Królowie kasyccy ustanowili prestiżowe stanowisko namiestnika Dilmun. Świadczy to o przywiązywaniu przez nich szczególnej wagi do Zatoki Perskiej i przebiegających przez nią morskich szlaków handlowych. Kasyci zapanowali zatem nad całą Babilonią już w pierwszej połowie XV wieku przed Chr. Na wschodzie ich domena objęła dolinę Dijali i podnóża Zagrosu. Kształt północnej granicy ich państwa jest słabo znany. Po tych podbojach nastąpiła faza stabilizacji władzy dynastii kasyckiej, rozbudowy relacji dyplomatycznych z innymi mocarstwami i intensywnego programu budowlanego. Władcy pieczołowicie odnawiali babilońskie miasta i świątynie, kontynuując w ten sposób tradycje dawnych mezopotamskich dynastii. Królewskie inskrypcje budowlane były spisywane w języku sumeryjskim, co było także czytelnym nawiązaniem do dawnej przeszłości kraju. Królowie starali się podnieść i zabezpieczyć pozycję międzynarodową Babilonii poprzez przymierza przypieczętowane małżeństwami dynastycznymi z królami innych mocarstw. Zawarto tego typu porozumienia z Asyrią, Egiptem, Hetytami i Elamem. W ten sposób zaczął kształtować się ład międzynarodowy w późnej epoce brązu. Piętnasty w kolejności władca kasycki, Karaindasz (ok. 1415/1410 przed Chr.) był pierwszym władcą kasyckim, o którym wspominają współczesne mu inskrypcje. Zbudował on niewielką świątynię bogini Isztar (Inanny) w Uruk, ozdobioną reliefowymi wyobrażeniami bóstw wody. Prowadził też korespondencję dyplomatyczną z egipskimi faraonami. Totmes III otrzymał dary dyplomatyczne od babilońskich posłów w czasie swej kampanii przeciw Mitanni. Zawarł także traktat graniczny z asyryjskim władcą Aszurem-bel-niszeszu, aby zabezpieczyć babilońską północną granicę, a także szlaki handlowe i komunikacyjne prowadzące na zachód. Następcą Karaindasza został Kdaszmanharbe (ok. 1400 przed Chr.), który walczył z plemionami Sutejczyków na północy i umocnił graniczną twierdzę Szarszar w Dżabal Biszri oraz kazał w jej okolicy wykopać studnie i osiedlić ludzi. Oznacza to, że władza Kasytów sięgnęła poza środkowy Eufrat. Kazał wykopać kanał Diniktum by zasilić wodą miasta nad rzeką Dijalą. Zainicjował kontakty dyplomatyczne między Babilonią a Elamem. Kolejny władca, Kadaszman Harbe (koniec XV w. przed Chr.) nadal walczył z Sutejczykami. Jego następca, Kurigalzu I (ok. 1400-1378 przed Chr.) zapoczątkował wielki program budowlany w całej Babilonii. Objął on Adab, Der, Isin, Kisz, Nippur, Sippar, Ur, Uruk, Agade, Borsippę, i Eridu. Budował głównie świątynie i fortyfikacje. Ofiarował świątyni Isztar liczne majątki ziemskie. Jego największym założeniem było wzniesienie nowej stolicy, Dur-Kurigalzu na północ od Sippar. Zapoczątkował w ten sposób trend budowy nowych stolic przez bliskowschodnich władców późnej epoki brązu. Miasto zostało strategiczne ulokowane blisko zbiegu Tygrysu i Dijali. Miało spełniać funkcję twierdzy broniącej Babilonii przed atakami ze strony Mitanni i Asyrii. Stał się też kolejną, po Babilonie rezydencją królewską. Kurigalzu wzmocnił międzynarodową pozycję Babilonii dzięki dyplomatycznym małżeństwom z  przedstawicielami rodów królewskich Egiptu i Elamu. Jego córka i wnuczka wyszły za Amenhotepa III, a Babilon i Dur-Kurigalzu zostały wspomniane w inskrypcji w świątyni grobowej tego władcy. Kurigalzu odmówił zwarcia sojusz z władcami kananejskimi przeciw Egiptowi. Dzięki tym dobrym relacjom do Babilonii docierały także duże ilości egipskiego złota z Nubii. Przedmiot z hieroglificznym napisem wymieniającym imię Kurigalzu i znalezionym w Metsamor na Kaukazie pokazuje rozległy zasięg kontaktów Babilonii w tych czasach. Inne córki Kurigalzu poślubiły także elamickich władców: Pahiriszana i Humbanumenę. Za panowania Kurigalzu I Babilonia osiągnęła szczyt potęgi i stała się ważną częścią bliskowschodniego systemu regionalnego jako jedno z mocarstw. Babilonia była krajem ludnym, szybko tez przyswoiła sobie sztukę walki za pomocą rydwanów bojowych. Kraj obfitował  także w dobre konie. Nie pochodziły one jednak z samej Mezopotamii, ale były sprowadzane z Iranu, szlakiem przebiegającym przez dolinę Dijali, który Kasyci kontrolowali. M. in. ze względu na te powiązania i szlaki powstała rezydencja w Dur-Kurigalzu.

Kasyci przyjęli babilońską kulturę i język akadyjski, ale jeszcze długo zachowywali znajomość własnego języka i kult własnych, kasyckich bóstw. Kasyccy władcy byli koronowani w świątyni Szukamuny i Szimaliji, bóstw patronujących rodowi królewskiemu. Czcili bogów takich jak Harbe, Mizir, Sah, Sipak, Marutasz, Buriasz, czy Szuriasz (bóg Słońca, indoirański Surja). Kasyci stanowili ważną część rządzącej elity, ale byli nie liczni i nie pełnili najważniejszych funkcji urzędniczych. Osiedlali się w Babilonii, dolinie Dijali i w górach Zagros. Zorganizowani byli w tzw. domy, czyli klany rodzinne pochodzące od wspólnego przodka i posiadające przywódców. Okres kasycki był kontynuacja poprzednich faz rozwoju mezopotamskiej kultury. Przybysze używali w inskrypcjach języka sumeryjskiego, a w innych tekstach akadyjskiego (babilońskiego). Z czasem całkowicie zasymilowali się z babilońskim otoczeniem. Na czele społeczeństwa stał rzecz jasna król, będący najwyższym sędzią i autorytetem religijnym. Sprawował władzę wędrując pomiędzy królewskimi rezydencjami (Babilon, Dur-Kurigalzu) i ważnymi sanktuariami (Nippur, Agade, Esznunna). Najważniejsze funkcje w zarządzaniu państwem pełnili: wezyr (sukkalmah), herold, dowódca rydwanów (sakrumasz), sekretarze królewscy (sukkallu) i dworzanie. Terytorium państwa było podzielone na prowincje zarządzane przez namiestników (szakin mati). Centrami tych prowincji były główne babilońskie miasta. Babilonia kontrolowała region Suhu nad środkowym Eufratem i wyspę Dilmun na wodach Zatoki Perskiej. Teksty z Nippur wskazują na budowę świątyń i aktywność handlową Babilończyków na tej wyspie. Babilonia Kasytów utrzymywała dyplomatyczne i handlowe relacje z sąsiadami: Elamem, Asyrią, Mitanni, a także z odleglejszymi mocarstwami: Egiptem, państwem Hetytów, miastami Lewantu. Kraj potrzebował surowców, w które był ubogi, a królowie chcieli zyskać sojuszników. Działania dyplomatyczne obejmowały zaaranżowane małżeństwa władców i członków ich rodzin, a także wymianę darów i specjalistów. W połowie II tysiąclecia przed Chr. Dolną Mezopotamię, a więc Babilonię dotknął ostry kryzys demograficzny i ekonomiczny. Wzrost ludności znany z poprzednich epok został zahamowany, a wielkość populacji zaczęła spadać. Obszary marginalne takie jak dolina środkowego Eufratu zostały opuszczone przez mieszkańców, co tylko pogłębiło izolacje Babilonii. Na południu kraju degradacji ulegały systemy irygacyjne, a żyzne dotąd pola zamieniały się w pastwiska,  bagna i nieużytki. Następował proces zasolenia pól, który czynił je niezdatnymi rolniczo. Nawet gęsto zaludniona dolina Dijali doznała spadku ludności o połowę. Gwałtownie zmniejszyła się liczba ludności najważniejszych miast. Południowa Babilonia straciła znaczenie na rzecz północnej części kraju. Centrum władzy i osadnictwa stały się teraz miasta takie jak Babilon, Dur-Kurigalzu, Borsippa i Nippur. Na południu nieco lepiej wiodło się miastu Ur, ale liczba miast nadal spadała. Zmniejszyła się ranga i stopień samorządności większości miast. Najważniejsze pozostały ważnymi centrami kultowymi i siedzibami namiestników. Kasyckie grupy plemienne weszły w społeczeństwo w znacznej mierze zdezurbanizowane, w stanie rozpadu. W gospodarce pojawiły się zajmujące się produkcją rodzinne korporacje, oparte na stosunkach pokrewieństwa, nieznane wcześniej cywilizacji mezopotamskiej. Ważnymi lokalnymi centrami administracyjnymi stały się świątynie, które jednak utraciły wiele ze swego dawnego ekonomicznego znaczenia. Z czasem zaczęły się gospodarczo odbudowywać. Gospodarka Babilonii za panowania Kasytów stała się bardzo spersonalizowana, wysoce zróżnicowana i dostosowana do warunków lokalnych, co było charakterystyczne dla gospodarek późnej epoki brązu. Wraz z adaptacją rydwanów zaprzężonych w konie w kasyckiej Babilonii pojawiła się grupa wojskowych profesjonalistów wyspecjalizowanych w walce z rydwanów i obdarzanych przez władców nadaniami ziemi. Spora część ziemi należała także do świątyń. Królowie nadawali ziemię zasłużonym dowódcom wojskowym, urzędnikom i kapłanom. Ziemia ta była dziedziczna i stanowiła własność obdarowanych. Tym nadaniom towarzyszyło tworzenie specjalnych kamiennych stel stawianych w świątyniach. Były one pokrywane symbolami i wyobrażeniami bóstw i nosiły inskrypcje potwierdzające królewskie nadania ziemi. Stele te nosiły nazwę kudurru. Teksty nadań były także kreślone na glinianych tabliczkach i przechowywane w oficjalnych archiwach. Nadawano zwykle od 80 do nawet 1000 hektarów ziemi. Zwykli obywatele Babilonii, a zwłaszcza zamieszkująca wieś ludność rolnicza przeżywali okres zubożenia i upadku dawnego statusu społecznego. Rolnicy stali się w większości półwolnymi pracownikami, obrabiającymi pola należące do świątyń bądź do prywatnych właścicieli ziemskich, czyli członków elity. Wzrastało znaczenie pracy niewolniczej. Nieco lepiej wiodło się specjalistom z różnych dziedzin i stałym pracownikom świątyń i pałaców. Wieś została zdominowana przez prywatne majątki ziemskie należące do poszczególnych rodzin i obsługiwane przez rzesze półwolnych robotników rolnych. W miasta żyli zaś głównie urzędnicy, rzemieślnicy, funkcjonariusze instytucji i specjaliści. W późniejszych fazach okresu kasyckiego ludy koczownicze zaczęły zasiedlać obszary marginalne Babilonii. Działanie systemu ekonomicznego Babilonii zależało od sprawności systemu irygacyjnego. Królowie inicjowali budowę kanałów, ale za ich utrzymanie i działanie na lokalnym poziomie była odpowiedzialna administracja poszczególnych prowincji. Zarządzała ona także produkcją rolną i kontrolowała wiele stad zwierząt hodowlanych. Zbierali podatki w formie płodów rolnych, takich jak sztuki bydła, sezam i daktyle. Mieszkańcy wsi byli zobowiązani do przymusowych robót i służby wojskowej na rzecz króla i administracji prowincjonalnej. Namiestnicy często polegali na przymusowej pracy mieszkańców w różnych sektorach gospodarki (rolnictwo, ogrodnictwo, pasterstwo, produkcja rzemieślnicza, czynności administracyjne). Wśród robotników przymusowych byli liczni cudzoziemcy (Asyryjczycy, Huryci, Elamici, Hetyci i Amoryci), w większości prawdopodobnie jeńcy wojenni. Mimo kryzysu Babilonia pozostawała jednym z mocarstw i jednym z najważniejszych ośrodków kulturowych ówczesnego Świata. Czynnikiem podtrzymującym rozwój gospodarczy był handel, zwłaszcza dalekosiężny. Przez Babilonię wiódł szlak z Azji Środkowej i Wyżyny Irańskie, poprzez Zagros i dolinę Dijali. Sprowadzano tą drogą cynę, lapis-lazuli i konie. Były to towary, które (obok płodów rolnych i tkanin) Babilonia oferowała kupcom bliskowschodni,. Kontrola wyspy Dilmun wskazuje, że Kasyci przywiązywali dużą wagę do szlaków morskich Zatoki Perskiej, łączących Mezopotamię z Półwyspem Arabskim i Południową Azją.

Późna epoka brązu, nazywana czasami systemu regionalnego, była okresem wzmożonych interakcji dyplomatycznych, a także konfrontacji militarnych pomiędzy państwami Żyznego Półksiężyca i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Ukształtował się system złożony ze średniej wielkości państw mocarstwowych sprawujących kontrolę nad mniejszymi, zależnymi państewkami lokalnymi. Był to układ stabilny przez prawie 300 lat, a mocarstwa zachowywały przez ten czas swoją pozycję. Na wschodzie regionu bliskowschodniego leżał Elam, kontrolujący sporą część Wyżyny Irańskiej i północne wybrzeże Zatoki Perskiej. Na zachód od niej leżała Babilonia kasycką, obejmująca tereny Dolnej Mezopotamii, doliny Dijali, środkowego Eufratu i wyspy Dilmun. Północną Mezopotamię i część Lewantu kontrolowało Mitanni, ale ok. 1350 lat przed Chr. straciło mocarstwową pozycję na rzecz Asyrii i państwa Hetytów. Ci ostatni przejęli władzę nad częścią Syrii i północnej Mezopotamii, władając jednocześnie spora częścią Anatolii. Obszary od południowego Lewantu po Nubię opanował imperialny Egipt Nowego Państwa. W XIV w. przed Chr. w skład tego koncertu mocarstw weszła Ahhijawa, czy władztwo Greków mykeńskich, które opanowało minojską Kretę i zaczęło rywalizować z Hetytami w zachodniej Azji Mniejszej. System regionalny osiągnął szczyt swego rozwoju w czasach panowania egipskiego króla Nebmaatre Amenhotepa III (1387-1349 przed Chr.), syn i następca Totmesa IV, który objął rządy w czasie pokoju wzrastającej prosperity gospodarczej Egiptu. Pokój z Mitanni był już wówczas zapewniony traktatami pokojowymi. Hetyci nie stanowili zagrożenia dla Egiptu, który utrzymywał dobre stosunki z wszystkimi mocarstwami. Posiadłości lewantyńskie i nubijskie uznawały władzę Egiptu, a ich mieszkańcy nie wzniecali buntów. Małżonką Amenhotepa została Tija, córka wielmożów z Achmin. Małżeństwo to miało na celu zapewnienie królowi poparcia jednej z potężnych frakcji dworskich. W ciągu swego panowania Amenhotep wypuszczał do obiegu fajansowe skarabeusze z inskrypcjami upamiętniającymi ważne z jego punktu widzenia wydarzenia: królewskie małżeństwa, polowania, konstrukcję kanałów i sztucznych zbiorników wodnych. Król poświęcał się działalności pokojowej aktywność militarną ograniczając do minimum. Prowadził intensywną korespondencję dyplomatyczną z innymi monarchami i często wyjeżdżał na polowania na dzikie byki i lwy. Świadectwem dyplomatycznych poczynań króla jest zespół tzw. listów z Amarna, składający się z ponad 360 glinianych tabliczek, na których spisano w pismem klinowym w języku akadyjskim korespondencję dyplomatyczną z czasów Amenhotepa III i jego następcy Amenhotepa IV Echnatona. Zostały one znalezione na terenie dawnej stolicy Echnatona, Tell el-Amarna, czyli starożytnego Achetaton. Zawierają one listy pisane do  faraonów przez władców Asyrii, Egiptu, Mitanni, Babilonii, Arzawy, Hetytów, Cypru, a także przez władców lewantyńskich zależnych od Egiptu. Zbiór nie jest kompletny, gdyż zawiera niewiele egipskich odpowiedzi na tę korespondencję. Przynosi on jednak masę informacji o stosunkach międzynarodowych, kontaktach, stanie cywilizacji oraz dziejach politycznych i militarnych późnej epoki brązu. Z listów można wywnioskować, jak wysoka była pozycja Egiptu i jego władców w tym okresie. Egipscy królowie często brali do swych haremów córki obcych władców, ale żadna egipska księżniczka nie wyszła za obcego króla. Amenhotep III odmówił nawet ręki swej córki królowi babilońskiemu Kadaszmanenlilowi I. Wszyscy władcy pożądali egipskiego złota i zawsze prosili o jego przesłanie. W korespondencji władcy mocarstw regionalnych nazywali siebie wielkimi królami i braćmi. W dużo niższej pozycji pozostawali pomniejsi, zależni władcy nazywani synami, sługami i małymi królami. Zwracali się oni do władców mocarstw jako do ojców. Władcy imperiów starali się postrzegać siebie nawzajem jako równych sobie braci. Wzajemność i równość relacji dyplomatycznych i handlowych była ich podstawowym elementem. Dwory królewskie gościły się wzajemnie i wysyłały sobie bogate podarunki. Władcy skrupulatnie liczyli wartość otrzymanych i wysyłanych darów, tak, aby jak najlepiej wyjść na wymianie. Ceremonialna wymiana darów okazywała się często bliska handlowi, w którym każda strona starała się osiągnąć większe korzyści. Była ona także ważnym źródłem poszukiwanych przez elity dóbr: kruszców, broni, pojazdów, wyrobów rzemieślniczych, koni. W przypadku pomniejszych władców ofiarowywali oni królom imperiów swoją lojalność, pomoc wojskową i trybut w zamian za ochronę. W Lewancie władcy często starali się zyskać poparcie faraona przeciw wrogim królom sąsiednich państewek, z którymi prowadzili ustawiczne walki. Amenhotepa III łączyły dobre stosunki z Mitanni, kilkukrotnie brał za żony mitannijskie księżniczki. Dwukrotnie kiedy Amenhotep zachorował mitanniscy władcy wysyłali mu posąg bogini Isztar z Niniwy uchodzący za cudowny. Stałe kontakty między dworami królewskimi umożliwiały upowszechnienie wynalazków, innowacji cywilizacyjnych i osiągnięć kulturalnych. Za panowania Amenhotepa III Egipt cieszył się świetną koniunkturą gospodarczą, obfitymi żniwami i wysokimi wylewami. Nilu. Bogaciły się nie tylko elity, ale także większość egipskiego społeczeństwa. Król obracał swoje bogactwa na ambitne projekty budowlane, takie jak świątynie w Luksorze i Karnaku, miasta świątynne Nubii, albo własna świątynia grobowa i pałac w Malkata, flankowane posągami zwanymi później kolosami Memnona. Rozwijał się system administracyjny kraju, w którym udział mieli tak wybitni urzędnicy, jak Amenhotep, syn Hapu, nadzorca królewskich prac budowlanych i architekt. Królewscy ministrowie budowali sobie okazałe, zdobione malowidłami i reliefami grobowce. Jedne z najpoważniejszych zmian zapoczątkował Amenhotep III w dziedzinie religijnej. Choć pierwsi władcy XVIII dynastii obstawali przy kulcie tebańskiego boga Amona, Przesunięcie politycznego środka ciężkości Kraju nad Nilem na północ, do Dolnego Egiptu i Memfis miało także wpływ na przemiany religijne. Już Totmes III wolał obdarzać nadaniami świątynie pozostałych bóstw, obniżając rangę kultu Amona. Zaczęła się upowszechniać teologia sformułowana przez kapłanów z Heliopolis, która główny nacisk kładła na naczelną rolę boga Słońca Re, głównej postaci doktryny eschatologicznej. Zaczął się upowszechniać w związku z tym kult Atona, bóstwa stanowiącego upostaciowanie tarczy słonecznej, stanowiącego zrazu aspekt siły kosmicznej boga Re. Kult Atona i teologia helipolitańska wiązały się z coraz intensywniejszym podkreślaniem boskości królów, począwszy od Totmesa III. Amenhotep III faworyzował kult Atona i z biegiem czasu zwracał coraz więcej uwagi na solarne apekty staroegipskiej religii. Tendencje te miały się w pełni objawić w czasach panowania jego następcy. W ostatnich latach panowania Amenhotepa III król deifikował się i przeniósł do pałacu w Malkata w pobliżu nekropolii tebańskiej. Rządy zaczął sparawować za niego syn, Amenhotrp IV. Amenhotep III zmarł po długiej i ciężkiej chorobie. Wieści o jego śmierci pozostali władcy uczestniczący w koncercie mocarstw przyjęli z autentycznym ubolewaniem. Tron objął po nim jego młodszy syn Nefercheperure Uaenre Amenhotep IV (1349-1341/1333 przed Chr.). Okres jego rządów miał okazać się przełomowy, nie tylko z powodu prowadzonej przez niego polityki wewnętrznej, ale także z powodu tego, co działo się na arenie międzynarodowej poza Egiptem. Działania nowego władcy w sferze kultu religijnego i podstaw władzy królewskiej zasłużyły w oczach współczesnych badaczy na miano rewolucji amarneńskiej. Warto jednak pamiętać, że działalność Amenhotepa IV była konsekwentną kontynuacją działań jego ojca w dziedzinie religii i ideologii, choć w stopniu dotąd niewidzianym. Wszystko działo się na zasadzie poleceń i dekretów króla, które były skwapliwe realizowane przez poddanych. Reforma religijna rozpoczęła się od budowy kompleksu czterech świątyń Atona w Karnaku, niedaleko sanktuarium Amona. Od początku widać było, że nowy faraon kładzie wielki nacisk na kult solarny. Zmienił się typ przedstawień boga Atona, który teraz był ukazywany w sztuce jako dysk słoneczny z promieniami zakończonymi wyobrażeniami ludzkich dłoni. Pełne imię czczonego przez nowego władcę bóstwa brzmiało: Żywy Re, Władca Horyzontu, Radujący Się w Świetlistym Kraju, Żyje w Swym Imieniu Jako Re Ojciec, Który Przychodzi Jako Aton. Pomiędzy 3 a 5 rokiem panowania młody władca zmienił swoje imię z Amenhotepa na Echnatona (staroegips. dobroczynny dla Atona, żywy duch Atona), co było dobitnym potwierdzeniem dokonujących się zmian. W piątym roku panowania rozpoczął budowę nowej stolicy Achetaton (staroegips. horyzont Atona) w środkowym Egipcie, na wschodnim brzegu Nilu, ok. 280 kilometrów na północ od Teb. Prace nad budową szybko postępowały i już w kolejnym roku postawiono kamienie graniczne miasta. Zostało ono poświęcone Atonowi, a król zainicjował kult tego boga w nowym mieście. Niedługo potem Achetaton stało się rzeczywistą rezydencją królewską. Budowa miasta postępowała szybko. Badania prowadzone później przez archeologów pozwoliły odtworzyć krótka historię tego miejsca, a także szczegóły życia codziennego i administracji. Achetaton, rozciągnięte wzdłuż brzegu Nilu, składało się z kilku dzielnic mieszkalnych oraz kompleksów kultowych z Wielką Świątynią Atona na czele. Była ona miejscem publicznego kultu Atona, w którym brały udział spore grupy ludzi, co było nowością, ponieważ tradycyjnie świątynie egipskich bóstw były dostępne jedynie dla kapłanów i króla. Nowe osiedle wzniesiono na płaskiej powierzchni sąsiadującej z doliną Nilu. Wznoszą się nad nią klify skalnej, złożonej z lokalnego piaskowca terasy, górującej nad płaską równiną zalewową. Dzielnice mieszkalne i budynki publiczne zostały wzniesione wzdłuż brzegu rzeki, by zapewnić łatwy dostęp do wody. W północnej części miasta znajdowały się dwa pałace, w centralnej wielka świątynia Atona i kolejne pałace, na południu kolejne świątynie Atona. Największe wrażenie musiał robić tzw. północny pałac nadrzeczny, gdzie w tzw. Oknie Pojawień nad wejściem faraon ukazywał się swoim poddanym. Pałace były bogato zdobione kolorowymi malowidłami i posiadały obszerne zaplecze pomieszczeń gospodarczych. W centralnej części miasta największe wrażenie musiały robić Wielka Świątynia Atona i Wielki Pałac. We wschodniej części miasta odkryto osady robotników, którzy pracowali przy wznoszeniu i upiększaniu nowej metropolii, oraz przy wykuwaniu skalnych grobów królewskich. Obok tych osad znajdowały się cmentarzyska ich mieszkańców. W skalnych klifach na wschód od miasta wykuto groby dla faraona, członków jego rodziny i dostojników. W skałach wyrzeźbiono także stele, inskrypcje i płaskorzeźby. Budynki nowej stolicy wzniesiono z cegły mułowej, niekiedy, zwłaszcza w przypadku ważniejszych obiektów, pokrywano  ściany kamienną okładziną. W ścianach klifu położonego na wschodzie znajdowały się też kamieniołomy, gdzie wydobywano piaskowiec i wapień służące do budowy miasta. Zaplecze rolnicze nowego miasta znajdowało się na zachodnim brzegu Nilu. Zwykli mieszkańcy Achetaton zajmowali proste domy z cegły mułowej. Nową stolicę zamieszkiwało ok. 20-50 tys. ludzi. Dziś jej pozostałości są najlepiej zachowanym staroegipskim osiedlem. Główną częścią miasta był obszar centralny, gdzie rezydował dwór królewski i znajdowały się główne świątynie. Wokół nich znajdowały się luksusowe rezydencje dworzan, skrybów, architektów i dostojników. Tutaj życie obracało się wokół królewskiego kultu Atona i dworu faraona-reformatora. Oprócz tego archeologom udał się zlokalizować mniejsze świątynie, pałace królewskie, wioskę robotników pracujących przy budowie grobowca i warsztat rzeźbiarza Totmesa. Świątynie były miejscami publicznego kultu, w którym naczelną rolę spełniał król wraz ze swoją rodziną. Główną arterią miasta była tzw. Droga Królewska łącząca najważniejsze pałace i świątynie. Była ona miejscem częstych uroczystych procesji, w których uczestniczył Echnaton, jego małżonka Nefertiti, ich dzieci, oraz kapłani i dostojnicy. Echnaton budując miasto Achetaton i jego świątynie wprowadził w życie nową koncepcję religijną, będącą jednak w dużej mierze rozwinięciem teologii heliopolitańskiej i nowych nurtów związanych z religią solarną, które rozwijały się już za panowania poprzednich władców. Aton zaczął być czczony jako jedyne bóstwo, z pominięciem innych bogów staroegipskiej religii i odwołania do nich. Kult innych bóstw został zakazany. Majątki sanktuariów przekazano Atonowi. W wielu wypadkach zwolennicy Atona niszczyli wizerunki tradycyjnych bóstw i inskrypcje im poświęcone. Prawdopodobnie cele Echnatona były ściśle religijne, ponieważ wielkie sanktuaria nie stanowiły dotąd żadnej politycznej konkurencji dla faraonów. Rewolucję przeprowadził za pomocą oddanej grupy elity, która była na szczytach władzy już za panowania jego ojca. Kult Atona jest określany jako pierwsza monoteistyczna religia w dziejach Świata. Powstał on jako przekształcenie teologii helipolitańskiej i staroegipskiej religii solarnej, w której henoteizm przekształcił się w kult jedynego słonecznego bóstwa, pomijający całkowicie innych bogów. W nowej religii mocno podkreślano rolę króla, który był jedynym znawcą i depozytariuszem nowej doktryny, jedynym pośrednikiem między ludźmi a bóstwem. Monarcha został w ten sposób wyniesiony do pozycji nie mającej żadnych analogii w dawniejszej historii Egiptu. Ludzie zamieszkujący Achetaton modlili się do wizerunków przedstawiających rodzinę królewską czczącą boga Atona. Upowszechniły się wizerunki ukazujące faraona w sytuacjach prywatnych z rodziną i nowy styl w sztuce, dostosowany do wyobrażeń nowej doktryny. W 13 roku panowania Echnaton zainicjował kampanię prześladowania kultów innych bóstw, która najmocniej wymierzona była w kult Amona tebańskiego. Niszczono przedstawienia i zapisy imion bóstw. Wszystko działo się na rozkaz władcy, przy udziale urzędników i wojska, bez widocznej opozycji. Znaleziska archeologiczne wskazują jednak, że nawet w Achetaton zwykli mieszkańcy Egiptu tak naprawdę nie porzucili kultu dawnych bóstw. Echnaton zmarł w 16 lub w 17 roku swego panowania i został pochowany w grobowcu po wschodniej stronie Nilu w Achetaton. Jego śmierć oznaczała koniec zapoczątkowanych przez niego reform religijnych i powrót do tradycyjnej, staroegipskiej religii. Jego następcą został Anchcheperure Smenkchare (ok. 1335-1332 przed Chr.), który w ostatnich latach panowania Echnatona mógł pełnić funkcję koregenta. Panował krótko i jest znany z kilku inskrypcji. Był krewnym Echnatona i jest prawdopodobne, że panował wraz królową wdową Nefertiti, znaną teraz pod imieniem Neferneferuaten. Po Smenchkare na tronie zasiadł Tutanchaton, który rychło zmienił imię na Nebcheperure Tutanchamon (ok. 1332-1322 przed Chr.) i w momencie objęcia władzy był dziewięcioletnim chłopcem. Mógł być synem Echnatona, bądź synem Smenchkare. Jego małżonką została Anchesenamon, prawdopodobnie córka Echnatona. Rzeczywistą władzę sprawował w zastępstwie młodego króla wezyr Aje, pochodzący z możnego rodu spokrewnionego z XVIII dynastią. Już za panowania Echnatona sprawował on wiele ważnych funkcji urzędniczych i wojskowych, a teraz miał w ręku całą administrację kraju. Do dużego znaczenia doszedł też wojskowy Horemheb, który objął stanowisko głównodowodzącego wojsk faraona i tytuł dziedzicznego księcia, przynależny dotąd tylko następcom tronu. Po rewolucji amarneńskiej nastąpił okres reakcji i wymazywania kultu Amona. Działania te podjęli ci sami przedstawiciele elity, którzy uprzednio wykonywali polecenia Echnatona. Uznali, że należy położyć kres religii Atona, którą potraktowali jak nowinkarską herezję, niezgodną z ugruntowanymi doktrynami religijnymi. W Egipcie z powrotem otwarto świątynie pozostałych bogów i przywrócono kult. Sanktuaria odzyskały zarekwirowane majątki. Achetaton zostało opuszczone, a stolica przeniesiona z powrotem do Memfis. Tam też przenieśli się mieszkańcy stolicy Echnatona. Restytucja świątynnych majątków i dawnych kultów tylko pogłębiła chaos, który zapoczątkowały reformy Echnatona. Szerzyła się korupcja i kumoterstwo w atmosferze kryzysu, który ogarnął egipskie elity. Mimo to elita starała się propagandowo przedstawiać okres postamarneński jako czasy odbudowy, skontrastowane z nieszczęśliwymi czasami Echnatona, co widoczne jest w inskrypcjach Tutanchamona. Nowy kurs poparła armia zyskująca coraz większe znaczenie polityczne. Aje i Horemheb skłonili Tutanchamona do powrotu do Memfis i porzucenia reformy, którą armia do śmierci Echnatona popierała. Tutanchamon zmarł w wieku 19 lat wskutek malarii i chorób genetycznych. Został pochowany w grobowcu KV 62 w Dolinie Królów n Nekropolii Tebańskiej. Grobowiec ten odkryty przez archeologia i egiptologa Howarda Cartera w 1922 roku okazał się niemal nietknięty i dostarczył masy zabytków z czasów schyłkowej XVIII dynastii i informacji o tym okresie. Grób Tutanchamona jest niewielki i prawdopodobnie został on wzniesiony dla innej osoby, a później wykorzystany do pogrzebania zwłok tego właśnie króla. Wiele ze znalezionych w grobie przedmiotów pierwotnie należało do innych osób. . Wystrój i wyposażenie jego grobu są nader skromne jak na egipskie standardy, choć oczywiście do dziś robią olbrzymie wrażenie, zarówno na specjalistach, jak i na laikach. Grobowiec składa się w sumie z czterech komór. Ich ściany zostały pokryte malowidłami o religijnej treści. Pochówek władcy wyposażono w kilka tysięcy przedmiotów, które, jak wierzono, miały mu posłużyć w życiu pozagrobowym. Zostały one wykonane z drewna, metali szlachetnych, kamienia, tkanin, gliny itd. Były wśród nich m. in.: łuki i strzały, łóżka, bumerangi, krzesła, stołki, rydwan, kosze, pudełka, skrzynie, różnorodne figurki i modele, zbroja, wachlarze, biżuteria, paciorki, amulety, lampy, instrumenty muzyczne, insygnia królewskie, tarcze, przedmioty związane z kultem religijnym (kapliczki, rzeźby, ołtarze), berła, laski, narzędzia, przedmioty służące do pisania, naczynia, dzbany na wino, żywność i inne. Mumia faraona spoczywała w czterech skrzyniach grobowych, kwarcytowym sarkofagu i w trzech trumnach. Twarz mumii przykrywała ozdobna złota maska. Dzięki suchemu mikroklimatowi zamkniętego grobowca zachowały się tu nawet delikatne przedmioty z materiałów organicznych, takie jak bukiety kwiatów złożone przez żałobników na trumnie faraona. Wszystkie znalezione w grobowcu przedmioty są świadectwem wysokiego poziomu egipskiego rzemiosła i techniki w czasach Nowego Państwa i zaawansowania cywilizacyjnego czasów późnej epoki brązu. Wśród znalezionych w grobowcu przedmiotów znalazł się m. in. sztylet wykonany z żelaza meteorytowego oraz naszyjnik zawierający elementy wykonane prawdopodobnie z bursztynu bałtyckiego. Następcą Tutanchamona został Chepercheperure Irimaat Aje (ok. 1322-1318 przed Chr.), uprzednio wezyr i wiceregent. Zamierzał on poślubić królową wdowę, Anchesenamon, ta jednak nie chciała wyjść za poddanego spoza rodu panującego. Wysłała listy do hetyckiego władcy Suppiluliumy, który właśnie prowadził kampanię w Syrii, aby jeden z jego synów mógł ja poślubić. Hetycki władca rzeczywiście posłał do królowej jednego ze swych synów, Zannanzę, ale zmarł on w drodze do Egiptu, choć badacze nie są do końca pewni czy padł ofiarą zarazy, czy też został zamordowany. Aje mógł teraz objąć pełnię władzy, a królowa Anchesenamon została zmuszona do poślubienia go, choć zmarła niedługo potem. Śmierć hetyckiego księcia przyspieszyła jednak wybuch wojny między Egiptem a państwem Hetytów, która zaczęła się toczyć w Lewancie za panowania Aje. Działania wojenne prowadziły egipskie wojska pod wodzą Horemheba. Aje starał się doprowadzić do zwarcia pokoju z Hetytami i nie dopuścić, by Horemheb został jego następcą. Poczynania te spełzły na niczym. Nowy, wyznaczony przez króla głównodowodzący wojska, pochodzący z rodziny Aje nie zdołał osłabić pozycji Horemheba w armii. Wojna z Hetytami nadal trwała. Po śmierci Aje rządy szybko objął Dżesercheperu Setepenre Horemcheb (ok. 1318-1294 przed Chr.), pierwszy w historii Egiptu przedstawiciel korpusu oficerskiego, który zdobył władze królewską i osiągnął godność faraona, być może na skutek wojskowego zamachu stanu. Wobec kryzysu państwa energicznie zabrał się do wprowadzania potrzebnych reform i uzdrawiania sytuacji. Zreformował administrację Egiptu i odbudował siłę jego armii, wprowadzając zmiany organizacyjne. Wydał tzw. Wielki Edykt Horemheba, dokument prawny zaostrzający kary za korupcję, nadużycia urzędnicze, oszustwa przy poborze podatków, kradzież mienia należącego do faraona. Wprowadzał on drakońskie kary za przestępstwa, takie jak okaleczenie, pobicie, karę śmierci, a także wygnanie i przymusową służbę wojskową. Surowość kar wskazuje jak wielki był rozkład systemu administracyjnego i korupcja w okresie postamarneńskim. Sytuacja w Egipcie wymagała energicznych działań i uporządkowania, zwłaszcza w sytuacji rosnącego zagrożenia ze strony Hetytów. Horemheb zreorganizował pracę budowniczych królewskiej nekropolii z osady Deir el-Medina i zbudował sobie grobowiec wykuty w skale, znany jako KV 57, o zupełnie nowej konstrukcji i rozplanowaniu, zdobiony malowanymi reliefami. Na Horemhebie, faktycznie niespokrewnionym z dotychczasową rodziną panującą, skończyła się XVIII dynastia. Król nie miał bowiem własnych dzieci. W efekcie mianował on następcą wysokiego oficera i wezyra Paramessu, który w przyszłości miał się stać protoplastą XIX dynastii.

Tymczasem sytuacja polityczna i militarna w Azji Zachodniej w latach panowania Echnatona, a szczególnie za rządów jego następców zaostrzała się, co stanowiło zagrożenie dla egipskiego imperium w Lewancie. Jeszcze za panowania Amenhotepa III syryjscy wasale Egiptu zaczęli korzystać z niejasnej sytuacji i wzniecali kolejne niepokoje. Król Adbi-aszirta, władca zależnego od Egiptu królestwa na terenie prowincji Amurru zaczął prowadzić samodzielną politykę i budować swoje władztwo kosztem innych wasali faraona. Abdi-aszirta sformował swoją armię z band banitów habiru, oraz z najemników z plemienia Szardana, których wyszkolił do walki z zawodowymi wojskami. Zaoferował im żołd i możliwość wzbogacenia się. Cały czas udawał lojalnego wasala faraona i prowadził kolejne wyprawy wojenne przeciwko miastom i innym egipskim wasalom. Jego ludzie plądrowali obszary środkowego i południowego Lewantu. Awanturnik usprawiedliwiał swoje działania i przekonywał, że ci, których napadli jego ludzie, byli nielojalni wobec faraona. Zwrócił się przeciw Simuru, ważnemu portowi i ośrodkowi handlowemu, w którym rezydował egipski komisarz. Zajął je pod nieobecność przedstawiciela Egiptu. Król Byblos, Rib-hadda, wysyłał alarmujące listy do faraona i jego urzedników, Pisał do króla Egiptu, że Abdi-aszirta spał w królewskim pałacu w Simuru  i obrabował tamtejszy skarbiec. Kiedy egipski komisarz oskarżył Abdi-aszirtę o zdradę i bezprawne zajęcie miasta, syryjski władca napisał do faraona list, w którym wyjaśniał, że zaopiekował się po postu fortecą pozbawioną garnizonu. Straszył faraona, że król Mitanni, albo Hetyci za chwilę zagarną jego ziemie w Syrii i tylko on, Abdi-aszirta może być skutecznym i lojalnym obrońcą. Abdi-aszirta został w końcu pokonany w polu przez egipskie wojska. Za panowania Echnatona i jego następców jak najgorsze skutki miała awanturnicza działalność syna Abdi-aszirty, Aziru, która pogłębiała chaos w Lewancie. Aziru i jego bracia przejęli kontrolę nad całym krajem Amurru. Siłą nakłaniali lokalnych władców, by się do nich przyłączyli, prowokowali rebelie i zdobywali miasta. Oblegli nawet egipskiego namiestnika i jego garnizon w Simurze. W końcu Simura została zdobyta, a egipski gubernator poniósł śmierć. Aziru po zdobyciu miasta wysłał list do faraona, w którym zapewniał go o swojej lojalności. Faraon łudził się, że Aziru jest zdolny powstrzymać wojska Hetytów. Aziru sam prosił faraona o pomoc wojskową w razie napadu wojsk Suppiluliumy. Cały czas twierdził, że chroni interesy Echnatona na północy i rzeczywiście otrzymał pomoc wojskową. Echnaton postanowił wykorzystać Aziru jako bufor, który z niewielką pomocą egipską mógłby zatrzymać hetycką ekspansję. Ale niedługo potem Aziru rozpoczął negocjacje z królem Hetytów i jego wasalami, montując sekretną koalicję. Wszedł w porozumienie z władcami Ugarit i Kadesz. Aziru przechwycił tymczasem Tunip i resztki królestwa Nija oraz zagarniał terytorium wiernych wasali Egiptu w porozumieniu z władcą Kadesz. W końcu wypowiedział posłuszeństwo faraonowi przeszedł na stronę Hetytów, oddając im przy okazji sporą część środkowego Lewantu. Jeszcze na przełomie XV i XIV w. przed Chr. Hetyci zdołali opanować Kizzuwatnę, co stało się wyzwaniem dla imperialnej potęgi Mitanni. Hetyci przekroczyli bowiem barierę gór Taurus, dotąd oddzielającą Mitanni od północnych sąsiadów. Mitanni było już w tym momencie mocno osłabione. Tymczasem na północy, w państwie Hetytów rozpoczynał się okres Nowego Państwa. Zdołało ono w końcu przezwyciężyć czasy chaosu, uzurpacji i walk wewnętrznych, które toczyły je od czasu śmierci Mursilisa. Dzięki wprowadzaniu w życie klauzuli edyktu Telepinusa, mówiącej o nadaniach ziemi w zamian za lojalność i służbę władcy hetyccy stopniowo umacniali swoją władze nad elitami i prowadzili proces konsolidacji i unifikacji państwa. Badania archeologiczne wskazują na liczne inwestycje budowlane i wznoszenie miast na z góry ustalonym planie przez hetyckich władców począwszy od ostatniej ćwierci XVI w. przed Chr. Działo się to w trudnych warunkach najazdów Kasków z północy i konfliktów z ościennymi państwami, Arzawą, Kizzuwatną i Mitanni. W połowie XV wieku przed Chr. władzę w państwie hetyckim przechwyciła nowa, luwijska dynastia wywodząca się z Kizzuwatny. Państwo to już od dawna wywierało wpływ kulturalny na Hetytów, zwłaszcza dzięki tekstom docierającym stamtąd do Hattusas. Pierwszym władcą tej dynastii był Tudhalijas I (ok. 1450-1420 przed Chr.), który objął rządy po serii przewrotów pałacowych i walk wewnętrznych. Nowy władca starał się odnowić ambicje imperialne Hetytów, choć nie było to łatwe w ówczesnych warunkach. Ustanowił dwie główne prowincje Górnego i Dolnego Kraju. Kultura hurycka zaczęła w jego czasach wywierać olbrzymi wpływ na Hetytów. Tudhalijas I podpisał korzystny dla Hetytów traktat z Szunaszszurą, władcą Kizzuwatny, który zapewniał utrzymanie tego państwa w strefie wpływów hetyckich. Odbył też zwycięską kampanię wojenna przeciw państwu Assuwa, położonemu w północno-zachodniej Anatolii. Musiał się jednak borykać z odpieraniem najazdów plemienia Kasków z północy. Działaniom Tudhalijasa sprzyjała seria kampanii prowadzona przez Totmesa III przeciw Mitanni., podczas której przeszedł on Eufrat. Hetycki władca wysłał do Totmesa poselstwo z darami i korzystając z sytuacji zajął na krótki czas miasto Aleppo w Syrii. Wykorzystał w ten sposób trudną sytuację Mitanni., walczącego z egipskim najazdem. Tudhalijas II (ok. 1400-1390 przed Chr.), jeden z kolejnych następców Tudhalijasa I, prowadził działania wojenne przeciwko Assuwie i państwu Arzawa, leżącemu w zachodniej Anatolii. Arzawa była przez długi czas głównym rywalem państwa hetyckiego. Tudhalijas II zdołał anektować Kizzuwatnę, która odtąd miała być częścią jego państwa, zarządzaną przez urzędnika zwanego kapłanem Kizzuwatny. Jednak zarówno on, jak i następni hetyccy władcy musieli się zmagać z problemami w zachodniej Anatolii, z wrogim państwem Arzawa i coraz częstszymi interwencjami władców i awanturników z położnej daleko na zachód Ahhijawy, czyli mykeńskiej Grecji. Walczyli także z tendencjami do dezintegracji państwa i z najeźdźcami, takimi jak Kaskowie. Kolejny kryzys musiał zatem nastąpić i przyszedł on za panowania Arnuwandasa I (ok. 1390-1370 przed Chr.), który toczył walki z Kaskami i musiał walczyć z władcą luwijskim Maduwattasem. Maduwattas przegrał walkę z mykeńskim watażką Attarsijasem z Ahhijawy i schronił się pod opiekę Arnuwandasa. Stał się jego wasalem i otrzymał władztwo na pograniczu Arzawy. Ale okazał się nielojalnym poddanym i szybko wykroił sobie własne, niezależne państwo, wydzierając terytoria hetyckim wasalom. Zawarł przymierze z piratami z Lukki (późniejszej Licji) i z Attarasijasem z Ahhijawy i złupił wraz z nimi Cypr. Z czasów Arnuwandasa pochodzi wiele tekstów prawnych, przysiąg, instrukcji dla urzędników i traktatów, których celem była konsolidacja państwa. Za panowania kolejnego hetyckiego władcy, Tudhilajasa III (ok. 1370-1355 przed Chr.) najazdy spadały na Kraj Hetytów ze wszystkich stron. Stolica, państwa, Hattusas miała być zdobyta przez najeźdźców i spalona, czego nie potwierdzają jednak badania archeologiczne. Kaskowie ogarnęli cały Kraj Hatti, a Hetyci stracili kontrole nad Dolnym Krajem. Państwo Hetytów było w tak opłakanej sytuacji, że jego rywal, Arzawa przejął inicjatywę w polityce międzynarodowej. Jego władca Tarhundaradu rozpoczął korespondencję z Amenhotepem III i zaczął występować jako główny partner dyplomatyczny Egiptu w Anatolii, zastępując państwo Hetytów. Faraon był przekonany, że egzystencja państwa hetyckiego została zakończona, a Kraj Hatti totalnie zniszczony. Ale była to tylko sytuacja przejściowa. Hetyci stopniowo zdołali się wydobyć z najgorszej opresji. Już za Tudhalijasa III podjęli kroki prowadzące do odbicia utraconych terytoriów. Po śmierci Tudhalijasa III tron odziedziczył jego syn Suppiluliuma I (ok. 1355-1324 przed Chr.), który usunął wcześniej innego pretendenta do tronu, swego przyrodniego brata. Dysponował skonsolidowanym państwem, które obroniło się przed upadkiem i zaprawioną w walce armią. Mógł rozpocząć ekspansję na wielką skale i rzeczywiście do niej przystąpiło, co radykalnie zmieniło układ sil na Bliskim Wschodzie. Najpierw musiał jednak wzmocnić zagrożone państwo. Pod jego wodzą Hetyci przystąpili do odwojowywania strat. Rozbili Kasków i wypędzili ich ponownie w Góry Pontyjskie i pokonali lud kraju Hajasa z północnego wschodu, który stał się ich wasalem. Zdołali także odzyskać Dolny Kraj. Z Hajasą zawarto traktat, który uzależniał to strategicznie leżące państwo od Hetytów. Dzięki temu mieli otwartą drogę do kraju Kasków, do doliny górnego Eufratu i do Mitanni. Suppiluliuma podpisał traktaty pokojowe z władcami Arzawy i Wilusy (Troi), aby zabezpieczyć sobie zachodnią flankę. Rozpoczynając etap imperialnej ekspansji Hetytów, Suppiluliuma zwrócił się w kierunku Mitanni i Syrii. Najprawdopodobniej pierwsze starcie z wojskami mitannijskiego króla Tuszratty nie zakończyło się dla Heytytów zbyt pomyślnie. Obydwie strony wycofały się z pola bitwy, ale w liście do Amenhotepa III władca Mitanni oznajmił, że odniósł wielkie zwycięstwo. Drugi najazd hetycki także został odparty. Suppiluliuma zacieśnił stosunki z dwoma wasalami faraona, Aziru, królem Amurru i Aitakama, królem Kadesz, którzy rychło zostali jego sprzymierzeńcami i wasalami. Tuszratta (ok. 1358-1335 przed Chr.) objął rządy w Mitanni po zamordowaniu swego brata Artaszumary, syna Szuttarny II. Wydał swoją córkę Taduhepę za Amenhotepa III, ofiarowując jej spory posag. Prawa Tuszratty do tronu były kwestionowane w Mitanni. Kolejny atak Hetytów okazał się dla tego państwa katastrofą. Wojska Suppiluliumy zaskoczyły nieprzyjaciela przechodząc przez Isuwę i dolinę górnego Eufratu, bezpośrednio do Górnej Mezopotamii i centrum państwa Mitanni. Hetyci zdobyli i obrabowali Waszukanni, doprowadzając do rozpadu mitannijskie imperium. Tuszratta uciekł i nie stawił czoła Hetytom na polu bitwy. Syryjskie państewka (Aleppo, Alalach, Katna i inne) stały się teraz wasalami Hetytów. Granica hetyckiego imperium sięgnęła gór Libanu. Suppiluliuma wykorzystał kryzys Egiptu spowodowany rewolucją amarneńską i walki pomiędzy jego wasalami, które od jakiegoś czasu nasilały się w Lewancie. Przejął kontrolę nad należącymi dotąd do egipskiego imperium Amurru, Ugarit i Kadesz. Tuszratta został zamordowany na skutek spisku, a tron Mitanni przejął jego brat Artatama II, który porozumiał się zarówno z Hetytami, jak i z Asyryjczykami, którzy korzystając z sytuacji zrzucili zwierzchność Mitanni, którego terytorium zostało znacznie zredukowane. Syn Tuszratty, Sattiwaza uciekł do Babilonu, a następnie zdołał dotrzeć na dwór hetycki. Hetyci udzielili mu poparcia i obiecał tron mitannijski po śmierci Artatamy. Sprzeciwił się jednak temu syn Artatamy, Szuttarna III, popierany przez Asyryjczyków. Powtarzały się kolejne ataki asyryjskie na Mitanni. W tym momencie imperium Mitanni przestało definitywnie istnieć, podzielone pomiędzy Hetytów i Asyrię. Pozostałością dawnego świetnego mocarstwa było państewko Hanigalbat, zależne najpierw od Hetytów, a portem od Asyrii, które w kolejnym stuleciu miało być przez nią wchłonięte wskutek serii najazdów. Zamordowanie Tuszratty i objęcie tronu Mitanni przez Artatamę II sprowokowało powstanie w Syrii i odwetową wyprawę Hetytów. Zaczęła się tzw. wojna sześcioletnia (ok. 1330-1324 przed Chr.), która objęła obszary północnego Lewantu i północnej Mezopotamii. W wyniku tej wojny Sattiwaza został osadzony na tronie Mitanni, a Hetyci opanowali całą północną część Lewantu. Hetytom udało się również zająć Karkemisz nad Eufratem. Suppiluliuma osadził na tronie Karkemisz swego syna Pijasillisa, a miasto stało się zależnym od Hetytów królestwem o dużej randze, zarządzanym przez członków panującej dynastii. Władza hetyckiej dynastii miała tu przetrwać upadek imperium pod koniec epoki brązu. Innym lokalnym władcą zależnym od centrum i pochodzącym z panującej rodziny stał się Telepinu, tytułowany kapłanem władca syryjskiego Aleppo. Śmierć Zannanzy, syna Suppiluliumy w drodze do Egiptu przyspieszyła wybuch konfliktu Hetytów z Krajem nad Nilem. Konflikt interesów z Egiptem w Lewancie zapowiadał się już od dawna i pomyślny dla Hetytów wynik wojny tylko go przyspieszył. Wojna pociągnęła za sobą jeszcze inne konsekwencje. Wojska hetyckie powracające spod Amka w Syrii, gdzie walczyły z Egipcjanami przyniosły ze sobą do Kraju Hatti zarazę, która szybko ogarnęła stolicę Hattusas i otaczające tereny. Mogła być to tularemia lub dżuma, która właśnie w epoce brązu zaczęła rozprzestrzeniać się z obszaru stepu eurazjatyckiego. Wśród wielu ofiar epidemii znalazł się także król Suppiluliuma I. Rządy objął po nim na krótko jego syn Arnuwandas II (ok. 1324-1322 przed Chr.), który także zmarł wskutek rozprzestrzeniającej się choroby. Tron odziedziczył kolejny syn zmarłego władcy, Mursilis II (1322-1295 przed Chr.), który odziedziczył państwo mocno osłabione epidemią. Na północy imperium nadal zagrażali Kaskowie, a dwa kolejne ważne fronty otwierały się na granicy z Arzawą na zachodzie i w Syrii. W 3 i 4 roku swego panowania poprowadził swoje wojska przeciw Arzawie, wspieranej przez mykeńskich władców Ahhijawy. Pokonał wojska Arzawy i zdobył jej stolicę Apasas (późniejszy Efez) i Milawandę (późniejszy Milet). Przechwycił kontrolę zarówno nad samą Arzawą, jak i nad zależnymi od niej państwami. W ten sposób imperium hetyckie rozciągnęło się na zachód i sięgnęło wybrzeży Morza Egejskiego. Mursilis II wyparł Kasków z Górnego Kraju, ale nie zdołał ich ostatecznie pokonać i zająć ziem, na których zamieszkiwali. Zawarł także traktat z królem Wilusy (Troi) Alaksandu, który formalnie podporządkował się Hetytom. W Syrii, na terytorium zwanym Nuhaszsze nadal tliła się wojna przeciw Egiptowi. Hetytom udało się stłumić bunty wasali i pokonać wojska Horemheba, także dzięki pomocy wiernego władcy Amurru, Aziru. Egipt nie przezwyciężył jeszcze kryzysu i musiał zrezygnować z ofensywy, przynajmniej na jakiś czas. Jego armia wymagała reform i wzmocnienia. Panowanie Mursilisa II stanowiło szczyt potęgi państwa hetyckiego. Korzystało ono jeszcze ze względnej słabości swych rywali. Ale sytuacja międzynarodowa zaczęła się zmieniać, a koncert mocarstw przeradzał się coraz bardziej w ich wielostronny konflikt. Na nowe mocarstwo powoli wyrastała agresywna Asyria, opanowująca północną Mezopotamię, coraz śmielej atakująca resztkę Mitanni i zbliżająca się do hetyckich granic. Na zachodzie wzrastała potęga mykeńskiej Ahhijawy, której władcy wyciągali rękę po wyspy Morza Egejskiego i coraz śmielej wkraczali na wybrzeża zachodniej Anatolii, pozostając przy tym poza zasięgiem hetyckich armii. Z uwagi na powtarzające się ataki Kasków i panującą epidemię, centrum władzy stało się Karkemisz nad Eufratem, przejmując funkcje Hattusas, która przeżyła okres upadku i wyludnienia widoczny w materiale archeologicznym. Pod koniec panowania Mursilisa II pod władzą Hetytów pozostawały obszary Anatolii od Eufratu do Morza Egejskiego, północny Lewant aż po góry Libanu i część Górnej Mezopotamii. Hetyci nie zdołali jednak podbić wybrzeży Morza Czarnego.

Imperium hetyckie było państwem rozległym i zróżnicowanym wewnętrznie pod względem politycznym, językowym kulturowym i religijnym. Składało się z rozmaitych podmiotów politycznych uzależnionych od Hatti i miało budowę ziarnistą. Poszczególne sektory imperium były połączone więzami natury prawnej i osobistej. Więzi pomiędzy monarchami i ich wasalami były formalizowane za pomocą oficjalnych przysiąg zawierających szczegółowe klauzule zależności. Na czele społeczeństwa hetyckiego stali królowie i ich liczne rodziny, niższy status miała arystokracja. Krewni króla, zwani synami królewskimi, oraz arystokraci pełnili najważniejsze urzędy w państwie. Do tej elity dołączyli władcy i arystokraci państwa zależnych od imperium Hetytów. W Kizzuwatnie, a nawet w Syrii nastąpiła wzajemna integracja elit, budująca silne społeczności o hetyckim obliczu kulturowym. Każdy przedstawiciel elity był obowiązany złożyć królowi przysięgę wierności. Król mógł rządzić dzięki osobistym więzom łączącym go z elitą, dzięki jej pomocy i lojalności. Rodzinę królewską łączyły z elitą także liczne małżeństwa. Do głównych obowiązków królów należało prowadzenie wojska do boju z nieprzyjacielem oraz odprawianie obrzędów w głównych sanktuariach kraju Hatti. Władcy odbywali zatem częste podróże po całym państwie. Towarzyszyli mu urzędnicy noszący tytuł królewskich podczaszych i włodarzy, spełniający ważne funkcje administracyjne. System zarządzania imperium opierał się na instytucji pałacu. Najważniejsze, królewskie pałace funkcjonowały w Hattusas i Tarhuntassie. Istniały także liczne pałace lokalne. W pałacach skrybowie zajmowali się ściąganiem danin i podatków oraz magazynowaniem ściągniętych należności w tzw. domach pieczęci lub domach tabliczek, jak nazywano je w tekstach. Na prowincji centrami były miasta z lokalnymi pałacami wyposażonymi w magazyny i sanktuariami. Stosowano lokalne praktyki administracyjne. Lokalnymi ośrodkami zarządzali burmistrzowie, namiestnicy i rady starszych. Burmistrzowie zajmowali się sprawami administracyjnymi, a namiestnicy byli odpowiedzialni za obronę. Rady starszych zajmowały się kwestiami prawnymi i sądzeniem. Burmistrzowie i namiestnicy musieli się stosować do królewskich instrukcji, choć mieli możliwość stosowania prawa lokalnego. Z władcami zależnych państw zawierano szczegółowe traktaty. Królowie hetyccy zapewniali pomniejszym władcom ochronę i strzeżenie dziedziczenia tronu w zamian za trybut, pomoc wojskową i niezbędne informacje o charakterze politycznym, militarnym i wywiadowczym. Nawet traktaty między nierównymi partnerami przybierały formę wzajemności i były korzystne dla wasali. Traktaty zawierano też z poszczególnymi miastami i plemionami. Imperialnemu centrum podlegało wiele królestw wasalnych zarządzanych przez przedstawicieli dynastii panującej w Hatti (Kizzuwatna, Tarhuntassa, Hakpissa, Karkemisz). Na pograniczu istniały okręgi wojskowe, których zarządcy pełnili zarówno funkcje administracyjne, sądownicze i militarne. Składały się one zazwyczaj z kilku miast. Gospodarka imperium hetyckiego, podobnie jak innych ówczesnych państw, opierała się na rolnictwie i hodowli zwierząt. Osadnictwo wiejskie w czasach imperium zmierzało do koncentracji w najbardziej sprzyjających uprawie roli i życiu ludzi regionach. Nastąpiła też redukcja wielkości osad. Działo się tak m. in. z uwagi na potrzeby obrony przez najazdami plemion górskich, takich jak Kaskowie. Ważnym zjawiskiem była koncentracja ludzi i wszelkich zasobów w stolicy, Hattusie, która zajmowała teraz 167 hektarów powierzchni i była chroniona przez liczące 6 kilometrów długości fortyfikacje. Było to jedno z największych miast starożytnego Bliskiego Wschodu, liczące około 20 tys. mieszkańców. Nad miastem górowała warowna królewska cytadela Büyükkale, z rezydencją królewską i magazynami. Właściwe miasto rozciągało się na północ i południe od niej. Było otoczone kamiennymi murami kazamatowymi z basztami stawianymi w regularnych odstępach. Hattusas usytuowano na skalnym cyplu nad doliną rzeki Budakozu. Było to miejsce naturalnie obronne. Fortyfikacje zaopatrzone były w bramy zdobione reliefami i rzeźbami, takimi jak monumentalna Brama Królewska. Na obszarze tzw. Dolnego Miasta istniała wielka świątynia boga burzy i pogody, głównego bóstwa w hetyckim panteonie i bogini Słońca z Arinny. Był to olbrzymi kompleks, złożony z głównego sanktuarium i otaczających je magazynów i pomieszczeń pomocniczych. Obecność magazynów wskazuje na ważną role ekonomiczną spełnianą przez świątynie, które gromadziły rozmaite dobra i obracały nimi. Pozostałe, liczne świątynie w Hattusas znajdowały się w południowej, wyższej części miasta. Znajdowały się tutaj także sklepione zbiorniki na wodę, grobowce królewskie i południowa cytadela. Niedaleko od Hattusy znajdowało się sanktuarium skalne w Yazılıkaya. Mimo to populacja stolica ledwie radziła sobie z utrzymaniem pałacu królewskiego i świątyń. Hattusa była miastem izolowanym, leżącym de facto na peryferiach państwa, w jałowym, górskim terenie bez zaplecza rolniczego. Prowadzone przez władców hetyckich wojny miały negatywne konsekwencje gospodarcze. Wzmagały się problemy logistyczne, a zaopatrywanie armii wyczerpywało skromne zasoby ludności państwa. Armie hetyckie brały do niewoli tysiące jeńców, aby uzupełnić straty własne. Osiedlano ich następnie we wnętrzu Kraju Hatti gdzie stawali się siłą roboczą i wspomagali lokalne osadnictwo. Jednak ich liczba była i tak zbyt mała, aby ustabilizować sytuację. Kolonizacja wewnętrzna ostatecznie nie spełniła więc swego zadania. Hetyci byli tak zdesperowanie, że chętnie przyjmowali zbiegów z innych krajów: uchodźców politycznych, przestępców, zbiegłych niewolników i dłużników, by uzupełnić bazę demograficzną swego państwa. Problemem jasno wynikającym z zachowanych tekstów był niski przyrost naturalny i duża liczba wdów. Skąpa populacja rolnicza miała cały czas problemy z zapewnieniem odpowiedniej ilości pożywienia sobie i miastom. Pod koniec istnienia imperium Krajowi Hatti groził chroniczny głód. Hetyci byli zmuszeni importować zboże z Syrii, a nawet z Egiptu. Statki ze zbożem wysyłane z Ugarit docierały do portu Ura w Cylicji. Ten kryzys dotknął szczególnie centralnej Anatolii i finalnie stał się jedną z głównych przyczyn upadku hetyckiego imperium. Za czasów imperium zaznaczył się jeszcze jeden ważny fenomen, jakim była ekspansja języka luwijskiego kosztem hetyckiego. Pod koniec istnienia państwa hetycki był już tylko językiem urzędowym używanym w tekstach oficjalnych i przestał być językiem mówionym. Do zapisu języka hetyckiego i akadyjskiego (używanego głównie w korespondencji dyplomatycznej) używano glinianych tabliczek i pisma klinowego. Język luwijski zapisywano pismem hieroglificznym na tabliczkach pokrytych woskiem i tworzono inskrypcje na kamieniu. Hetycko-luwiska kultura z naleciałościami huryckimi miała zdominować południowo-wschodnią Azję Mniejszą aż do okresu rzymskiego.

Zwycięskie kampanie hetyckich władców i upadek imperium Mitanni zaktywizował Asyrię, co miało wkrótce wywrzeć wielki wpływ na całość sytuacji na Bliskim Wschodzie. W połowie II tys. przed Chr. Aszur pozostawało nadal niewielkim miastem-państwem nad Tygrysem. W XV wieku przed Chr. weszło ono w skład imperium Mitanni. Zależność ta była na tyle duża, że jeszcze w XIV w. przed Chr. Tuszratta mógł wysłać do Egiptu posąg bogini Isztar z Niniwy. Dzieje Asyrii pomiędzy XV a połową XIV w. przed Chr. są słabo znane. Małe, zależne państewko nawiązywało do tradycji górnomezopotamskiego imperium Szamsziadada ze środkowej epoki brązu. Królowie Aszur byli raczej naczelnikami i administratorami miasta, rządzącymi wspólnie z jego radą. Nazywano ich wiceregentami boga Aszura, głównego bóstwa miasta. Rządzili wspólnie z miejską elitą, która pełniła najważniejsze urzędy. Wzmianki źródłowe o reperacji murów miejskich mogą świadczyć o zmaganiach militarnych z sąsiadami. W pierwszej ćwierci XV w. przed Chr. rządy w Aszur sprawował Puzuraszur III, który rozbudował miasto i jego fortyfikacje, tak, że objęło ono obszar tzw. Nowego miasta na południe od starszej metropolii. Był współczesny babilońskiemu władcy Burnaburiaszowi I, z którym zawarł traktat graniczny. Opanował obszary w środkowym biegu Tygrysu i zbliżył granicę państwa do biegu Górnego Zabu. Założył także nowe miasto Habuba. Aszur przestało być miastem-państwem i uzyskało rangę państwa terytorialnego. Wiązało się to ze wzrostem zdolności militarnych i wewnętrznej organizacji państwa. Sto lat później pojawiło się w źródłach określenie Kraj Aszura – mat Aszur, odnoszące się do Asyrii. Następcy Puzuraszura nawiązali relacje dyplomatyczne z Egiptem i wysyłali dary Totmesowi III. Król Aszur-nadin-ahhe I (ok. 1430 przed Chr.) miał otrzymać od Egipcjan złoto. Oznacza to, że Asyria nie popadła jeszcze wówczas w zależność od Mitanni. Podporządkowania Asyrii dokonał dopiero mitannijski król Szausztatar, który zrobił ro w ostatniej ćwierci XV w. przed Chr. Zdobył i złupił Aszur, wysyłając łupy do swej stoli Waszukanni. Aszur pozostało wasalem Mitanni do połowy XIV wieku przed Chr. Władcy Aszur zostali zmuszeni do płacenia Mitanni corocznego trybutu. Mogli jednak prowadzić w miarę niezależną politykę. Aszur-bel-niszeszu (ok. 1417-1409 przed Chr.) zdołał odnowić mury Aszur i podpisał traktat pokojowy z kasyckim władcą Babilonii, Karaindaszem. Traktat wyznaczył nowy przebieg granicy pomiędzy oboma państwami. Miało to miejsce za zgodą i przyzwoleniem mitannijskiego suwerena. Proces emancypacji Asyrii spod władzy Mitanni rozpoczął się za panowania Eriba-adada I (ok. 1390-1364 przed Chr.), który ogłosił się wybrańcem boga Enlila, co było czytelnym nawiązaniem do bardziej uniwersalnej formuły rządów. Przyrównywanie Aszur do Nippur, a boga Aszura do Enlila było starą imperialną strategią ideologiczną. Podziały wewnętrzne w Mitanni i presja ze strony Hetytów ułatwiały sytuację królom z Aszur. Eriba-Adad zaczął jako pierwszy używać tytułu króla kraju Aszura. Całkowita zmiana sytuacji nastąpiła za czasów syna i następcy Eriba-adada, Aszuruballita I (1364-1328 przed Chr.). Na skutek najazdu Suppiluliumy i serii konfliktów wewnętrznych upadło imperium Mitanni. Aszuruballit szybko wykorzystał tę sytuację i w listach do egipskiego faraona Echnatona zaczął się przedstawiać jako członek klubu władców mocarstw, wielki król i tytułował egipskiego władcę bratem. Skutecznie zabiegał o wysłanie mu nubijskiego złota. Nastąpiła wymiana darów i władca Aszur wysłał do Egiptu rydwan, dwa konie i ładunek lapis-lazuli. Dwa ostatnie dobra były importowane z Azji Środkowej i Iranu przez Babilon. Aszuruballit występował śmiało jako król stojący na czele potężnego państwa, które zastąpiło Mitanni na arenie międzynarodowej. Kroki Aszuruballita na arenie międzynarodowej spotkały się z gwałtowną kontrakcją ze strony króla Babilonii Burnaburiasza II, który przesłała Echnatonowi gniewny list, w którym nazywał asyryjskiego władcę swoim wasalem i gwałtownie protestował przeciwko nawiązaniu stosunków dyplomatycznych Asyrii z Egiptem. W rzeczywistości Aszur nie było państwem wasalnym Babilonii, a obydwa królestwa łączyły dość ciepłe stosunki. Córka Aszuruballita została małżonką Burnaburiasza, a jej syn Kara-Hardasz zasiadł w 1333 roku na tronie Babilonu. Kiedy przeprowadzono zamach stanu przeciwko jego następcy Kadaszmanowi-Harbe i zamordowano go, w Babilonii interweniował Aszuruballit, który zdołał przywrócić władzę prawowitej dynastii i osadził na tronie Kurigalzu II. Asyryjczykom sprzyjał chaos na obszarze Mitanni: najazdy hetyckie, śmierć Tuszratty, uzurpacja Artatamy, zamordowanie Artatamy i ucieczka jego syna Sattiwazy. Artatama szukał poparcia Aszuruballita, co tylko ułatwiło Asyryjczykowi podbój wschodniej części kraju Hanigalbat. Musiał się jednak powstrzymać przed zaczepianiem potężnych Hetytów. Szuttarna II był już zmuszony zwrócić Asyryjczykom drzwi świątyni zrabowane w Aszur przez Szausztatara. Wydał także Aszuruballitowi mitannijskich stronników Sattiwazy, którzy zostali skazani na karę śmierci przez wbicie na pal. Jako że Sattiwaza był popierany przez Hetytów i wykroił sobie niewielką resztkę państwa Mittani w dolinie Chaburu, konflikt Asyrii i Hatti był bliski, choć nie doszło jeszcze wówczas do walk. Aszuruballit przeprowadził też szereg brutalnych kampanii na wschodzie, które doprowadziły do podboju królestwa Arrapchy.Nuzi i Arrapcha zostały zniszczone. Asyryjczycy prowadzili też działania wojenne na terenie Kurdystanu, a także w okolicach jezior Wan i Urmia, walcząc z miejscowymi plemionami. Aszuruballit skonsolidował swoje państwo skupione wokół tzw. asyryjskiego trójkąta, czyli miast Aszur, Niniwy i Arbeli. To właśnie za jego panowania wszystkie te trzy ośrodki znalazły się pod asyryjskim panowaniem. Dzięki temu Aszur zagarnęło żyzne obszary położone na wschód od Tygrysu, które stały się rolniczym zapleczem państwa, które kontrolowało teraz także klika ważnych szlaków handlowych. Do Aszur dochodził szlak wiodący z zachodu przez Chabur i dolinę środkowego Eufratu. Niniwa leżała na szlaku łączącym góry Zagros z wybrzeżami Morza Śródziemnego. Arbela była położona na szlaku prowadzącym do Iranu i dalej na Wschód. Miasto Arbela było poza tym siedzibą sławnej świątyni bogini Isztar, nad którą teraz sprawowali kontrolę asyryjscy władcy. Już za panowania Musilisa II Asyryjczycy zaczęli stanowić zagrożenie dla posiadłości hetyckich, zwłaszcza dla Karkemisz. Syn i następca Aszuruballita, Enlil-nirari (1327-1318 przed Chr.) zaatakował króla Babilonii Kurigalzu II i odtrąbił zwycięstwo, ale w rzeczywistości, wedle bardziej wiarygodnych źródeł babilońskich wygrał Kurigalzu, który pokonał asyryjskie wojska w bitwie pod Sugagu nad Tygrysem. Agresja babilońska sięgnęła okolic Arbeli i Małego Zabu. Na granicy z Hetytami ciągle trwało napięcie, jednak bez bezpośrednich starć. Następca Enlil-nirariego, Arik-den-ili (1317-1306 przed Chr.), prowadził działania wojenne na terytoriach u podnóża Zagrosu i w górach Tur Abdin. W miastach wybuchały bunty, a południowej granicy zagrażała agresja króla babilońskiego Kurigalzu II. Prawdziwą ekspansję imperialną państwa średnioasyryjskiego rozpoczął Adadnirari I (1306-1274 przed Chr.), który skorzystał z zaangażowania Hetytów w walki z Egiptem i zaatakował mocno już osłabioną resztkę państwa Mitanni, zdobywając wschodnią część kraju Hanigalbat pod pretekstem buntu mitannijskiego władcy Szattuary. Adadnirari zdołał pojmać Szattuarę i osadzić go na tronie okrojonego państwa jako wasala. Syn Szattuary, Wasaszatta wszczął z pomocą Hetytów bezskuteczny bunt przeciw tej sytuacji. Sprowokowało to kolejny atak asyryjskiej armii, która zdobyła ważne miasta Mitanni: Waszukanni, Taide i Harran. Asyryjczycy wywieźli do swojego kraju bogate łupy. Królewska rodzina Mitanni została deportowana do Aszur, a na mieszkańców Hanigalbatu nałożono roboty przymusowe. Niektóre miasta zostały celowo zniszczone przez najeźdźców. Tylko w zachodniej części Hanigalbatu utrzymała się resztka państwa Mitanni pod protektoratem Hetytów. Adadnirari I ogłosił się wówczas „królem wszystkiego”. Hetyci, zajęci wojną z Egiptem nie byli w stanie zareagować adekwatnie na asyryjską agresję. Adadnirari zdołał opanować także dolinę dolnego Chaburu. Rozpoczął wojnę z kasyckim władcą Babilonu Nazi-marutaszem, atakując babilońskie twierdze na północnej granicy. Mimo, że asyryjski władca obwieścił swoje zwycięstwo, granica między obydwu państwami znajdowała się nadal blisko Aszur. Po śmierci Adadnirariego na tron Asyrii wstąpił Salmanasar I (1273-1244 przed Chr.), który swoje panowanie rozpoczął od zwycięskiej kampanii przeciw krajowi Uruatri, położonemu w pobliżu jeziora Wan. Skutkiem kampanii było ściągnięcie łupu i trybutu od lokalnych władców. W 1266 r. przed Chr. Salmanasar ostatecznie podbił Mitanni, sprowokowany buntem Szattuary. Prawie 15 tysięcy mieszkańców Hanigalbatu zostało przesiedlonych do Asyrii. Salmanasar I podzielił podbitą Górną Mezopotamię na prowincje i rozpoczął proces kolonizacji tych obszarów przez ludność asyryjską. Budowano miasta skupione wokół pałaców w pasie pomiędzy od Tygrysu do Balichu i Chaburu. Kolonizacja zdobytych terytoriów za pomocą własnej ludności była całkowitą nowością i pierwszym tego typu przypadkiem w historii starożytnej. Asyryjczycy jako jedni z pierwszych zastosowali politykę konsekwentnej aneksji podbitych terenów i budowy nowych miast zamieszkanych przez ich rodaków. Zwiększali w ten sposób swój potencjał demograficzny i militarny. Silna Asyria mogła się już mierzyć z innymi mocarstwami. Salmanasar storpedował próby zawarcia porozumienia otrzymywane ze strony hetyckiego króla Hattusilisa III i w sposób mało uprzejmy podważał jego pozycję jako władcy mocarstwa. Podobna sytuacja nastąpiła za panowania kolejnego hetyckiego władcy, Tudhalijasa IV. Pod koniec panowania Salmanasara I nastąpiła nawet asyryjska wyprawa na zachód, kiedy jego wojska przekroczyły Eufrat i wtargnęły do kraju Amurru. Salmanasar odnawiał i budował świątynie w Aszur i Niniwie. Zbudował zikkurat w Aszur i odbudował zniszczony przez pożar pałac królewski. Utworzył także urząd wielkiego wezyra, czyli szefa administracji państwa. Szczyt potęgi osiągnęło imperium średnioasyryjskie za panowania króla Tukultininurty I (1244-1207 przed Chr.). Za jego panowania Asyria osiągnęła największe jak dotąd wpływy w dziedzinie politycznej, militarnej i kulturalnej. Z listów zachowanych w archiwum w Hattusas wynika, że początkowo Tudhalijas IV starał się występować w roli mentora i doradcy nowego króla Asyrii. Ale Tukultininurta już planował szeroko zakrojone kampanie militarne. Pierwsze działania przeprowadził w rejonie jeziora Urmia, gdzie stłumił bunt i podporządkował Asyrii lokalnych władców. Następnie wyprawiał się przeciw różnym państewkom na północ i wschód od Asyrii, w Zagrosie i nad górnym Tygrysem. Wkroczył także na obszary Tauru Armeńskiego, do których prawa rościli sobie Hetyci. Armie obydwu mocarstw starły się w okolicach Urfy w bitwie pod Nihirija, Zwycięstwo należało do wojsk Tukultininurty I, który zdobył ogromne łupy i 28 tys. jeńców i zapanował nad państwem Isuwa nad górnym Eufratem, dysponującym złożami rud miedzi w górach Ergani Maden. W odpowiedzi Hetyci nałożyli na Asyrię embargo handlowe i zakazali swoim wasalom wpuszczania asyryjskich kupców. Stosunki pomiędzy tymi państwami unormowały się dopiero po upływie trzech lat. Następnie Tukultininurta zwrócił swe armie przeciw południowemu sąsiadowi. Wojna miała być sprowokowana atakiem Kasztiliasza IV na Asyrię, choć nie jest to pewne. W 1231 r. przed Chr. Asyryjczycy zaatakowali Babilonię od strony doliny rzeki Dijali i złupili tą część kraju, uprowadzając wielu jeńców. Kolejne starcie z wspieranymi przez Elamitów wojskami babilońskimi zakończyło się asyryjskim zwycięstwem i pojmaniem Kasztiliasza. Tukultininurta zdobył Babilon, zburzył jego mury, przesiedlił część ludności do Asyrii i zabrał do Aszur rzeźbę boga Marduka. Ogłosił się królem Sumeru i Akadu i przez 7 lat panował w Babilonie. W pobliżu Aszur zaczął budować nową stolicę, zwaną Kar-Tukultininurta. Z okazji tryumfu nad Babilonem króla odwiedziły poselstwa od Hetytów, z Sydonu (reprezentującego Egipt) i z Amurru. Ale jego działania pobudziły wewnętrzną opozycję. Jego decyzje nie były akceptowane przez sporą część elity. Zawiązał się spisek, którym kierował syn Tukultininurty, Aszur-nadin-apli. Doprowadził on w końcu do zamordowania króla w jego pałacu w nowej stolicy. Asyria utraciła kontrolę nad Babilonią na skutek powstania wspomaganego przez Elam. Była to przejściowa utrata dominującej pozycji regionalnego mocarstwa.

W okresie średnioasyryjskim ukształtował się nowy typ społeczeństwa Asyrii. Ekspansja imperialna Aszur zmieniła etniczne oblicze północnej Mezopotamii. Dominujący tu dotąd Huryci zostali zastąpieni populacją mówiącą językiem akadyjskim na skutek wojen, deportacji i kolonizacji asyryjskiej. Podstawową jednostką asyryjskiego społeczeństwa były wspólnoty wiejskie, zarządzane przez radę starszych. Rolnictwo stanowiło, tak jak w innych państwach, podstawę gospodarki. Gospodarstwa były własnością głów rodzin. Właściciele ziemi byli zobowiązani do służby wojskowej i płacenia podatków. To spośród warstwy drobnych rolników rekrutowała się większość asyryjskich żołnierzy, bez których niemożliwa byłaby ekspansja militarna. Zachowały się także paragrafy średnioasyryjskiego kodeksu prawnego, dające wgląd w społeczeństwo tego okresu. Kodeks średnioasyryjski był wyjątkowo drakoński, za wiele przestępstw przewidywał karę śmierci lub okaleczenie. Był oczywistym przejawem tendencji do zaostrzania norm prawnych pod koniec epoki brązu, widocznym np. w egipskim Wielkim Edykcie Horemheba. Naczelną rolę w asyryjskim społeczeństwie pełnili ojcowie rodzin dysponujący majątkiem i posiadający absolutną władze nad domownikami. Całe życie społeczne zostało stopniowo podporządkowane militarnym potrzebom powstającego imperium. Ambicje władców były ogromne, dążyli oni do stworzenia imperium uniwersalnego, na wzór państwa Sargona z Agade i jego następców oraz imperium Szamsziadada. Świadomie odwoływali się do tych wzorów i do szumnej tytulatury. W ten sposób władcy prowincjonalnego miasta na peryferiach mezopotamskiej cywilizacji stworzyli sztuczną koncepcję imperialną, która miała służyć Asyrii aż po jej kres w epoce żelaza. Politykę państwa asyryjskiego cechowała odtąd niesłychana agresywność, która była nie do przyjęcia dla pozostałych mocarstw. Ważną rolę w ekspansji odegrał kult boga Aszura, głównego bóstwa miasta Aszur, izolowanego w mezopotamskim panteonie, tak jak przez długie wieki izolowane było samo miasto, którego był patronem. Pod sztandarami tego bóstwa wojska asyryjskie ruszały do boju przeciwko nieprzyjaciołom stanowiącym egzemplifikacje sił zła i chaosu. Doktryna ta przetrwała do końca istnienia imperium.

Na wschód od Asyrii i Babilonii, w południowo-wschodniej części Iranu rozwijała się nadal cywilizacja elamicka, od początku sąsiadująca z mezopotamską. Przez wiele stuleci, mimo niekończących się konfliktów Elam podlegał silnym politycznym i kulturowym wpływom Mezopotamii. Sytuacja zaczęła się zmieniać w połowie II tysiąclecia przed Chr., kiedy to powstały nowe, lokalne ośrodki władzy politycznej i gospodarki. Wygasła wówczas elamicka dynastia, której władcy używali tytułu sukkalmach, a w Suzie zarzucono sporządzanie dokumentów w języku akadyjskim. W inskrypcjach królewskich na powrót pojawił się tytuł królów Anszanu i Suzy, zarzucony kilkaset lat wcześniej. Wraz z tymi zmianami rozpoczął się okres zwany przez współczesnych badaczy średnioelamickim, charakteryzujący się zmniejszeniem wpływów mezopotamskich i odrodzeniem tradycji związanych ze wschodnim Elamem. Z okresu 1500-1400 przed Chr. nie mamy zbyt wielu informacji dotyczących historii tego kraju. Jednym z pierwszych znanych władców nowej dynastii mógł być król Kidinu, który zaczął z powrotem używać tytułu króla Anszanu i Suzy. W Elamie istniało wtedy skonsolidowane państwo, utrzymujące stosunki dyplomatyczne z Babilonią Kasytów. Obejmowało ono terytoria Anszanu na wschodzie i Suzy na zachodzie. Było to jedno z mocarstw późnej epoki brązu, choć położone było na peryferiach Żyznego Półksiężyca. Posiadane przez nas informacje dotyczące dat panowania i następstwa elamickich władców z tego okresu są skąpe, ale możliwe jest odtworzenie przebiegu procesu historycznego. Sporo danych pochodzi z inskrypcji znalezionym w ruinach starożytnego miasta Kabnak (Haft Tepe), rozbudowanego przez pierwszych władców średnioelamickich, zwłaszcza przez Teptiahara i Inszuszinaka-szar-ili. Powstał tu duży kompleks kultowy i pogrzebowy, wzniesiony w okresie 1525-1395 przed Chr. Miasto Kabnak zajmowało powierzchnie 30 hektarów. Obok sztucznych platform znajdowała się tu świątynia ze sklepionymi grobowcami zbiorowymi, wzniesiona z cegły, a także zespół warsztatów. Teptiahara i Inszuszinak-szar-ili panowali w okresie ok. 1450-1350 przed Chr. Około 1320 r przed Chr. doszło do konfliktu babilońsko-elamickiego, który zakończył się klęską króla elamickiego Ilurbatila i zdobyciem Suzy przez wojska Kurigalzu II. Zniszczone zostało też miasto Kabnak, czego świadectwem są archeologiczne ślady pożarów i rozrzucone ludzkie szkielety. Po tej klęsce władzę w Elamie przechwyciła nowa dynastia, zwana dynastią Igehalkidów, od imienia swego założyciela i ojca dwóch pierwszych królów, Igehalkiego, który odbudował także świątynię boga Inszuszinaka w Suzie. Władcy nowej dynastii skonsolidowali kraj i zarzucili używanie języka akadyjskiego w tekstach oficjalnych. Następcą Igehalkiego został jego syn, Pahir-iszszan, który również prowadził pracę przy świątyni Inszuszinaka w Suzie i pojął za żonę siostrę jednego z kasyckich władców. Być może współrządził on ze swoim bratem o imieniu Attar-kitah. Kolejny władca, Humban-numena I przejął władzę w okolicznościach dość dramatycznych, na co wskazuje jego podkreślanie pokrewieństwa z matką i powoływanie się na pomoc boga Inszuszinaka. Zbudował on w ważnym porcie Lijan nad Zatoką Perską świątynię boga Kiriszy z Lijan. Humban-numena poślubił kasycką księżniczkę, córkę Kurigalzu II, która stała się matką następcy tronu. Rządy po nim przejął jego syn, Untasz-napirisza, którego panowanie stało się szczytową fazą okresu średnioelamickiego. Untasz-napirsza, idąc za tradycją przodków, wziął za żonę córkę babilońskiego króla Burnaburiasza II. W odległości 40 kilometrów na południowy wschód od Suzy król wzniósł nowe miasto, nazwane jego imieniem czyli Al-Untasz-napirisza, lub Dur-Untasz-napirisza (Czoga Zanbil). Zajmowało ono powierzchnię 200 hektarów i było kolejną nową stolicą zbudowaną przez bliskowschodniego władcę w późnej epoce brązu. W mieście wzniesiono świątynie 20 bóstw elamickich, monumentalny zikkurat z wypalanej cegły, poświęcony głównym bóstwom Elamu: Inszuszinakowi i Napiriszy oraz trzy pałace. Wodę do miasta dostarczał z rzeki Kerche akwedukt o długości 50 kilometrów. Jego działalność budowlana w znacznym stopniu dotyczyła starej stolicy, Suzy, gdzie zbudował lub odnowił wiele świątyń. Niewykluczone, że prowadził pewne działania militarne na obszarze Mezopotamii. Z Suzy z czasów panowania Untasz-napiriszy  pochodzą dwa depozyty figurek miedzianych, paciorków i pieczęci cylindrycznych oraz wykonana jako pełny odlew z brązu rzeźba przedstawiająca królową Napirasu, małżonkę władcy. Znaleziska te świadczą o kunszcie elamickich artystów i o wysokim stopniu rozwoju metalurgii brązu. Jeden z następców Untasz-napiriszy, Kidin-hurtan III przeprowadził w Babilonii dwie interwencje wojskowe w latach 1224-1217 przed Chr., przeciwko marionetkowym władcom mianowanym przez Tukultininurtę po najeździe asyryjskim. Zaatakował obszary na wschód od Tygrysu, złupił miasto Der i zajął Nippur. W czasie drugiej interwencji zaatakował Marad i Isin. Ten władca także ożenił się z kasycką księżniczką. Spowinowacony z kasycką dynastia Kidin-hurtan walczył z asyryjskimi marionetkami osadzonymi na tronie przez Tukultininurtę I, w obronie praw legalnej kasyckiej dynastii. Po jego śmierci nastąpił okres słabo poświadczony źródłowo, pomiędzy 1210 a 1180 przed Chr.

Najważniejszą areną zmagań wielkich mocarstw w późnej epoce brązu, a jednocześnie widownią najważniejszych w opisywanym okresie zmian kulturowych i cywilizacyjnych stał się obszar Lewantu, czyli Syropalestyny, sąsiadującej od zachodu z Morzem Śródziemnym. Przez ten ważny obszar przebiegało wiele ważnych szlaków dalekosiężnego handlu i komunikacji. Dzięki bliskości morza był on otwarty na świat zewnętrzny, czyli region egejski, północną Afrykę i Europę. Ze względu na rozdrobnienie polityczne region ten stał się łupem dla silniejszych mocarstw, które rywalizowały o panowanie nad nim. Pierwsza faza egipskiej ekspansji w tym regionie wynikała bezpośrednio z działań pierwszych władców XVIII dynastii, którzy pokonali Hyksosów i w ślad za uciekającymi nieprzyjaciółmi najechali Kanann. Najpierw walczyły tu armie Egiptu i Mitanni, ale rezygnacja Totmesa IV z podboju całego Lewantu, a następnie zawarcie pokoju pomiędzy obydwoma mocarstwami zaowocowało podziałem stref wpływów. W podzielonym na 3 prowincje (Amurru, Kanaan i Upe) i zarządzanym przez namiestników i zależnych władców egipskim imperium w Lewancie stacjonowały nieliczne garnizony egipskie. Główny ciężar obrony kraju i utrzymywania porządku spoczywał jednak na miejscowych wasalach faraonów. Wasale byli zobowiązani do posłuszeństwa wobec egipskiego suwerena, płacenia trybutu i utrzymywania egipskich garnizonów. Jednak sam faraon nie miał wobec nich żadnych zobowiązań, ponieważ kłóciłoby się to z egipskim światopoglądem podkreślającym wszechwładzę króla. Efektem był całkowity chaos na należących do Egiptu obszarach Lewantu. Władcy lewantyńskich miast prowadzili pomiędzy sobą regularne walki, częste były uzurpacje, grabieżcze najazdy, zamachy i podboje. Ale nawet ponaglani w listach od swych znękanych wasali egipscy królowie nie reagowali i nie rozstrzygali sporów. Tylko w sytuacjach skrajnych do akcji wkraczały egipskie wojska usiłujące spacyfikować zaognioną sytuację. Kiedy wraz z podbojami Suppiluliumy na arenę rywalizacji mocarstw wkroczyli w drugiej połowie XIV w. przed Chr. Hetyci, egipskie władztwo w Lewancie było już w stanie silnego kryzysu. Hetyci opanowali północny Lewant, a trzy państwa wasalne, uprzednio wchodzące w skład egipskiego imperium, Amurru, Kadesz i Ugarit przeszły na stronę Hetytów. Zasięg egipskiego panowania został mocno uszczuplony i ograniczony w zasadzie do południowego Lewantu, czyli Kanaanu i wybrzeża libańskiego. Egipt stanął naprzeciw nowej, ekspansywnej potęgi, a otwarty konflikt był tylko kwestią czasu. Iskrą, która go rozpaliła była śmierć hetyckiego księcia Zannanzy w drodze do Egiptu, do którego wyruszył, by wziąć za żonę egipską królową wdowę Anchesenamon. Wybuchła wojna, w czasie której wojska kolejnych faraonów (Aje i Horemheba) słabo dawały sobie radę z armią hetycką. Tymczasem Hetyci umacniali swoją władzę w Syrii i w części północnej Mezopotamii zawierając szczegółowe traktaty oparte na zasadzie wzajemności z miejscowymi władcami. Król hetycki nie tylko kontrolował działania swoich wasali, ale także gwarantował ich władzę i rozsądzał spory pomiędzy nimi. Dzięki temu w zarządzanej przez Hetytów części Lewantu panował spokój i sytuacja była stabilna, w przeciwieństwie do posiadłości egipskich, nękanych nieustannymi konfliktami. Władcy położonego nad Eufratem Karkemisz stali się zwierzchnikami wszystkich hetyckich wasali w Syrii, spełniając poniekąd rolę wicekrólów. Ustabilizowało to sytuację jeszcze bardziej i pozwoliło odciążyć hetyckich władców, którzy nie musieli już bezpośrednio zajmować się obroną Syrii.

Badania archeologiczne wskazują na kontynuację osadnictwa z poprzedniego okresu w Lewancie w późnej epoce brązu. Nie powstały żadne nowe osiedla, a plany i rozkład fortyfikacji starych miast nie ulegał większym zmianom. Zwiększył się tylko obszar  zajmowany w miastach przez pałace kosztem dzielnic mieszkalnych. Świątynie pozostały relatywnie niewielkie. Ludność preferowała zamieszkiwanie osiedli położonych na żyznych i obfitujących w wodę obszarach, przede wszystkim na wybrzeżu morskim i nad rzekami. Prowadziło to do opuszczenia wielu obszarów marginalnych położonych w głębi lądu. Osady na wschód od Orontu i Jordanu, z kilkoma wyjątkami, zostały opuszczone. Syropalestyna przeżywała okres cofnięcia się i kryzysu osadnictwa. Niektóre obszary miały być ponownie zasiedlone dopiero w nadchodzącej epoce żelaza. Ważne dotąd metropolie takie jak Ebla, czy Katna także przeżywały czasy upadku. Zmniejszyła się ogólna liczba mieszkańców, co jest świadectwem kryzysu demograficznego. Nastąpił nawrót dużej części populacji do gospodarki pasterskiej, która nie wymagała wielkich nakładów. Reszta populacji skoncentrowała się w miastach, które tak jak Alalach, czy Ugarit pozostały ważnymi, ludnymi ośrodkami. Alalah było centrum królestwa Mukisz, które liczyło około 35 tys. mieszkańców, z czego ok. 5 tys. zamieszkiwało stolicę. W królestwie Ugarit, ważnym mieście portowym o środku handlu zamieszkiwała podobna liczba ludzi, z czego 10 tys. przypadało na samo miasto Ugarit. Całą Syropalestynę mogło zamieszkiwać nawet 750 tys. ludzi. Na mniej żyznych obszarach większość ludności żyła na wsi lub zajmowała się pasterstwem. Tam, gdzie warunki były sprzyjające, zwłaszcza na wybrzeżu, większa część populacji zamieszkiwała miasta. Spora część ziemi była użytkowana jedynie przez pasterzy. Obszary takie jak lasy, stepy i wysokie góry w dużej części pozostawały poza efektywną kontrolą lewantyńskich państewek. Na tych niebezpiecznych dla kupców, podróżnych i emisariuszy obszarach działali bandyci i zbiedzy wyjęci spod prawa. Wieś zamieszkiwali wolni rolnicy, właściciele ziemscy, pasterze oraz ubodzy bezrolni. Stanowili oni ok. 80-90% całej populacji. Pozostałe 10-20% to mieszkańcy miast, funkcjonariusze pałacowi i elita wojskowa maryannu. Już od przełomu środkowej i późnej epoki brązu zaznaczył się w Lewancie spadek populacji, kontynuowany w XIV i XIII w. przed Chr. Powodem były nieustanne wewnętrzne konflikty, powtarzające się wojny między mocarstwami prowadzone na obszarze Lewantu, ale także ciężar trybutów, podatków i innych świadczeń, powodujący niewolę za długi, zbiegostwo i opuszczanie wiosek. Nastąpiła całkowita niemal separacja między społecznościami wiejskimi, które musiały ponosić wielkie koszty i ciężary, a zamożną elitą żyjącą w miejskich pałacach. Brak rąk do pracy w rolnictwie stwarzał problemy dla pałacowej administracji, polegającej na pracy mieszkańców wsi. Plony zbierane z pól Syropalestyny były w tym okresie bardzo niskie. Rozwijało się jednak rolnictwo wyspecjalizowane na obszarach bogatych w wodę (czy to ze względu na bliskość rzek i możliwości irygacji, czy też na terenach, gdzie występowały obfite opady). Rozwijało się ogrodnictwo na ogrodzonych murem parcelach, a także uprawa winorośli i drzew oliwnych na obszarach pagórkowatych. Spora cześć ziemi uprawnej należała do pałaców i była uprawiana przez półwolnych rolników nieposiadających własnej ziemi i zmuszonych do oddawania pałacowi połowy zbiorów. Niekiedy pałac wydzierżawiał swoje grunty właścicielom ziemskim. Wolni rolnicy uprawiający własne pola także musie składać daninę dla władców. Byli też zobowiązani do robót przymusowych na rzecz pałacu, który zajmował się także utrzymywaniem stad zwierząt hodowlanych i produkcją wełny. Jednak rolnictwo i hodowla nie dawały w ówczesnych warunkach wielkich nadwyżek i pałace musiały w większym stopniu polegać na handlu i produkcji rzemieślniczej. Miasta takie jak Ugarit, Byblos, Tyr, Sydon, Karkemisz i Aleppo były ważnymi ośrodkami produkcji pozarolniczej i dalekosiężnej wymiany. Rozwijała się produkcja metalurgiczna (zwłaszcza brązownicza), tekstylna, szklarska, jubilerska, produkcja tkanin barwionych purpurą. Metalurdzy korzystali przede wszystkim z surowców importowanych z obszarów takich, jak Półwysep Synaj, Cypr, Anatolia, a nawet Europa i Azja Środkowa. W Lewancie wystąpiło z całą siła charakterystyczne dla późnej epoki brązu zjawisko utożsamiania się władców z elitą, często o militarnej proweniencji i marginalizacji reszty populacji, która podlegała bezwzględnemu wyzyskowi. Ważną role w tym systemie spełniali rzemieślnicy i specjaliści pracujący dla elit i pałacu w zamian za utrzymanie. Dziedziczyli oni z ojca na syna swoje zajęcie i nadziały ziemi otrzymane od pałacu. Upowszechniły się jednak także liczne zwolnienia ze służby na rzecz króla. Szczególnie zabiegali o nie kupcy i członkowie wojskowej arystokracji maryannu, którzy chcieli uniknąć niebezpieczeństw wojennych. Kupcy łączyli prace na zlecenie pałacu z działalnością komercyjną na własny rachunek, która przysparzała im dużych dochodów. Zaczęli się zajmować także udzielaniem pożyczek i kontrgwarancji. Za zwolnienie ze służby trzeba było płacić pałacowi dodatkowe daniny. Upowszechniała się prywatna własność ziemi, wypierająca dotychczas dominującą własność rodową. Problemem społecznym w Lewancie był rozpad solidarności rodzinnej i wzrost zadłużenia, powodujący niewolę za długi i zbiegostwo. Zbiegli dłużnicy i niewolnicy, uchodźcy polityczni i zwykli bandyci tworzyli bytującą na peryferiach grupę określaną w źródłach mianem habiru, która mieszała się z lokalnymi grupami plemiennymi. Habiru napadali na karawany kupców i posłańców i często brali udział w lokalnych konfliktach zbrojnych. Byli coraz groźniejszym czynnikiem destabilizującym peryferia cywilizacji miejskiej w Lewancie i często pojawiali się w różnych dokumentach, m. in. w listach z Amarny.

W późnej epoce brązu Syria stała się ważną częścią rozbudowanej sieci szlaków handlu dalekosiężnego, która objęła szerokie obszary Starego Świata. Była centrum międzynarodowego handlu i areną konfrontacji mocarstw. Zjawiska te znalazły odzwierciedlenie także w kulturze materialnej. Na początku późnej epoki brązu w Syrii pojawiła związana z Mitanni ceramika typu Nuzi. W miastach na wybrzeżu dość powszechne było użycie importowanych naczyń ceramicznych z Cypru i mykeńskiej Grecji. Świadectwem okresu prosperity, jaki przeżywała lewantyńska elita mogą być odkryte przez archeologów pozostałości pałacu w syryjskim Alalach. Było to rozbudowane założenie z cegły mułowej, którego ściany były obłożone bazaltowymi ortostatami. Mimo spadku znaczenia miasta funkcjonował także pałac w Katnie, któremu towarzyszyła świątynia i królewska nekropolia. Najważniejszym ośrodkiem północnego Lewantu było jednak położone w pobliżu Morza Śródziemnego Ugarit. Było to niebywale bogate miasto pełniące funkcję głównego handlowego emporium na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, leżące na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych. Stanowiło ono bramę do obfitującego w zasoby Żyznego Półksiężyca dla kupców z zachodu, południa i północy. Miasto-państwo Ugarit kontrolowało odcinek nadmorskich ziem z żyznymi gruntami i uprawami pszenicy, winorośli i drzew oliwnych. Z morza można było czerpać zarówno pożywienie (ryby, skorupiaki), jak i materiał to sporządzania purpurowego barwnika z mięczaków z rodzaju Murex. Miasto Ugarit zajmowało powierzchnię ok. 28 hektarów, a jego centralna część 10 hektarów. Archeolodzy odkryli tu pozostałości rozległego pałacu królewskiego (zajmował powierzchnię 1 hektara i składał się ze 100 pomieszczeń), innych pałaców w zachodniej części miasta, czterech świątyń w formie wież, budynków mieszkalnych (zarówno uboższych domów, jak i rozbudowanych, bogatych rezydencji). Pałace i niektóre bogatsze domy były wyposażone w system kanalizacyjny i wodociągowy. W pałacu królewskim odnaleziono wielkie archiwum tekstów zapisanych na glinianych tabliczkach w rozmaitych językach. Można w nim wyróżnić teksty ugaryckie, akadyjskie, sumeryjskie, hetyckie, egipskie, teksty w nieznanym języku zapisane pismem cypro-minojskim, a także tabliczki z tekstami zapisanymi alfabetycznym pismem ugaryckim. Archiwa z Ugarit zawierają bogaty zasób tekstów dotyczących nie tylko kwestii politycznych i gospodarczych, lecz także religii, mitologii i kultury starożytnego Lewantu. Związek tych ostatnich z treściami Biblii jest niewątpliwy. Znaleziska wskazują na wielkie bogactwo miasta, rozwój wytwórczości i jego międzynarodowe kontakty handlowe i dyplomatyczne. Wśród tych znalezisk można wyróżnić złote naczynia odkryte koło świątyni Baala, pokryte zlotem brązowe statuetki bóstw, wykonane z kości słoniowej elementy mebli, naczynia alabastrowe i dużą ilość importowanej cypryjskiej i mykeńskiej ceramiki. W zamian za produkty żywnościowe z Syrii i wybrzeża Ugarit nabywało cypryjską miedź i oliwę z mykeńskiej Grecji. W mieście działały warsztaty metalurgiczne i tłocznie oliwy. W pobliżu znajdował się ważny port handlowy Minat al-Bajda, w którym działały farbiarnie produkujące purpurowy barwnik i barwione nim tkaniny. Pomiędzy 1400 a 1350 r. przed Chr. Ugarit pozostawało pod władzą Egiptu, potem przeszło pod panowanie Królestwa Hatti. Władcy miasta starali się nie narażać żadnemu najeźdźcy, chcieli jedynie zapewnić sobie wolność handlu. Woleli płacić wysoki trybut, niż wysyłać swoje wojska do boju w armii suwerena. Do portu w Ugarit, położonego w zatoce Minat al-Beida przypływały załadowane towarami statki ze wszystkich stron śródziemnomorskiego świata, przywożąc na swoich pokładach produkty z bardzo dalekich krajów. Do miasta docierały także kupieckie karawany wiozące przez tysiące kilometrów egzotyczne towary. Sam król był największym przedsiębiorcą i zajmował się dalekosiężnym handlem. Miał na swoje usługi dobrze opłacaną ekipę kupców. Władcy Ugarit zawierali z innymi potentatami umowy szczegółowo regulujące kwestie ochrony kupców na dalekich szlakach i ścigania bandytów. W razie napadu i zabójstwa ugaryckiego kupca, królowi należała się odpowiednia rekompensata i zwrot wartości zrabowanych towarów. Oprócz kupców pracujących dla króla wielkie zyski osiągali kupcy prywatni, tacy jak znany z zachowanych tekstów na glinianych tabliczkach Sinaranu, który zbił majątek na handlu z Kretą. W Ugarit znajdowały się przedstawicielstwa kupców z innych śródziemnomorskich portów, a ugaryccy kupcy posiadali swoje faktorie w portach na wybrzeżu Lewantu i na Cyprze. Sporą kolonię posiadali w mieście mieszkańcy Ura w Cylicji, którzy prowadzili handel protegowani przez króla hetyckiego. Miasto posiadało zresztą znaczną flotę wojenną, liczącą aż 150 statków. Królowie Ugarit współpracowali z władcami Cypru, zwalczając piratów i dbając o bezpieczeństwo żeglugi. Z Ugarit kupcy wywozili drewno cedrowe, sosnowe, jodłowe i cyprysowe z rosnących w Syrii lasów, oliwę z oliwek, zboże, wino, miód, tkaniny, wyroby i surowiec metalowy. Miasto pośredniczyło w handlu metalami, szczególnie w obrocie cypryjską miedzią i cyną pochodzącą z odleglejszych źródeł. Do portu docierała wielka ilość towarów z regionu egejskiego, zwłaszcza mykeńskiej ceramiki. Mykeńskie amfory z oliwą i winem z Grecji były tu przywożone w dużych ilościach, tak samo jak naczynia stołowe. Mykeńczycy zastąpili Minojczyków w roli głównych partnerów handlowych Ugarit. W północnej Syrii obecność hetycka jest poświadczona archeologicznie przez obecność hetyckich bulli i pieczęci stemplowych. Południowa Syria przez większą część późnej epoki brązu znajdowała się w egipskiej strefie wpływów. Większa część populacji Lewantu zamieszkiwała wybrzeże śródziemnomorskie. Ludzie skupiali się w tutejszych miastach, aby korzystać z bogactw pałaców. Zróżnicowanie rozplanowania i wielkości odkrywanych przez archeologów domów miejskich wskazuje na społeczne i majątkowe zróżnicowanie ich mieszkańców. Większe domy należały do rodzin niezależnych ekonomicznie, mniejsze do specjalistów pracujących na rzecz instytucji. Brak dziedzińców w większości znanych domów wskazuje, że wiele czynności, takich jak np. gotowanie mieszkańcy wykonywali poza domem. Budynki wznoszone w Syrii z kamienia lub cegły mułowej zawierały także sporo elementów drewnianych. Miasta nadmorskie zachodniej Syrii były mocno zaangażowane w morski handel dalekosiężny, czego świadectwem są liczne przedmioty importowane z Cypru, Egiptu, Anatolii, czy mykeńskiej Grecji, a także zawartość wraków statków handlowych odkrywanych przez archeologów pod wodami Morza Śródziemnego. Obok Ugarit ważnym miastem handlowym było syryjskie Emar, bezpośrednio podporządkowane Hetytom. To tutaj kończył się szlak handlowy prowadzący z północnej Mezopotamii i doliny Eufratu przez step syryjski. Handlowano tu m. in. złotem, srebrem i purpurą. Podstawą gospodarki pozostawała jednak uprawa jęczmienia i pszenicy oraz hodowla stad kóz i owiec. Przyjęły się także nowe zwierzęta hodowlane z dalekich krajów: kury domowe z Azji Południowo-Wschodniej, bydło zebu z subkontynentu indyjskiego i konie ze stepu eurazjatyckiego. Mimo dominacji brązu i stopów miedzi, mieszkańcy Syrii nadal używali wielu narzędzi kamiennych (moździerzy, rozcieraczy, przęślików, ciężarków tkackich), wykonanych m. in. z bazaltu, a także krzemiennych wkładek do sierpów. Pojawiły się jednak także nowe technologie, takie jak produkcja przedmiotów szklanych i naczyń glazurowanych, a także fajansu. Wszystkie te techniki rozwinęły się najprawdopodobniej w Lewancie w czasach dominacji państwa Mitanni. Najważniejszą innowacją, która powstała i upowszechniła się w tym regionie było pismo alfabetyczne. Pierwsze jego przykłady pochodzą z Umm el-Marra w Syrii, sprzed 2400 lat przed Chr., tj. z wczesnej epoki brązu. Kolejne to pismo protosynajskie z okresu 1900-1500 przed Chr. Jego kontynuacją było pismo protokananejskie oraz powstałe w XIV lub XIII w. przed Chr. klinowe pismo ugaryckie, operujące zachodniosemickim alfabetem, zawierającym 30 znaków, służących głownie do zapisu spółgłosek. Pismo protokananejskie było punktem wyjścia dla alfabetu fenickiego, a co za tym idzie dla greckiego, aramejskiego, hebrajskiego i innych alfabetów od nich pochodzących. Wynalazek ten miał zrobić wielką karierę w epoce żelaza.

Nieco inaczej przedstawiała się sytuacja południowego Lewantu, czyli Kanaanu (Palestyny) i wybrzeża libańskiego. Kanaan nie był tak bogaty w żyzne ziemie i surowce naturalne, jak kraje ościenne. Na wybrzeżu bark było miejsca na dobre porty, a większość ważnych szlaków  handlowych biegła wzdłuż wybrzeża, lub tzw. Drogą Królewską przez Transjordanię (łączyła ona wybrzeża Morza Czerwonego, Synaj i Egipt z Damaszkiem i doliną Eufratu), omijając wnętrze kraju. Mimo swej bogatej przeszłości Kanaan był krajem stosunkowo ubogim, a jego miejska cywilizacja była niestabilna. Cały kraj zamieszkiwało maksymalnie 250 tys. mieszkańców. Leżał on na południowych peryferiach Żyznego Półksiężyca. Kanaan miał jednak spore znaczenie strategiczne, jako że leżał on na drodze z Egiptu do Azji Zachodniej, co czyniło go potencjalnie atrakcyjnym dla rywalizujących mocarstw. Wchodząca w skład egipskiego imperium Palestyna podzielona była na państewka skupione wokół głównych miast. Były to niewielkie twory otoczone zapleczem wiejskim rozciągającym się zwykle w promieniu ok. 10 kilometrów. Miasta miały najwyżej 3-4 tys. mieszkańców. Ziemie były tu mniej żyzne, niż w Egipcie, czy Mezopotamii, a rolnictwo polegało na zasilaniu deszczowym. Uprawa roli i populacja koncentrowała się na żyźniejszych gruntach Równiny Nadmorskie, Doliny Jezreel i doliny górnego Jordanu. Reszta terytorium kraju nadawała się głównie do prowadzenia transhumacyjnego pasterstwa. Większość miast koncentrowała się na wybrzeżu, we wnętrzu kraju były trzy izolowane większe ośrodki: Hazor, Jerozolima i Sychem. Palestyna pozostawała kraje podbitym i kontrolowanym przez Egipt pomiędzy 1460 a 1170 przed Chr. Imperialna przewaga Egiptu wywierała ogromny nacisk na mieszkańców Kannanu w tym okresie. Miejscowi władcy byli wasalami faraona, a w Gazie, Kumidi i Sumurze rezydowali egipscy gubernatorzy. Egipskie garnizony wojskowe stacjonowały w Jaffie, Bet Szean i Ullazie. Nie były one bardzo liczne, ale skutecznie wspomagały zbieranie trybutu. W XIII wieku przed Chr. obecność egipskiej administracji i armii w Kanaanie stała się intensywniejsza i szersza, co potwierdzają dane z wielu stanowisk archeologicznych. Wybudowano wiele egipskich rezydencji oraz sieć fortów wzdłuż tzw. Drogi Horusa, czyli szlaku wiodącego z Egiptu i Synaju do Gazy. Egipcjanie ściągali z Kanaanu daniny w postaci drewna (zwłaszcza cedrowego z gór Libanu), oliwy, wina, pszenicy, bydła, wyrobów metalowych, niewolników. Kanaan był gnębiony tymi samymi negatywnymi zjawiskami socjoekonomicznymi co Syria. Cierpiał z powodu braku interwencji dalekich faraonów w konflikty pomiędzy wasalami. Królowie Egiptu byli zainteresowani w utrzymywaniu systemu, a nie w bezpieczeństwie i dobrostanie swych kananejskich poddanych. Tutaj też wybuchały wewnętrzne konflikty, uzurpacje i lokalne wojny między państewkami, w które Egipt nie ingerował. Miastom i szlakom komunikacyjnym zagrażali także Beduini ze stepu i półpustyni. Pozostawali oni poza kontrolą pałaców. Tak samo jak w Syrii, występowały tu niekorzystne zjawiska społeczno-ekonomiczne. Wolni rolnicy byli poddani naciskowi ekonomicznemu, którego efektem było postępujące zadłużenie i niewola za długi. Wielu zadłużonych rolników uciekało ze swoich wiosek, zasilając szeregi żyjących na peryferiach habiru. Dołączali do nich nieraz także królowie i przedstawiciele elity, którzy z powodów politycznych i wskutek klęsk militarnych zmuszeni byli opuścić swoje miasta. Efektem tej sytuacji był permanentny brak stabilności: napady, zbrojne wyprawy łupieżcze, przewroty w miastach i konflikty zbrojne. Było to wynikiem bezwzględnej postawy kananejskich władców wobec zubożałej i coraz bardziej obciążonej długami ludności rolniczo-pasterskiej na wsi. Podobnie jak w północnym Lewancie, w Kanaanie miasta pozostały przy swoim rozplanowaniu i układzie fortyfikacji pochodzącym jeszcze ze środkowej epoki brązu. W centrum każdego kananejskiego miasta-państwa znajdował się pałac, stanowiący główny ośrodek władzy, administracji i ekonomiki. Pałace w Palestynie były jednak mniejsze od syryjskich, co pokazuje przykład Megiddo. Władcom podlegali ludzie królewscy, pracujący bezpośrednio na rzecz pałacu i cała wolna populacja państwa, płacąca podatki. Do ludzi królewskich należała zarówno wojskowa arystokracja maryannu, jak i skrybowie, urzędnicy, rzemieślnicy, strażnicy, kupcy, a nawet niewolnicy pracujący na rzecz pałacu. Wielu ludzi należących do tej kategorii (szczególnie żołnierzy, kupców i skrybów) dostawało nadziały ziemi od władcy i gromadziło wielkie nieraz bogactwa. Nadziały ziemi i majątki były rzecz jasna dziedziczone. To ludzie królewscy byli głównymi konsumentami produkowanych na miejscu lub importowanych artykułów luksusowych. Rola ekonomiczna i polityczna świątyń była w Palestynie marginalna, w przeciwieństwie do sytuacji, jaka spotykamy choćby w Egipcie lub u Hetytów. Dominowały tu świątynie w formie wieżowej (tzw. typ migdol), tak jak w całym Lewancie. Mimo patologii socjoekonomicznych, miasta Kanaanu przeżywały w późnej epoce brązu okres rozkwitu. W pałacach istniały szkoły skrybów, w których przyszli urzędnicy uczyli się pisma klinowego i języka akadyjskiego, tak potrzebnego w międzynarodowej korespondencji. Przy pałacach działały warsztaty produkujące dobra luksusowe, które były używane na miejscu lub eksportowane. Produkowano w nich tkaniny wełniane, często barwione purpurą bądź wyszywane, brązową broń, łuki i strzały, rydwany, przedmioty szklane. Chętnie importowali je do swojego kraju Egipcjanie. Kanaan stał się częścią sieci powiązań dyplomatycznych i handlowych, łączących zurbanizowane centra Babilonii, Syrii, Anatolii, Egiptu, Cypru, regionu egejskiego i wybrzeży Morza Śródziemnego. Wybrzeże palestyńskie leżało niejako w centrum tego systemu wymiany, pomiędzy Egiptem a wielkimi mocarstwa Bliskiego Wschodu. Obok ceremonialnej wymiany dyplomatycznej rozwijała się normalna wymiana rynkowa. Jej przedmiotem były przede wszystkim metale i tkaniny. Poszukiwano przede wszystkim miedzi i cyny, surowców do produkcji brązu. Do Palestyny docierały także liczne naczynia cypryjskie i mykeńskie wraz z zawartością (oliwa z oliwek, wino, perfumy). Kanaan eksportował do Egiptu swoją oliwę z oliwek w charakterystycznych amforach. Do najważniejszych miast-państw ówczesnego Kanaanu można zaliczyć: Jurzę, Lakisz, Gat, Aszkelon, Aszdod, Jerozolimę, Gezer, Sychem, Gat-Padalla, Tanaach, Megiddo, Pehel, Szimron, Anaharat, Akrę, Achszaf, Hazor, Astarot, Kenat i Gezer. Dalej na północ leżały pozostające pod kontrolą egipską: Tyr, Sydon, Byblos, Arwad, Damaszek. Kanaan zamieszkiwała przede wszystkim populacja zachodniosemickich Kananejczyków. Były wśród niej grupy ludności huryckiej, poświadczonej przez imiona własne. W późnej epoce brązu na obszarze Kanaanu spadła gęstość zaludnienia i zmniejszyła się ilość osad. Wiele osad, które były ważnymi centrami w środkowej epoce brązu było teraz opuszczonych. Proces ten szczególnie ostro wystąpił w dolinach Beer Szewy i Jordanu, gdzie zanikły istniejące tu uprzednio ufortyfikowane miasta na wzgórzach, takie jak Szilo, Jerycho, Bet Sur i Hebron. W centralnych i północnych rejonach kraju opuszczone zostały osiedla takie jak Kabri, Afek, czy Dan. Niektóre osiedla, które przestały funkcjonować jako miasta, stały się siedzibami egipskich garnizonów, tak jak to się stało z Afek. W północnym Kanaanie wiele małych osiedli rolniczych z poprzedniej epoki również przestało funkcjonować. Był to proces związany ze spadkiem populacji i wkraczaniem koczowników i pasterzy na tereny niegdyś służące uprawie roli. Powodem opuszczania osad i miast były też kampanie wojenne prowadzone w Kanaanie przez Egipcjan począwszy od XVI w . przed Chr., kiedy to w pościgu za uciekającymi Hyksosami dotarli oni do tego kraju. Nie wszystkie miasta przeżywały jednak kryzys. Kwitły szczególnie takie ośrodki jak Megiddo, Gezer, Bet Szean, Lakisz, Aszdod i Hazor. Największym miastem Kanaanu niezmiennie pozostawało Hazor, zajmujące powierzchnię 80 hektarów. Mniejsze osady rozwijały się także na równinie nadmorskiej, w Dolinach Jezreel i Bet Szean oraz na obszarze Szefeli. Rozwój handlu dalekosiężnego doprowadził do powstania kilku handlowych miast portowych na wybrzeżu Kanaanu: Tell Abu Hawam, Szikmona, Tell Nami, Tell Michal i Tell Mor. Miasta kananejskie nadal używały starszych fortyfikacji ze środkowej epoki brązu, ale wiele z nich było zupełnie pozbawionych murów obronnych. W Hazor i Megiddo przebudowano starsze umocnienia. Tylko na kilku stanowiskach zachowały się ślady fortyfikacji wybudowanych w XIV-XIII w. przed Chr. Prawdopodobnie polityka prowadzona przez Egipcjan wymagała, by większość kananejskich miast nie była ufortyfikowana. Głównymi obiektami w tych miastach były budowle publiczne: pałace, świątynie i bramy. Niektóre miasta, takie jak Megiddo, były wzniesione na planie ortogonalnym. W przypadku innych przeważała nieregularna sieć bezplanowych, wąskich ulic. Pałace były odseparowane od świątyń. Pałace były zwykle skupione wokół dziedzińców. Pałac z Megiddo wykazuje podobieństwa do tego znanego z Ugarit. Najbogatsze domy należące do elity były także rezydencjami skupionymi wokół wewnętrznych dziedzińców. Niektóre domy miały górne kondygnacje, wspierane przez drewniane filary. Mniejsze domy to typowe kananejskie założenia skupione wokół dziedzińców. Niektóre użytkowane świątynie, takie jak te z Hazor i Megiddo, pochodziły jeszcze ze środkowej epoki brązu. Często były one ozdabiane kamiennymi (bazaltowymi) stelami i ortostatami, jak to było w przypadku Hazor. Wiele z kananejskich świątyń to świątynie w formie wież typu migdol. Składały się one z portyku, przedsionka i celli. Niektóre świątynie naśladowały styl egipskich sanktuariów. Ważnym elementem ich architektury były belki i kolumny wykonane z libańskiego cedru. Wielu odkrytym przez archeologów sanktuariom towarzyszyły często znaleziska rzeźb z kości słoniowej, reliefy, ołtarze, stele, berła, importowaną minojską i mykeńską ceramikę, egipskie naczynia kamienne i skarabeusze, pieczęcie cylindryczne i złota biżuteria, a także ludzkie kości. W Kanaanie widać też ślady obecności egipskiej w postaci fortów, osiedli, pochówków i kopalń. Kananejczycy używali ceramiki lokalnej, zarówno niedekorowanej, jak i malowanej, a także popularnej ceramiki dwubarwnej wykazującej ewidentne wpływy cypryjskie. Używano także naczyń importowanych z Cypru i z mykeńskiej Grecji, Napływały one do Palestyny zwłaszcza w XIV i XIII w. przed Chr. W Kanaanie rozwijała się metalurgia brązu oparta o surowce importowane z Cypru (miedź), a także z Azji Środkowej i Europy (cyna). Miedź lokalna pochodziła z kopalń w Wadi Araba i w Timnie. Na wielu kananejskich stanowiskach archeologicznych odnaleziono pozostałości warsztatów metalurgicznych, w których surowiec metalowy przerabiano na rozmaite wyroby. Znaleziono w nich piece, tygle, popiół i okłady produkcyjne. Metalurdzy wytwarzali zakrzywione miecze typu chopesz, sztylety, groty strzał, dłuta, cymbały i figurki. Potrafili wytwarzać także figurki i biżuterię ze złota i srebra. Rzemieślnicy potrafili także wytwarzać artystyczne przedmioty z gliny, kamienia, metali i kości słoniowej. W Kanaanie późnej epoki brązu używano wielu systemów pisma, co świadczy o dość kosmopolitycznym profilu społeczeństwa. Używano pisma klinowego do zapisywania języka akadyjskiego, egipskiego pisma hieroglificznego, alfabetycznego pisma protokananejskiego i ugaryckiego. Mieszkańcy Kanaanu grzebali swoich zmarłych w różnorodny sposób. Jedni robili to zbiorowych grobowcach w naturalnych, bądź sztucznie wydrążonych jaskiniach. Wraz ze zmarłymi grzebano dary grobowe w postaci naczyń ceramicznych, broni, biżuterii, pieczęci i innych cennych przedmiotów. Inni chowali zmarłych w prostych, ziemnych grobach szkieletowych, często z drogimi, importowanymi przedmiotami. Czasami budowano komory grobowe z cegły lub kamienia. Czasami do grzebania używano antropomorficznych, terakotowych trumien, podobnych do egipskich lub terakotowych trumien przypominających egejskie larnaksy. Niekiedy chowano zmarłych w komorach wykutych w skale, czasem w sklepionych, podziemnych grobowcach w obrębie miast. Cmentarze w regionach pozbawionych większych osad należały prawdopodobnie do społeczności nomadycznych.

Ważnym punktem na mapie wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w późnej epoce brązu była wyspa Cypr. Leży ona niedaleko wybrzeży Syrii i Anatolii, na ważnych morskich szlakach handlowych i komunikacyjnych łączących Bliski Wschód ze światem egejskim i dalszymi wybrzeżami śródziemnomorskimi. W omawianym okresie wyspa przeżyła okres żywiołowego rozwoju osadnictwa, które wkraczało na nowe, dotąd nie zasiedlone obszary. Pojawiła się także zhierarchizowana sieć osiedli z miastami na czele. Wzrosła liczba nadmorskich metropolii, a mieszkańcy Cypru mocno zaangażowali się w morski handel dalekosiężny. Mieli do zaoferowania swoim kontrahentom przede wszystkim cypryjską miedź, której rudy były wydobywane w górach Troodos. Z ich eksploatacji i dystrybucji wyrosła zamożna elita kontrolująca dostęp do zasobów i towarów luksusowych. Cypr był już wówczas krajem cywilizacji miejskiej. Dane o Cyprze w tej epoce pochodzą przede wszystkim z wykopalisk archeologicznych prowadzonych na licznych osadach i cmentarzyskach. Późna epoka brązu rozpoczęła się na Cyprze w ogniu niepokojów i walk wewnętrznych, których śladem jest horyzont zniszczeń na wielu stanowiskach archeologicznych. Wiele osad zostało opuszczonych i pojawiły się masowe pochówki, będące świadectwem wojen i epidemii. W górach Troodos i w Górach Kyreńskich budowano refugialne twierdze. Ich powstanie wiązało się z formacją nowej elity i tworzeniem organizmów państwowych na wyspie. W górach Troodos archeolodzy zidentyfikowali także pochówki wojowników pogrzebanych z brązową bronią: ostrzami włóczni, toporami, pasami, a także z kamiennymi buławami. Zidentyfikowano także pochówki końskie. W nowo powstałych centrach osadnictwa miejskiego w Enkomi i Morfou pojawiły się zamożne elity, które akumulowały bogactwo w postaci importowanych wyrobów, takich jak późnominojska ceramika, srebrne naczynia, fajansowe paciorki, szkło, ametyst, karneol, odważniki z hematytu, pieczęcie cylindryczne i strusie jaja. Obok Enkomi i Morfou na Cyprze wyrosła cała sieć miast. Były one wzniesione na ortogonalnym, założonym z góry planie. Największe z nich miały nawet 25 hektarów powierzchni. W miastach istniały zarówno duże domy budowane wokół centralnych dziedzińców, jak i stłoczone domy na nieregularnym planie. Miasta oprócz elity zamieszkiwali rzemieślnicy (zwłaszcza metalurdzy), kupcy zaangażowani w handel dalekosiężny i różni specjaliści. Obecność centralnej redystrybucji dóbr i ich gromadzenia jest poświadczona przez obecność dużych, kamiennych budynków magazynowych. Były tam liczne pitosy do przechowywania płynów i towarów sypkich. Używano w celach gospodarczych i administracyjnych pisma cypro-minojskiego. Trójstopniowa hierarchia osiedli składała się z miast, małych osiedli górniczych i wiosek rolniczych. Na stanowiskach archeologicznych takich jak Politiko odkryto pozostałości produkcji metalurgicznej w postaci odpadów produkcyjnych (żużla), pieców i dysz. Wydobycie i obróbka miedzi były źródłami bogactwa wyspy w późnej epoce brązu. Z działalności sezonowej przekształciła się ona w przemysłową, nadzorowaną przez lokalne elity. W Enkomi produkcja metalurgiczna odbywała się w obrębie tutejszej twierdzy. Wydobyciem rud i uzyskiwaniem miedzi zajmowali się mieszkańcy wiosek górniczych. Potem gotowy produkt był stamtąd transportowany do miast na wybrzeżu, gdzie w warsztatach metalurgicznych odbywała się produkcja wyrobów z brązu: broni, narzędzi i przedmiotów prestiżowych pod kontrolą miejskich elit. Niektóre warsztaty metalurgiczne znajdowały się w obrębie sanktuariów. Szczyt produkcji metalurgicznej na Cyprze przypada na XIII i XII stulecie przed Chr. Już od początku II tys. przed Chr. Cypr pełnił coraz większą rolę w sieci śródziemnomorskiego handlu dalekosiężnego. Już w XVIII i XVII w. wyspa pojawia się w źródłach z Babilonu, Mari i Alalach pod nazwą Alaszija. Słynne cypryjskie sztaby miedzi w kształcie skór zwierzęcych rozchodziły się od Sardynii i Sycylii po Bliski Wschód. Znalezione zostały przez archeologów w wielu wrakach statków z XIII-XII w, przed Chr., zlokalizowanych u wybrzeży Azji Mniejszej. Istotną role w gospodarce Cypru odgrywała produkcja oliwy z oliwek, na co wskazuje m. in. znalezisko wielkiego magazynu tego surowca z Ayios Dhimitrios. Cypr eksportował także ceramikę do Lewantu, Egiptu, Anatolii i regionu egejskiego. Pojawiła się ona nawet na Krecie, Sardynii i w Italii. Specjalne stosunki handlowe i polityczne łączyły wyspę z państwem Hetytów, o czym świadczy duża liczba znalezisk naczyń cypryjskich na hetyckich stanowiskach archeologicznych. Ze stanowisk cypryjskich z kolei znane są hetyckie przedmioty luksusowe, takie jak srebrne figurki. Duża liczba znalezisk ceramiki mykeńskiej na Cyprze pochodzących z XIV i XIII w. przed Chr. świadczy o ożywionych stosunkach handlowych z mykeńską Grecją. Cypryjczycy importowali także towary luksusowe, takie złoto, kość słoniowa i szkło, oraz egipskie wazy fajansowe i pieczęcie cylindryczne w Syrii. Teksty egipskie i listy z Amarny poświadczają wysoką pozycję cypryjskich władców wśród klubu mocarstw i w sieci dyplomatycznej wymiany darów. O królach Alasziji wspominają listy z Amarny, z Ugarit, a także korespondencja królów hetyckich. Król Cypru tytułował faraona bratem i był jednym z potężniejszych władców epoki. Z drugiej strony królowie hetyccy uważali władców Cypru za swoich wasali, co może być jednak twierdzeniem przesadnym. Królestwo Alasziji było podzielone na mniejsze jednostki polityczne, którymi zarządzał zwierzchni władca. Jego siedzibą było prawdopodobnie miasto Enkomi. Cypryjczycy, aktywni w handlu i dyplomacji często gościli w Egipcie, Alalach, Ugarit i  w mykeńskiej Grecji, co poświadczają teksty. Mieszkańcy Cypru chowali swoich zmarłych w wydrążonych w skale szybowych grobowcach, bądź w zbudowanych z kamienia tolosach, najczęściej w obrębie osiedli. Zmarłych grzebano z naczyniami ceramicznymi, często importowanymi, flakomani perfum, ozdobami i biżuterią złotą i srebrna, naczyniami szklanymi i alabastrowymi, przedmiotami z fajansu i kości słoniowej oraz niekiedy z brązową bronią. W miastach takich jak Kition czy Enkomi wznoszono świątynie z kamienia złożone z licznych pomieszczeń. Niektóre struktury w obrębie tych sanktuariów były wieńczone rogami konsekracji, tak jak na Krecie minojskiej. W sanktuariach składano ofiary i urządzano rytualne uczty. Archeolodzy znaleźli w ich obrębie zdeponowane cenne przedmioty: brązowe trójnogi, naczynia z fajansu, szkła i alabastru,  wyroby z kości słoniowej i pieczęcie.

W późnej epoce brązu region egejski wszedł w okres żywiołowego rozwoju cywilizacji miejskiej, charakteryzujący się istnieniem gęstej sieci osiedli miejskich z monumentalną architekturą, pałacami, bogatymi pochówkami i pismem. Na początku tego okresu na Krecie nadal kwitła cywilizacja minojska, a na obszarze Grecji kontynentalnej rozwijała się już mocno greckojęzyczna cywilizacja mykeńska. Kultura materialne była coraz bardziej wyrafinowana, a elity skupiały w swym ręku coraz większe bogactwa. Wybuch wulkanu Santorini i jego skutki nie zniszczył cywilizacji minojskiej, mimo dużych strat, jakie wówczas poniosła. Odbił on się głównie na sferze ekonomicznej, zakłócając redystrybucję i system pałacowy. Zniszczenia dotknęły zwłaszcza północno-wschodniej części wyspy, gdzie badania archeologiczne ujawniły duże depozyty popiołu wulkanicznego z erupcji, oraz miasta Mochlos, Pseiro, Palaikastro, Gurnia i Malia. Mimo to Minojczykom udało się przezwyciężyć kryzys i aż do połowy XV wieku przed Chr. trwała minojska cywilizacja okresu nowych pałaców.  Odnowione pałace istniały w Knossos, Fajstos i Malii. Pojawiły się także nowe rezydencje w Galatas i Kato Zakros. Upowszechniła się wówczas monumentalna architektura związana z elitami, wysokiej jakości produkcja w zakresie rzemiosła i rzemiosła artystycznego/sztuki, a minojskie wpływy i kolonizacja były mocno widoczne w basenie Morza Egejskiego. Pałace pozostawały głównymi ośrodkami władzy politycznej, administracji i gospodarki, a także ośrodkami wspólnotowych rytuałów o charakterze religijnym. Nadal używano kreteńskiego pisma hieroglificznego i pisma linearnego A, choć pisma hieroglificznego zaprzestano używać u progu późnej epoki brązu. Pismo linearne A służyło głównie do zapisów gospodarczych i administracyjnych na tabliczkach glinianych, choć spotyka się je także na wyrobach z metalu i kamienia. Niektóre odciski pieczęci sugerują, że mogło być także używane do spisywania dłuższych tekstów na papirusie, bądź pergaminie, które nie zachowały się do naszych czasów. W tekstach odnotowywano obrót towarów: zboża, fig, oliwy z oliwek, oliwek, wina, bydła, oraz ruchy personelu, wynagradzanego za swą pracę produktami rolnymi. Świadectwem działania prężnego systemu administracyjnego są także pieczęcie i ich liczne odciski. W omawianym okresie najprawdopodobniej Knossos było centrum jednolitego państwa, sprawującego kontrolę nad całą Kretą i pozostałymi pałacami, a także nad kreteńskimi posiadłościami poza tą wyspą. Ważną rolę spełniały nowe pałace w Galatas i Kato Zakros, pozwalające kontrolować wschodnią część wysypy, a także port i emporium handlowe w Kommos, położone nad morzem, u nasady żyznej Równiny Mesara. O dominacji Knossos świadczy także upowszechnienie pochodzących stamtąd złotych pierścieni, służących do pieczętowania. Znaleziono je na pięciu stanowiskach archeologicznych na samej Krecie, oraz na wyspie Santorini (Therze). Były to oficjalne pieczęcie, używane z pokolenia na pokolenie. Knossos było ponadregionalnym centrum sprawującym kontrole nad poszczególnymi regionami wyspy za pośrednictwem pozostałych pałaców. Dzięki istnieniu tych centrów można było prowadzić redystrybucję wśród ludności wyspy, organizować połączone z ucztowaniem święta i uroczystości religijne, podtrzymywać istnienie systemu dróg, a także utrzymywać armię i flotę, broniąca Krety i jej posiadłości przed piractwem i najazdami. Istniał nadal system osadniczy minojskiej Krety, typowy dla cywilizacji zurbanizowanej. Największym ośrodkiem miejskim było Knossos, zajmujące ok. 100 hektarów i liczącym ok. 22-25 tys. mieszkańców. W największych miastach mieściły się pałace i rozbudowane, często piętrowe budynki mieszkalne. Mniejsze miasta liczyły zazwyczaj od 4 do 10 hektarów powierzchni (lub nawet do 30 w przypadku większych miast, takich jak Palaikastro). Istniały w nich mniejsze pałace, a także budynki rezydencjonalne zwane przez współczesnych badaczy willami. Zwłaszcza rejon Knossos obfituje w liczne tego typu mniejsze struktury osadnicze, wchodzące w skład złożonej sieci. Knossos i Fajstos wyrosły na ważne centra, gdyż leżały one na szlaku lądowym, łączącym północne (brzeg Morza Egejskiego) i południowe (brzeg Morza Libijskiego) wybrzeża wyspy Krety i sąsiadowały one z ważnymi portami. Nazwy niektórych kreteńskich miast (Knossos, Tylissos, Fajstos, Sybrita) zostały zidentyfikowane w tekstach pisma linearnego A. Małe wioski, gospodarstwa i osiedla jednodworcze tworzyły najniższy poziom w hierarchii osadnictwa. Mieszkańcy minojskiej Krety podróżowali w celach religijnych, handlowych i interesach, zarówno droga lądową, jak i morska. Społeczeństwo minojskie było zróżnicowane pod względem statusu i posiadanego majątku. W dalszym ciągu rozwijało się kreteńskie rzemiosło i produkcja pozarolnicza. Garncarze tworzyli naczynia ceramiczne zdobione motywami morskimi. Z terakoty wykonywano figurki ludzi, zwierząt i modele budowli. Z importowanych metali, miedzi i cyny, metalurdzy wytwarzali klasyczny brąz, a z niego narzędzia, broń i naczynia. Jubilerzy produkowali wyroby ze złota i srebra: ozdoby, biżuterię, ozdobne elementy uzbrojenia. Płatnerze wytwarzali z brązu tzw. miecze typu A, sztylety, groty broni drzewcowej, wysokie, obite skórą tarcze w kształcie wieży, bądź cyfry 8. Kamieniarze eksploatowali lokalne złoża skalne: wapienie, kolorowe wapienie dekoracyjne, skały wulkaniczne, steatyt. Dostarczały one materiałów budowlanych surowca do wyrobu kamiennych przedmiotów (pieczęci, naczyń, broni). W tych celach importowano także marmury z Peloponezu, obsydian pochodzący z wysp położonych w pobliżu wybrzeży Anatolii, lapis-lazuli z Azji Środkowej, egipski ametyst oraz pochodzące z dalszych zakątków Azji hematyt, karneol i kryształ górski. Z kości słonia i hipopotama wytwarzano różnorodne przedmioty, od figurek do elementów broni. Działali także cieśle, wytwarzający z drewna meble i elementy budowlane. Warsztaty tkackie produkowały duże ilości wysokiej jakości tkanin, zarówno na lokalne potrzeby, jak i na eksport. Produkowano tkaniny wełniane i lniane, często barwione purpurowym barwnikiem wytwarzanym z mięczaka z rodzaju Murex, bądź żółtym barwnikiem z krokusa. W końcowym odcinku okresu nowych pałaców cywilizacja minojska rozwijała się nadal. Jeszcze w czasach Totmesa III (1479-1425 przed Chr.) w źródłach egipskich występuje ona pod nazwą „władców Keftiu i wysp pośrodku Morza”, co wskazuje, że zaliczano ją do grona ówczesnych potęg politycznych i militarnych. Słynne malowidło z grobu Mencheperreseneba z Teb przedstawia „Księcia Keftiu” przynoszącego dary w otoczeniu innych książąt, kupców u posłów. Na ścianie grobowca Rechmire przedstawiono całą kreteńską delegację z licznymi darami. Minojczycy byli sprzymierzeńcami Egiptu i jego głównymi partnerami handlowymi. Kreteńczycy sprzedawali w Egipcie swoje rzemieślnicze. Do Delty przywożono minojską ceramikę, naczynia metalowe i alabastrowe, tkaniny, biżuterię, ozdobne drewniane skrzynie, a także inne surowce sprowadzane z krajów położonych daleko na północ (bursztyn, cynę, miedź z Europy). Minojczycy kupowali z kolei wyroby egipskich rzemieślników: wazy alabastrowe, amfory i inne naczynia ceramiczne i kamienne często trafiały na Kretę. Do portu w kreteńskim Kommos napływały egipskie amfory wraz z zawartością, a także wytwarzane w Egipcie przedmioty z fajansu. Egipcjanie doskonale znali świat egejski, z którym utrzymywali ożywione stosunki dyplomatyczne i handlowe. Na bazie posągu Amenhotepa III z Kom el-Hetan, wyryto hieroglificzną inskrypcję z listą najważniejszych miejscowości regionu egejskiego. Lista wymienia Keftiu, czyli Kretę i miejscowości położone na wyspie: Amnisos, Fajstos i Kydonię. Dalej wspomina o Mykenach, Tegei, Nauplion, wyspie Kythirze, Knossos, Amnisos i Troi. Jest to jedna z pierwszych wzmianek źródłowych opisujących miejsca, które znajdowały się na kontynencie europejskim. Minojczycy utrzymywali także rozległe kontakty handlowe z innymi krajami, szczególnie we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, szczególnie z Lewantem, Cyprem, Syrią i Anatolią. Meli do zaoferowania przede wszystkim produkty rolne: zboże, wino, oliwę z oliwek, przyprawy, zioła, ale także perfumowane oleje, tkaniny i żywice oraz wyroby rzemieślnicze: ceramikę, naczynia metalowe i kamienne, ozdoby, biżuterię, broń. Miedź sprowadzano z wysp Morza Egejskiego i z Cypru, a cynę z Azji Środkowej przez Lewant. Minojskie sieci handlu dalekosiężnego sięgały zachodniej części basenu Morza Śródziemnego i krajów Europy. Część metali, a także bursztyn mógł docierać na Kretę właśnie stamtąd. Bursztyn jednak był mniej popularny na Krecie, niż w Grecji kontynentalnej. Malowidła w stylu kreteńskim z Alalach i Tel Kabri w Lewancie, oraz z Tell el-Dab‘a w Delcie Nilu, świadczą o wędrówkach minojskich artystów i rzemieślników i popularności minojskiego stylu. Obecność sztab miedzi i cyny oraz kości słoniowej na wielu późnominojskich stanowiskach archeologiczny świadczy o ożywionym imporcie surowców. Upowszechnienie się minojskiej kultury materialnej w basenie Morza Egejskiego było częścią procesu nazywanego przez współczesnych badaczy minoizacją. Na Cykladach, Sporadach i w południowo-zachodniej Azji Mniejszej istniały minojskie faktorie handlowe i kolonie (Thera, Melos, Keos, Karpatos, Rodos, Kos, Milet, Iasos, Knidos). Najprawdopodobniej pozostawały one pod militarną i polityczną kontrolą Knossos, stanowiąc część morskiego imperium Krety. W innych obszarach regionu egejskiego minojska kultura materialna docierała droga handlu i wymiany. Okres nowych pałaców charakteryzował się szybkimi zmianami kulturowymi i cywilizacyjnymi. W tym czasie pałac w Knossos podlegał licznym przebudowom, a w kreteńskich miastach pojawiły się monumentalne domy mieszkalne, a na obszarze wiejskiego zaplecza Knossos nowe rezydencje elity. Monumentalne budynki związane z elitą powstawały także w Kommos i Hagia Triada.

Kres prosperity minojskiej cywilizacji położyły gwałtowne wydarzenia, które miały miejsce pod koniec okresu późnominojskiego I B, ok. 1450 lat przed Chr. Zniszczeniu uległy wówczas wszystkie pałace, wille i rezydencje na wyspie, oprócz pałacu w Knossos. Wszystkie inne zostały ograbione i zburzone. Nigdy później już ich nie odbudowano. Wille i większe rezydencje na prowincji także zostały metodycznie i celowo zniszczone. Ślady zniszczeń odkryli archeolodzy w Knossos i w Chanii. Zniszczenia nadeszły w ciągu stosunkowo krótkiego okresu i były zapewne dziełem człowieka, a nie sił przyrody, jak sugerują niektórzy badacze. Najprawdopodobniej są one wynikiem inwazji mykeńskich Greków z Grecji kontynentalne, którzy najechali wyspę i narzucili jej swoją władzę. Świadczą o tym znaleziska grobów wojowników z okolic Knossos z okresu późnominojskiego II, wyposażone w broń, naczynia brązowe, ozdoby i ceramikę, a także przedmioty z bursztynu bałtyckiego, charakterystyczne dla kultury mykeńskiej. Potwierdza to także obecność zapisanych w mykeńskiej grece tekstów w piśmie linearnym B z okresu późnominojskiego IIIA2, odnalezionych przez archeologów na terenie pałacu w Knossos. Pojawiły się także typowe groby kopułowe, wzorowane na mykeńskich. Silni militarnie Mykeńczycy zdołali podbić prosperującą cywilizację Krety, niepozbawioną przecież siły militarnej i szybko przejęli kontrole nad całą wyspą. Skutkiem inwazji było usunięcie i zastąpienie dawnej elity miejscowej przez tą, która pochodziła z lądu greckiego i upadek minojskiego imperium morskiego. Opuszczone zostały górskie sanktuaria Krety, a najbardziej oczywiste przejawy sztuki minojskiej (malowidła, wyrafinowane wyroby rzemiosła artystycznego) zanikły. Przestano także używać pisma linearnego A. Właśnie w XIV w. przed Chr. pojawia się w egipskich i bliskowschodnich źródłach Ahhijawa, organizm polityczny stworzony przez mykeńskich Greków, jako kolejne militarne i polityczne mocarstwo, które zastąpiło znane ze starszych źródeł Keftiu. W tym samym czasie na obszarze Grecji kontynentalnej zachodziły także istotne przemiany. Dawniejsze mykeńskie groby szybowe, wykuwane w skalnym podłożu wyszły z użytkowania na rzecz kamiennych grobów kopułowych, od których cały następny okres (ok. 1450-1365 przed Chr.) bierze swoją nazwę. Były to groby elity, w których grzebano m. in. władców. W Mykenach zachowało się 9 takich grobowców. Mykeńczycy opanowali Kretę i na początku XIV w. przed Chr. ich silne posterunki usadowiły się na Cykladach i Sporadach, a także na północnym wybrzeżu Anatolii, wchodząc w konflikty z lokalnymi władcami i państwem Hetytów. Minojskie faktorie, kolonie i osady pojawiają się w miejscach, gdzie niegdyś działały placówki minojskie. Na Krecie nowi władcy nadal korzystali z usług minojskich artystów i rzemieślników, którzy wytwarzali wyroby wysokiej jakości. Pojawił się nowy styl, złożony z fuzji elementów minojskich i mykeńskich. Z dostosowania pisma linearnego A do zapisu dźwięków mykeńskiej greki (wczesnej formy języka greckiego) powstał nowy system zapisu: pismo linearne B. Było to pismo sylabiczne, którego najstarsze przykłady pochodzą z tabliczek glinianych z Knossos i z miejscowości Iklaina koło Pylos na kontynencie. 89 znaków sylabicznych pisma linearnego B ma swoje analogie w starszym systemie kreteńskim i z niego pochodzi. Pojawiły się nowe znaki liczbowe i ułamki. Pismo to służyło do zapisów na glinianych tabliczkach, a także na innych materiałach (np. na tabliczkach drewnianych powleczonych woskiem. Pisma linearnego B używano niemal wyłącznie do sporządzania zapisów o charakterze administracyjnym i gospodarczym. Najważniejsze archiwa tekstów pisma linearnego B pochodzą z Myken, Pylos, Knossos, Tirynsu i Teb. Przynosza one wiele wiadomości o administracji i gospodarce mykeńskich pałaców. Kolejna zmiana w regionie egejskim nadeszła ok. 1365 r. przed Chr., kiedy to kolejne zniszczenia nawiedziły pałac w Knossos, który jednak niedługo potem został odbudowany. Pałacowe warsztaty zatrudniające wyspecjalizowanych rzemieślników nie przetrwały tej katastrofy. Knossos zachowało role ośrodka administracji wyspy, ale obok wyrosły odrębne centra mykeńskiej kultury: Agia Triada i Kydonia. Tymczasem w Grecji kontynentalnej pojawiły się pierwsze mykeńskie ośrodki pałacowe: Menelaion w Lakonii (pochodzący już z okresu 1450-1400 przed Chr.), Mykeny, Tiryns, Argos, Tebach i Orchomenos. Rozpoczął się wówczas tzw. okres pałacowy (ok. 1365-1225 przed Chr.) rozwoju cywilizacji mykeńskiej. Centrum mykeńskiego świata przeniosło się wówczas na obszar Grecji kontynentalnej. Oznacza to, że lokalne organizmy polityczne poprzedniej epoki na tym obszarze przekształciły się już w scentralizowane, posiadające aparat administracyjny i siłę militarną państwa. Minojski pałacowy system społeczno-gospodarczy został przeszczepiony na obszar lądu greckiego. W drugiej połowie XIV w. przed Chr. cywilizacja mykeńska całkowicie zdominowała region egejski. Okres pałacowy był czasem potęgi i stabilności politycznej w tym regionie, ekspansji na wschód (do Anatolii) i na północ (do północnej Grecji i Macedonii), oraz rozległych kontaktów handlowych i sieci wymiany, sięgających Sardynii i Italii na zachodzie, Egiptu i Bliskiego Wschodu, a także wnętrza Europy na północy. Pałace mykeńskie powstawały jako ośrodki władzy, rezydencje władców, ośrodki gospodarki i administracji, miejsca wytwarzania i składowania rozmaitych dóbr. Ich stałym elementem był megaron, monumentalna, osiowa budowla, z dziedzińcem i główną, kolumnową, zdobioną freskami salą z paleniskiem pośrodku, oraz z licznymi pomieszczeniami pełniącymi różne funkcje. Sam megaron pełnił funkcję Sali tronowej władcy. Ok. 1350 lat przed Chr. na terenie Grecji kontynentalnej zaczęto używać pisma linearnego B, które służyło skrybom i administratorom zatrudnianym przez pałace. Pałace mykeńskie powstały w Argolidzie, Lakonii, Beocji, Attyce, Tesalii i na Krecie. Obok Myken i Menelaionu można tu wymienić także Tiryns, Argos, Gla, Midea, Teb, Orchomenos, Aten, Iolkos, Pylos, Knossos, Hagia Triada i Kydonia. Początkowo pałace były otwarte, ale już od schyłku XIV wieku przed Chr. zaczęto je otaczać potężnymi, kamiennymi fortyfikacjami muru cyklopowego, począwszy od Myken i Tirynsu. Fortyfikacje Myken wzorowano na umocnieniach otaczających hetycką stolicę Hattusas. Z czasem fortyfikacje zaczęły otaczać także inne pałace: w Midei, Atenach, Gla, Tebach i Orchomenos Pałac w Pylos pozbawiony był zupełnie fortyfikacji. Oprócz fortyfikacji w mykeńskim krajobrazie pojawiły się drogi, kanały irygacyjne i melioracyjne, monumentalne groby, sztuczne terasy, fortyfikacje, bramy mosty, tamy, poldery przepusty, sztuczne zbiorniki wodne a także cysterny na wodę. Powodem tych innowacji była część usprawnienia komunikacji i wymiany przez mykeńskie elity. Okres pałacowy charakteryzował się wzrostem ludności, ekspansją osadnictwa i wzrostem wielkości i liczby osad w regionie egejskim. Wzrastająca populacja coraz agresywniej eksploatowała zasoby i środowisko naturalne, zarówno na potrzeby własne, jak i dla celów dalekosiężnej wymiany. Pałace leżały w sąsiedztwie rozległych osiedli o typowo miejskim charakterze, zamieszkanych przez tysiące ludzi. W Mykenach zespół osadniczy składał się z pałacowej cytadeli na wzgórzu, Dolnego miasta i rozległych cmentarzysk. Wielki wzrost zaludnienia nastąpił na Krecie, w Argolidzie i Beocji, Achai, Mesenii, Attyce i Focydzie. Wiele osiedli typu miejskiego było otoczonych murami. W środku można było znaleźć okazałe domy i budowle monumentalne. Dawne wioski środkowej epoki brązu zostały przekształcone w zurbanizowane centra, w którym prym wiodła wojownicza elita. Wielokrotne pochówki elity w grobowcach sugerują istnienie rywalizujących o władze klanów rodzinnych. Elita ta pozostawała pod silnymi wpływami cywilizacji minojskiej. Korzystała także z przedmiotów importowanych z Anatolii, bałtyckiego bursztynu oraz broni i elementów rzędu końskiego ze środkowo-wschodniej Europy. W głównych centrach osadnictwa spora część populacji została skomasowana w celu pracy przy dużych projektach budowlanych i działaniach produkcyjnych. Na czele społeczeństwa mykeńskiego stał władca noszący odnotowany w tekstach pisma linearnego B tytuł wanax, czyli król. Podlegał mu lokalni władcy i wodzowie wojsk, znani jako lawagetas. Niżej stali urzędnicy (tacy jak namiestnicy prowincji zwani damokoro lub koreter), skrybowie spełniający kluczowe funkcje w administracji i władający pismem, intendenci odpowiedzialni za gromadzenie rozmaitych surowców i towarów, kierownicy różnych grup pracowników, noszący tytuł quasileus, kapłani i kapłanki, właściciele ziemscy i zawodowa elita wojskowa walcząca z rydwanów. Zawodowi wojownicy należeli do warstwy zwanej hequetai. Najszerszą warstwą społeczeństwa był damos, czy ogół ludzi wolnych, zamieszkujących ośrodki miejskie i tereny wsi. Rolnicy byli zorganizowani we wspólnoty wiejskie i nie podlegali rygorom gospodarki pałacowej. Przynajmniej część ludności należącej do damos była zobowiązana do służby wojskowej. Niewolnicy i ludność zależna tworzyli ostatnią kategorię społeczną, określaną mianem doeros. Pałac dysponował ziemią, którą wykorzystywał rolniczo lub wydzierżawiał. Prowadził uprawy i hodowle na potrzeby produkcji takich wyrobów jak tkaniny lniane i wełniane, perfumowane oleje. Pobierał od ludności podatki w płodach rolnych i wyrobach rzemieślniczych. Dobra gromadzono magazyna na terenie pałacu i opieczętowywano. Przez pałacowe warsztaty, biura rozliczeniowe i magazyny przechodziły duże ilości rozmaitych dóbr. Rzemieślnicy pracujący na rzecz pałacu często wytwarzali towary luksusowe z drogich, importowanych surowców, takich jak bałtycki bursztyn, kość słoniowa, szkło, złoto, czy lapis-lazuli. Pałac był zdolny do zorganizowania masowej produkcji dóbr głównie dzięki skomasowaniu pracowników. Szczególne znaczenie miała koncentracja siły roboczej w produkcji tkackiej i metalurgii. Produkcję kontrolowano na każdym etapie, aż do zdeponowania jej owoców w pałacowych magazynach. Kontrolę nad produkcją droższych towarów, zwłaszcza tych wytwarzanych z importowanych surowców, powierzano zaufanym dostojnikom i urzędnikom. Pałac niemal zmonopolizował produkcję takich wyrobów. W zamian za swoją pracę rzemieślnicy dostawali nadziały ziemi i racje żywnościowe. Dobrze znamy produkcję perfumowanej oliwy, aromatyzowanej specjalnie zbieranymi ziołami. Odbywała się ona w takich centrach jak Knossos i Pylos. Gotowy produkt był przechowywany i eksportowany w charakterystycznych naczyniach, którym archeolodzy nadali nazwę „stirrup jar”, ze względu na ich imadła przypominające wyglądem strzemiona. Należące do pałaców stada owiec były podstawą produkcji tekstylnej, ściśle kontrolowanej od etapu hodowli po otrzymywanie gotowych tkanin. Niekiedy stada owiec liczyły nawet do 10 tys. sztuk. Wełna pochodziła tez z danin od właścicieli prywatnych stad. Z pozyskanego surowca robotnicy (w tym kobiety i dzieci) produkowali różne rodzaje tkanin. Niektóre z nich przeznaczone były wyłącznie na eksport. Robotnicy byli w dużej mierze ludźmi całkowicie zależnymi od pałacu, często nawet niewolnikami. Na potrzeby administracji w pałacach utrzymywano archiwa tabliczek z tekstami gospodarczymi w piśmie linearnym B. Zasoby wytworzone przez pałace angażowane były w handel dalekosiężny i za pośrednictwem sieci szlaków handlowych i wymiany docierały do regionów bardzo oddalonych od miejsca pochodzenia. Eksportowano wino, oliwę z oliwek, tkaniny, pachnidła, ceramikę. Importowano metale, kość słoniową, szkło. Pod kierunkiem pałacu produkowano wino, pachnidła, broń, rydwany, wyroby metalowe. Część z tej produkcji konsumowała sama mykeńska elita, część szła także na eksport. Oprócz własności pałacu ziemia należała do elity, świątyń różnych bóstw oraz do wspólnot wiejskich. Pałace były centrami organizującymi produkcję rolną i rzemieślniczą, W ich magazynach gromadzono produkty rolne, surowce i wyroby rzemiosła. Pałace przeprowadzały także redystrybucję i wydawały surowce i racje żywnościowe swoim pracownikom. Produkty rolne pochodziły z podatków i danin składanych przez właścicieli i wspólnoty wiejskie. Pałace dysponowały wielkimi stadami zwierząt hodowlanych (zwłaszcza kóz i owiec), a także polami lnu, dostarczającymi surowców do produkcji tekstylnej. Spora część rzemieślników, zwłaszcza tych wytwarzających ceramikę, pracowała na własny rachunek, poza systemem pałacowym. Osiedla mykeńskie przybierały rozmiary dochodzące do 15-30 hektarów i liczyły zwykle kilka tysięcy mieszkańców. Same Mykeny były największym osiedlem Grecji, zajmującym 32 hektary i liczącym ponad 6 tys. mieszkańców. W Argolidzie istniały inne duże osady o charakterze miejskim, takie jak Argos, Lerna, Nauplion i Asine. W późnej epoce brązu Asine rozrosła się jeszcze bardziej, niż w poprzedzającym okresie, a w okolicy pojawiły się nowe cmentarzyska i groby komorowe. Pojawiły się przedmioty związane z kultem religijnym. Były to zjawiska charakterystyczne dla ówczesnych dużych osad. Teby, związane z kolejnym ważnym pałacem zajmowały 28 hektarów powierzchni. Miasto otaczające pałac w Pylos zajmowała powierzchnię 12-13 hektarów. Zamieszkiwało je ok. 3000 ludzi. Obszary zarządzane przez poszczególne pałace nie były jednolite pod względem wielkości i mogły zajmować powierzchnię od 1000 do 6000 kilometrów kwadratowych. Były podzielone na prowincje. Teksty z Pylos wspominają o istnieniu Prowincji Bliższej i Prowincji Dalszej. Mykeńskie społeczności podjęły także prace inżynieryjne na dużą skalę, szczególnie przy osuszaniu jeziora Kopais w Beocji, w celu uzyskania większego areału ziemi uprawnej, co wymagało kopania wielkich kanałów i grobli, a także wznoszenia twierdz na wzgórza ponad rolniczą równiną (np. fortecy w Gla w Beocji). Budowle inżynieryjne zostały skonstruowane z użyciem 2 milionów metrów sześciennych ziemi i 250 tys. metrów sześciennych kamienia, co obrazuje skalę prac. Pozwoliły one pozyskać ok. 100 kilometrów kwadratowych ziemi uprawnej. Nieco poza systemem pałacowym pozostawały obszary Lakonii i Achai, gdzie istniały tylko słabo zaludnione osady rolnicze. Były to więc peryferia mykeńskiego świata. Teksty pisma linearnego B przedstawiają nam obraz mykeńskiej administracji, koncentrując się na tematach lokalnych. Zawierają informacje o urzędnikach, strukturach społecznych i ekonomicznych, a także o religii. Pałace były zainteresowane w wytwarzaniu pewnej ograniczonej ilości dóbr na swoje potrzeby i na eksport (pachnidła, oliwa, wino, wyroby metalowe, tekstylia). Były zależne od funkcjonującego poza systemem pałacowym, dużego i prężnego sektora gospodarczego obsługiwanego przez osoby prywatne. Sektor ten był dynamiczny i złożony. Istniały niezależne instytucje religijne i wspólnotowe  dysponujące zasobami materialnymi. Istniały osoby prywatne, zwłaszcza właściciele ziemscy, prowadzące rozległe interesy na własny rachunek. Struktura społeczna była zatem skomplikowana i niejednorodna. Teksty pisma linearnego B zawierają też informacje o mykeńskiej religii: sanktuariach, darach, ofiarach i świętach połączonych z ucztami. Można w nich wyczytać imiona bóstw, zarówno tych które były czczone później przez Greków w epoce żelaza (Zeus, Posejdon, Ares, Hermes, Hera), a także tych poświadczonych wyłącznie dla czasów cywilizacji mykeńskiej (Eynalios, Diwija, Poseidaieia, Potnia Theron). Choć jeszcze do niedawna uważano, że Grecja mykeńska była całkowicie politycznie rozdrobniona, a każdy pałac był centrum odrębnego, niezależnego państwa, to dziś coraz więcej badaczy skłania się ku innemu, wynikającemu z uważnego odczytania źródeł obrazowi. Dyplomatyczne teksty z archiwów hetyckich wspominają bowiem o Ahhijawie, potężnym imperium, leżącym w basenie Morza Egejskiego, komunikującym się z Azją Mniejszą drogą morską. Było to mocarstwo zarządzane przez jednego króla, równego władcom hetyckim i innym bliskowschodnim i wschodniośródziemnomorskim potentatom. Władca hetycki nazywał go swoim bratem i wielkim królem. Istniała wymian korespondencji i darów pomiędzy Hattusą a dworem królów Ahhijawy, zgodnie z najlepszymi przyjętymi regułami dyplomacji systemu regionalnego. Odniesienia do Ahhijawy pojawiają się w tekstach hetyckich od XV do końca XIII stulecia przed Chr. Wszystko zatem wskazuje na to, że Ahhijawa to mykeńska Grecja, występująca w tym okresie jako silne, zjednoczone państwo, równe największym mocarstwom późnej epoki brązu. Jej naczelny władca był najprawdopodobniej zwierzchnikiem panujących w pałacach lokalnych królów noszących tytuł wanax. Wielkiemu królowi podlegali władcy niżsi rangą, będący jego wasalami. Była to zatem struktura podobna do imperium mitannijskiego czy hetyckiego. Nazwę Ahhijawa, odnoszącą się do Mykeńczyków można także utożsamiać z opisanym w eposach Homera ludem Achajów. Centrum władzy Ahhijawy leżało w Grecji kontynentalnej, a samo imperium rywalizowało o władze nad zachodnią Anatolią z państwem hetyckim. Państwo to mogło obejmować u szczytu swej potęgi Grecję kontynentalną, większość wysp Morza Egejskiego, Kretę i część południowo-zachodniej Azji Mniejszej. Z uwagi na swoje położenie mykeńska Grecja pełniła rolę pośrednika w wymianie handlowej i kulturowej pomiędzy światem bliskowschodnim i wschodniośródziemnomorskim a Europą i zachodnią częścią basenu Morza Śródziemnego. Leżała ona na przecięciu ważnych lądowych i morskich szlaków dalekosiężnej wymiany i sama prowadziła ożywioną działalność handlową. Pałace posiadały własne statki i sztuczne nabrzeża, a wielu kupców działało na ich zlecenie. Centrami wymiany i głównymi ośrodkami, do których docierały towary importowane były Mykeny i Tiryns. Do Myken docierały szczególnie liczne importy egipskie, a do Tirynsu cypryjskie. Mykeńscy kupcy byli obecni w portach i emporiach handlowych Lewantu, co zostało odnotowane w tekstach. Wyroby importowane ze świata mykeńskiego, zwłaszcza ceramika, znajdowane są na licznych stanowiskach archeologicznych, począwszy od południowej Italii, Sycylii, Sardynii, Azji Mniejszej, aż po Lewant i Egipt. Są to głównie naczynia, w których eksportowano wino, oliwę z oliwek, pachnidła i miód. Eksportowano także tkaniny i wyroby rzemieślnicze, zboże i niewolników. Import obejmował głównie surowce (metale, kość słoniowa), ozdoby, bursztyn bałtycki i niektóre gatunki wina. W miedź zaopatrywali się Mykeńczycy na Cyprze i na Sardynii. Cyna pochodziła prawdopodobnie z Kornwalii i Europy Środkowej, a także być może ze źródeł azjatyckich. W późnej epoce brązu szczególne powiązania handlowe łączyły region egejski z Cyprem i Lewantem, co potwierdza zawartość odkrytych przez archeologów podwodnych wraków statków handlowych z tej epoki. Istnienie handlu z Cyprem potwierdzają wzmianki w tekstach pisma linearnego B. Ahhijawa była w pełni włączona we wschodniośródziemnomorskie sieci handlu i wymiany. Mykeńskie faktorie handlowe istniały w Scoglio del Tonno koło Tarentu, na Wyspach Liparyjskich i na Sycylii. Mykeńscy kupcy byli stale obecni w lewantyńskich portach. Zakładali tam nawet faktorie, tak jak w Ugarit.  Część kupców działała na zlecenie pałacu, ale większość handlowała na własny rachunek. Na zachodzie Mykeńczycy uchwycili najważniejsze punkty na szlakach prowadzących do źródeł cennych surowców z Europy, przede wszystkim cyny i bursztynu. Zakładali faktorie na Wyspach Liparyjskich, na Sycylii, w Apulii i Kalabrii. Wyspy Liparyjskie były przystankiem dla statków udających się na zachód, na Sardynię, do wybrzeży Półwyspu Iberyjskiego i do ujścia Rodanu. Italia i Sardynia miały szczególne znaczenie. Przebiegały przez nie szlaki prowadzące w głąb Europy i na Wyspy Brytyjskie, do złóż cyny i bursztynu. Do południowej Italii docierały na pokładach statków handlowych ze wschodu nie tylko mykeńskie naczynia z Argolidy, broń, oliwa i tkaniny, ale także cypryjska ceramika i miedź. Egejskie towary aż do brzegów południowej Hiszpanii. Mykeńscy władcy zatrudniali w swoich armiach najemników pochodzących z Italii i wysp Morza Śródziemnego. Uzbrajali ich w miecze wykonywane z brązu zawierającego cypryjską miedź. Później mieszkańcy Italii nauczyli się egejskich technik metalurgicznych i sami zaczęli produkować dobre miecze brązowe z miedzi pochodzącej z alpejskich kopalń. Z czasem rozwinął się handel uzbrojeniem pomiędzy Italią a mykeńską Grecją. Achajowie zaczęli importować i naśladować nowe typy uzbrojenia, produkowane w Europie. Mykeńczyków łączyły z wnętrzem Europy liczne szlaki wymiany dalekosiężnej. Uczestnictwo w międzynarodowej wymianie handlowej umożliwiły mykeńskim elitom zgromadzenie wielkich bogactw. Pałacowa gospodarka była nastawiona na gromadzenie surowców i egzotycznych towarów, oraz na produkcję wysokiej jakości wyrobów charakteryzujących się sporą wartością dodaną. Mykeńskie wpływy objęły całą wschodnią część basenu Morza Egejskiego, ale były tu już kwestią nie tylko handlu i dyfuzji kulturowej, ale w wielu wypadkach także militarnej i politycznej kontroli. Objęły one od ok. 1365 r. roku wyspy pomiędzy Cykladami i Skyros, a następnie nadbrzeżne obszary pomiędzy Azji Mniejszej Miletem a Troją, zwłaszcza od przełomu XIV i XIII w. przed Chr. Wszędzie tam rozszerzał się zasięg kultury mykeńskiej. Znaleziska archeologiczne takie, jak zachowane pozostałości megaronu z osady Phylakopi na wyspie Melos, groby kopułowe z Naksos czy Mykonos,  oraz duże ilości mykeńskiej ceramiki z wysp Morza Egejskiego i zachodniej Azji Mniejszej dobitnie świadczą o kierunku i etapach tej ekspansji. Szczególnie ważną mykeńską placówka była Miklawanda, czyli późniejszy Milet, Od XIV wieku przed Chr. dominowała tu ceramika mykeńska i lokalna, wzorowana na mykeńskiej. Milawanda uległa zniszczeniu w końcu XIV w. przed Chr., prawdopodobnie przez hetyckie wojska Mursilisa II, a następnie została odbudowana, tym razem jako miasto zdominowane przez kulturę materialną mykeńskiej Grecji. Jej fortyfikacje były zaś wzorowane na hetyckich murach kazamatowych. Jeszcze w połowie XIII w. przed Chr. Milawanda była kontrolowana przez władców Ahhijawy, czyli Mykeńczyków, tak samo jak wyspy Dodekanezu, Kos, czy Rodos.

We wschodniej części regionu egejskiego i w zachodniej Anatolii widzimy kontynuację rozwoju większości kultur ze środkowej epoki brązu. Tutejsze organizmy polityczne odczuwały teraz ciężar ekspansji imperium hetyckiego na zachód, a później także ekspansji mykeńskiej w kierunku Azji Mniejszej, począwszy od XIV w. przed Chr. Zachodnia Anatolia składała się wówczas z niezależnych państewek, tworzących doraźne konfederacje. Były to: Wilusa (Troja), Kraj Rzeki Seha, Arzawa, Lukka, Mira. Arzawa została podbita i podzielona pod koniec XIV w. przed Chr. przez hetyckiego króla Mursilisa II. Częścią świata kultur egejskich była przez długi czas leżąca nad Hellespontem Troja, która stanowiła ważny ośrodek osadnictwa i wymiany handlowej. Była to największa osada w północno-wschodniej Anatolii, zajmująca ok. 30 hektarów powierzchni. W źródłach hetyckich występuje ona pod nazwą Wilusa (analogicznie do Ilios). Troja późnej epoki brązu to Troja VI (ok. 1750-1300 przed Chr.) i Troja VII A (ok. 1300-11180 przed Chr.), identyfikowana często z Troją homerycką. Troja VI była ośrodkiem przewyższającym pod wieloma względami poprzednie osady, które powstały w tym miejscu. Fortyfikacje kamienne zaopatrzone w baszty i bramy otaczały centralną akropolę (cytadelę) Troi, zajmującą powierzchnię ok. 2 hektarów. Na tym obszarze stały zarówno typowe domy megaronowe, jak i konstrukcje innego rodzaju. Poniżej cytadeli rozciągało się dolne miasto, które tworzyło rozległy obszar o powierzchni 30 hektarów. Istniało tu osadnictwo z epoki brązu, zewnętrzne umocnienia w postaci rowów, cmentarzysko, a także tunele dostarczające miastu wodę z pobliskich źródeł. Architektura i rozplanowanie Troi wykazuje zarówno wpływy mykeńskie, jak i hetyckie. W późnej epoce brązu pojawiła się tu hodowla koni, a także umiejętność wykonywania naczyń za pomocą koła garncarskiego. Pojawiła się importowana ceramika minojska, mykeńska, cypryjska i lewantyńska. Troja VI została zniszczona, najprawdopodobniej przez trzęsienie ziemi. Ponowne zasiedlenie przez mieszkańców nie spowodowało większych zmian kulturowych w fazie Troi VII A. Niektóre starsze budynki na cytadeli były używane ponownie. Wzniesiono także magazyny, w których przechowywano naczynia zasobowe wkopane w podłogę. Dawniejsze okazałe budynki zastąpiły mniejsze domy. Fortyfikacje cytadeli zostały rozbudowane, a wykuty w skale rów obronny chroniący dolne miasto przedłużony. Była to odpowiedź na działania militarne, zarówno Hetytów, jak i lokalnych władców oraz Mykeńczyków, opisane w źródłach hetyckich. Na obszarze dolnego miasta pojawiły się także nowe domy. Miasto zająć mogło nawet większą powierzchnię, niż w poprzedniej fazie. Miasto zostało zniszczone przez ogień na początku XII wieku przed Chr., a niedługo później pojawiła się w nim ludność używająca ceramiki guzowatej z Tracji i Bałkanów. Korzystne położenie Troi nad ważną cieśniną, na skrzyżowaniu handlowych szlaków sprawiało, że zawijał do niej niemal każdy statek płynący z Azji Mniejszej do Europy, lub z Morza Egejskiego na Morze Czarne. Tutejsze wiatry i prądy morskie zmuszały żeglarzy do wyciągania statków na ląd na wybrzeżu w pobliżu Troi. Opłaty pobierane od załóg cumujących statków musiały być dla Trojan niebagatelnym źródłem dochodu. Kupcy, którzy zatrzymywali się w okolicy Troi, wystawiali swoje towary na sprzedaż, więc handel kwitł, a mieszkańcy miasta mogli się bogacić. Troja szybko wyrosła na duże miasto i wielkie centrum handlu. Zadziwia ilość importowanej ceramiki mykeńskiej, jaką odnaleźli tu archeolodzy. Mykeńczycy wyprawiali się także na Morze Czarne, ale nie tak często i licznie, jak na inne akweny. Dostęp do Morza Czarnego blokowała im właśnie Troja. Wokół niej powstało niewielkie, ale ważne i bogate państwo, znane z tekstów hetyckich jako Wilusa. Należało do konfederacji Assuwa, grupującej państewka północno-zachodniej Anatolii. Troja była łakomym kąskiem, nie tylko dla Mykeńczyków, ale także dla władców imperium hetyckiego i awanturników działających na niespokojnym pograniczu zachodniej Azji Mniejszej. Współcześni specjaliści dyskutują, czy i w jaki sposób odnotowane przez archeologię źródła pisane informacje dotyczące wydarzeń wokół Troi/Wilusy odnieść do homeryckiej opowieści o wojnie trojańskiej. Nie ulega jednak wątpliwości, że Hetyci i Mykeńczycy ścierali się w zachodniej Azji Mniejszej i jednym obszarów konfliktu były okolice strategicznie położonej Troi.

Późna epoka brązu była okresem świetnego rozwoju dalekosiężnego handlu i kontaktów międzynarodowych, który zaowocował wieloma wynalazkami i cywilizacyjnymi innowacjami. Pałace królewskie w poszczególnych mocarstwach uprawiały pomiędzy sobą intensywne kontakty dyplomatyczne i wymianę. Zacieśniały relacje polityczne, osobiste, kulturalne i handlowe. Dzięki tym kontaktom elity w różnych państwach mogły korzystać z przedmiotów luksusowych: koni, rydwanów, broni, perfum, ubiorów, biżuterii. Stymulowały one także zapotrzebowanie na lokalną produkcję i handel. Dzięki obrotowi towarów luksusowych rozwinął się w produkcji tzw. styl międzynarodowy, upodobniający do siebie wyroby z różnych regionów i sprawiający, że nieraz trudno je rozróżnić. Szczególnie upodobniły się do siebie wyroby szklane i biżuteria. Powstała wielka sieć szlaków handlu międzynarodowego, rozciągająca się od Elamu po Egipt i świat mykeński, łącząca się ze szlakami jeszcze dalszymi, prowadzącymi do odległych regionów: Europy, wnętrza Afryki, Azji Środkowej i Południowej. Obok pałaców i innych instytucji działali w tym systemie kupcy handlujący na własny rachunek, a czasem także na zlecenie pałaców. Jednym z celów działalności systemu było zapewnienie prestiżu i luksusowych towarów jego związanym z pałacami uczestnikom. Dyplomatyczne sieci kontaktów zazębiały się z sieciami handlowymi. Nie ulega jednak wątpliwości, że wymiana była ważną częścią dyplomacji. Źródła pisane wskazują, że dwory królewskie wymieniały księżniczki i kandydatów do małżeństwa, bogate dary, specjalistów z różnych dziedzin (kapłanów, lekarzy, rzemieślników). Pomiędzy dworami stale kursowali posłańcy z listami i karawany z darami. Wymiana o charakterze typowo komercyjnym, nastawiona na zaspokajanie potrzeb szerszej populacji stanowiła przeważająca część aktywności handlowej w opisywanym okresie. Jeszcze nigdy dotąd tak szeroka i gęsta sieć szlaków handlowych nie łączyła tak rozległych przestrzeni Starego Świata. Nie tylko złoto, bursztyn i cyna były w tej epoce przedmiotem handlu. Liczącymi nieraz tysiące kilometrów szlakami przewożono bardzo różne towary. W szczególnie korzystnej sytuacji znajdowali się kupcy i żeglarze z wybrzeża Syropalestyny, którzy stali się głównymi pośrednikami handlowymi świata późnej epoki brązu. Mieszkańcy Byblos na wybrzeżu libańskim od IV tysiąclecia przed Chr. byli głównymi partnerami handlowymi Egiptu i mieli wielkie doświadczenie w międzynarodowym handlu. Dostarczali faraonom drewna cedrowego i cyprysowego, oraz złota i srebra z importu. Mieszkańców wybrzeża libańskiego Egipcjanie nazywali Fenhu, a Mykeńczycy Ponikijo, czyli Fenicjanami. Nazwa własna tego ludu wywodzi się od akadyjskiego słowa kinaḫḫu, oznaczającego barwioną czerwonym, bądź purpurowym barwnikiem wełnę. To właśnie purpurowe tkaniny i drewno cedrowe były sztandarowym towarem sprzedawanym przez kupców z lewantyńskich portów. Ale handlowali oni także innymi produktami: metalami, tkaninami, wyrobami rzemieślniczymi, żywnością. Mieszkańcy Tyru, Sydonu, Bejrutu, Byblos, Simury i Ugarit dostarczali przede wszystkim drogich towarów luksusowych. Mieszkańcy Byblos wcześnie stali się ważnymi pośrednikami w handlu między Egiptem a państwami Mezopotamii. Egipcjanie posiadali tu swoją faktorię handlową już od czasów pierwszych dynastii. Byblos importowało wielkie ilości papirusu z Egiptu, który trafiał stąd na śródziemnomorskie rynki. Egipcjanie starali się utrzymywać dobre stosunki z lewantyńskimi miastami portowymi wchodzącymi w skład ich imperium, a także z tymi, które znajdowały się poza jego granicami. Mieszkańcy Egiptu nazywali jednostki zdolne do żeglugi po pełnym morzu i oceanie „statkami z Byblos”. Lewantyńskie miasta tworzyły prężną regionalną sieć wymiany, połączoną z dalekimi szlakami międzynarodowego handlu. Równie bogatymi rynkami były bogate portowe miasta: Tyr i Ugarit, których zamożność w późnej epoce brązu wzrosła niepomiernie. Kupcy z wybrzeża libańskiego handlowali m. in. cypryjską miedzią, sprzedając ją Egipcjanom. Amenhotep III zaczął sprowadzać z kraju „Fenhu” wielkie ilości metali i drewna na potrzeby swoich inwestycji budowlanych. Tak samo postępowali jego następcy. Kupcy lewantyńscy mogli tylko zacierać ręce i liczyć zyski z handlu z Egiptem. Ich statki przywoziły do Delty Nilu różne towary. Oprócz drewna, farbowanych tkanin i metali można w tym miejscu wymienić amfory kananejskie, w których docierała do Egiptu oliwa z oliwek, wino i żywica. Kolejnym ważnym partnerem lewantyńskich kupców był Cypr. Z tej wyspy przywozili oni miedź i pachnidła. Największą handlową metropolią było oczywiście położone na syryjskim wybrzeżu Ugarit, które zdystansowało zarówno Byblos, jak i Tyr. Do tej portowej metropolii docierały lądowe szlaki z Anatolii, Lewantu, Mezopotamii i położonych dalej na wschód części Azji. W tej kosmopolitycznej metropolii mieszkali i działali kupcy z różnych krajów, od Myken, przez Anatolię, Egipt i Mezopotamię. W dzielnicy handlowej i w porcie można było nabyć towary z najdalszych stron świata, takie jak bursztyn znad Bałtyku i lapis lazuli ze Środkowej Azji. Mieszkańcy tej handlowej metropolii byli biegli nie tylko w handlu, ale także w żeglarstwie i szkutnictwie. Handlowali zbożem z Egiptu i surowcami (przede wszystkim metalami) pochodzącymi z okolicznych krajów. Konie z kasyckiej Babilonii, kość słoniowa z Egiptu, egipska pszenica, miedź z Cypru – wszystkie te towary można było nabyć na ugaryckich rynkach i w porcie. Zawierane tu transakcje wzbogacały miejscowych kupców i finansistów, zapełniając ich skrzynie złotem i srebrem. Władcy miasta gromadzili fundusze z podatków i ceł, dzięki którym mogli powiększać flotę i inwestować jeszcze więcej. Tutejsi rzemieślnicy produkowali tkaniny purpurowe, przedmioty z kości słoniowej, drewna, metali, gliny. Specjalnością Ugarit były bajecznie kolorowe, zwłaszcza purpurowe tkaniny. Dzięki nim miasto osiągało przewagę konkurencyjną w handlu. Wśród ugaryckich kupców byli zarówno ci, działający na własny rachunek, jak i tacy, którzy prowadzili interesy na zlecenie pałacu królewskiego. Ci pierwsi uiszczali podatek od dochodów należny pałacowi. Ci ostatni byli często wynagradzani za swą służbę majątkami ziemskimi. Zresztą kupcy pracujący dla pałacu często zajmowali się także handlem na własny rachunek. Relacje handlowe Ugarit z takimi potęgami, jak państwo Hetytów, czy Karkemisz regulowały osobne traktaty. Kupcy, zwani w Ugarit tamkaru cieszyli się rozległymi prawami i królewską protekcją. Mogli nawet aresztować dłużnika i jego rodzinę w obcym kraju, a także zająć jego dobra. Kupcy z Ugarit robili doskonałe interesy ze wspólnikami z Byblos i z innych miast na wybrzeżu Lewantu. Władcy miast Usznatu i Ugarit zawarli spółkę do handlu z Egiptem i z portami leżącymi na południu. Aby zminimalizować ryzyko strat, kupcy organizowali się w spółki (tapputu), każdorazowo, kiedy realizowali jakieś handlowe przedsięwzięcie. Wspólnicy deponowali swoje udziały u finansistów w Ugarit, Tyrze, Byblos, lub w innym mieście i wyruszali na wyprawę handlową do Egiptu, Grecji, Anatolii lub innego kraju. Jeden z ugaryckich tekstów opisuje przypadek czterech kupców z miejscowości Apsuna, którzy wyłożyli razem 1000 szekli srebra i pożeglowali do Egiptu, by zakupić pewną ilość złota, a później odsprzedać ją z zyskiem w królestwie Hetytów, lub w Mezopotamii. W tego typu spekulacje angażował się nawet pałac królewski. Po wygnaniu Hyksosów z Egiptu, Delta Nilu ponownie powitała zagranicznych kupców, którzy musieli się z niej wynieść na czas wojny. Straż w Delcie strzegła bezpieczeństwa kupców i chroniła ich przed piratami. Zagraniczne statki handlowe dopływały nie tylko do Memfis, ale także do Górnego Egiptu. Zagraniczni handlarze chcieli nabywać bogactwa Egiptu i Nubii, sprzedając jednocześnie swoje produkty Egipcjanom. Do Kraju nad Nilem przypływały statki kupców z Lewantu, Cypru, Krety i mykeńskiej Grecji Kupcy dążyli do ujednolicenia systemów miar i wag na większym obszarze, co znacznie usprawniało handel. Przybywali do miast i portów bardzo oddalonych od miejsc ich pochodzenia, tworząc faktorie i kolonie handlowe. Jeśli pochodzili z imperium rządzonego przez „wielkiego króla” (tak jak kupcy z Babilonii, państwa Hetytów, Egiptu) mogli liczyć na solidną ochronę i pomoc w razie kłopotów. Każdy władca był w końcu odpowiedzialny za bezpieczeństwo kupców i posłańców, poruszających się po jego terenie. Handel, nawet bardziej niż dyplomacja i wojna, łączył odległe regiony i spajał je w jedną gospodarczą całość. Pieczęcie cylindryczne z Babilonii były używane w pałacach mykeńskiej Grecji, co wskazuje, że szlaki były drożne i ruchliwe na przestrzeni setek kilometrów. Jądrem systemu gospodarczego były wyspy, porty i wybrzeża, pomiędzy którymi poruszały się statki z wielkimi ładunkami towarów na pokładach. Większość żeglarzy trzymała się blisko wybrzeża, preferując żeglugę kabotażową. Podróżowali po Morzu Śródziemnym ze wschodu na zachód i powrotem, poruszając się w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Statki wypływające z towarami z portów Lewantu kierowały się na zachód, na Cypr i wzdłuż wybrzeża południowej Anatolii, a później docierały do Grecji kontynentalnej. Powracając, docierały na Kretę, a potem, poprzez Morze Libijskie dopływały do Libii, a następnie do Egiptu. Z Delty Nilu statki powracały do portów na wybrzeżu libańskim, płynąc na północ. W każdym porcie, w którym zatrzymywały się statki, kupcy starali się zawierać korzystne transakcje i wymieniać posiadane towary na te, które można było nabyć na miejscu. Każdy statek wiózł zatem na pokładzie zbiór dóbr pochodzących z bardzo różnych regionów. Opisany okrężny szlak handlowy był jedynie centrum większej sieci handlowej, łączącej ogromne obszary Starego Świata. Jedni kupcy żeglowali na najdalsze odległości, inni przemieszczali się tylko między bliskimi portami na tym samym wybrzeżu. W ten sposób najdłuższe szlaki, np. te łączące Lewant z Półwyspem Iberyjskim, były połączone z lokalnymi rynkami i sieciami wymiany. I tak, Egipscy kupcy docierali z towarami do portów Palestyny, Syrii i Cypru. Ich głównym emporium był port Tell el-Ajjul w Kanaanie, w pobliżu Gazy, uprzednio główne nabrzeże hyksoskich kupców handlujących z Cyprem. Zatrzymywały się tu statki płynące z Delty Nilu na północ. Rozładowywano tu ogromną ilość importowanych towarów: fajansowych skarabeuszy, biżuterii, oraz rozmaitych przedmiotów z Cypru. Tell el-Ajjul było centrum dystrybucji produktów z północy, zwłaszcza z Cypru. Tutejsi kupcy mieli monopol na handel towarami pochodzącymi z tej wyspy na terenie południowego Lewantu. Za czasów Hatszepsut Egipcjanie odnowili kontakty handlowe z Puntem i na powrót udrożnili szlaki prowadzące do wnętrza Afryki, skąd popłynął strumień egzotycznych towarów. Utrzymywali też bardzo bliskie relacje handlowe z Kretą i światem egejskim. Najaktywniejsi byli oczywiście kupcy z Ugarit. Ich statki docierały aż do brzegów Sardynii i do Egiptu. Wyrobili sobie pozycję pośredników w handlu miedzią i cyną. Kupcy i finansiści z Ugarit stali się siłą napędową śródziemnomorskiego handlu. Ich wspólnikami byli cypryjscy władcy, metalurdzy i kupcy, którzy dostarczali miedź na śródziemnomorskie rynki. Ugaryccy kupcy rezydowali zresztą na stałe w Enkomi. Oprócz tej ważnej przystani, na pierwszorzędne centrum handlu wyrósł port Kition na południowym brzegu wyspy. Zdystansował on zamulone nabrzeże faktorii w Sultan-Tekke. Do portu w Kition przybywały zarówno statki z Lewantu, jak i z regionu egejskiego. Do cypryjskich miast przywożono w dużej ilości ceramikę hyksoską, egipską, syryjską, kananejską i mykeńską, która trafiała tam wraz z innymi towarami. Wiele wraków statków handlowych ze wschodniej części Morza Śródziemnego, które udało się zbadać archeologom podwodnym w ostatnich kilkudziesięciu latach, dostarczyło bezcennych informacji o skali i charakterze wymiany handlowej i żeglugi w późnej epoce brązu, o konstrukcji statków, przewożonych towarach i trasach podróży. Większość z nich to wraki jednostek, które zatonęły blisko wybrzeża, na rafach i podwodnych skałach. Wrak z Uluburun u południowych wybrzeży Azji Mniejszej (na brzegu starożytnej Lukki, czyli Licji, w pobliżu współczesnego miasta Kaş w Turcji) to pozostałość statku handlowego który zatonął, prawdopodobnie z powodu sztormu, około 1300 lat przed Chr. Statek został zbudowany około 1305 r. przed Chr. Była to 16-metrowa, pełnomorska jednostka zbudowana z libańskiego drewna cedrowego. Szerokość jej kadłuba wynosiła 5 metrów. Została skonstruowana z desek przymocowanych do stępki i połączonych złączami ciesielskimi, metodą na czop i gniazdo. Statek został zbudowany bez ożebrowania, a podstawę jego konstrukcji stanowiło odpowiednio zaprojektowane poszycie. Posiadał jeden, wysoki na ponad 12 metrów maszt z dużym, prostokątnym żaglem rejowym. Mógł pływać po morzu z prędkością dochodzącą do 8 węzłów, wioząc około 20 ton ładunku. Zaopatrzono go w 24 kamienne kotwice, wykute z cypryjskich i lewantyńskich bloków skalnych. Wnętrze kadłuba wyłożono gałęziami biedrzeńca kolczastego i patykami, by chronić zarówno poszycie, jak i ładunek od uszkodzenia. W ładowni nieszczęśliwego statku znajdowała się ogromna ilość towarów ze wszystkich stron świata. Statek przewoził przede wszystkim ładunek metali: 354 sztaby miedzi w kształcie skóry wołu. Każda ważyła około 27 kilogramów. Kolejne 121 sztab miedzi miało kształt bułkowaty, lub owalny. Pod pokładem znajdowało się ponad 100 sztab cyny o różnych kształtach. W sumie statek z Uluburun wiózł 10 ton miedzi i tonę cyny, z których można było sporządzić 11 ton brązu. Z takiej ilości brązu można było wykonać 300 brązowych hełmów, 300 pancerzy, 3000 grotów włóczni i 3000 brązowych mieczy. Była to zatem ilość metalu wystarczająca do uzbrojenia sporej armii, która mogłaby stanowić istotną siłę na polach bitew późnej epoki brązu. Statek przewoził także: figurki, narzędzia i broń z brązu (sztylety, miecze, groty strzał i oszczepów, topory, siekierki, motyki, sierpy, dłuta, noże, brzytwy, szczypce, wiertła, szydła, piły), brązowe wagi, ciężarki i naczynia, pierścienie, szpile, harpuny, trójzęby i haczyki brązowe. W ładowni znajdował się też cenny zestaw przedmiotów z metali szlachetnych w którego skład wchodziły: złote wisiory i medaliony, złoty skarabeusz z imieniem królowej Nefretete, złoty pierścień i kielich, srebrne bransolety, pierścienie i misa. Oprócz tej najcenniejszej części ładunku statek przewoził: ponad 1000 ołowianych ciężarków rybackich, ołowiane odważniki, fajansowe naczynia i paciorki, 175 szklanych sztab w kolorze niebieskim, zielonym i purpurowym, szklane paciorki, kamienne pieczęcie, skarabeusze i plakietki, bursztynowe paciorki, paciorki z agatu, kamienne głowice buław, moździerze i tacę, osełki, amfory kananejskie, wielkie naczynia zasobowe zwane pitosami, lampki oliwne, różnorodne ceramiczne naczynia syryjskie, cypryjskie i mykeńskie, kły hipopotama, surową kość słoniową i przedmioty z niej wykonane, drewno hebanowe, drewniane, pokryte woskiem tabliczki do pisania, oliwki, owoce granatu, figi, migdały, winogrona, orzeszki pinii, sumak, kolendrę, czarnuszkę, pszenicę, jęczmień, krokosz barwierski, aurypigment w amforach, muszle mięczaków, kości zwierzęca, jaja strusie, skorupę żółwia, żywicę terpentynowca, oraz pewną ilość tkanin. Towary wiezione pod pokładem pochodziły nieraz z bardzo dalekich stron. Oprócz kananejskich, syryjskich, egipskich i mykeńskich naczyń i wyrobów metalowych znajdowały się tu produkty dużo bardziej egzotyczne. Miedź w formie charakterystycznych sztab w kształcie skóry wołu, pochodziła z Cypru, a cyna prawdopodobnie z Azji Środkowej, lub z Europy. Drewno hebanowe pochodziło z Afryki i zostało zapewne sprowadzone przez Nubię i Egipt. Z tego samego źródła (a być może także z Syrii) pochodziła kość słoniowa i kły hipopotamów, a także jaja strusie. Bursztyn został przywieziony z wybrzeża Morza Bałtyckiego. Kamienne pieczęcie cylindryczne zostały wykonane w Mezopotamii, a głowica kamiennej buławy nad Morzem Czarnym, gdzieś w okolicach ujścia Dunaju. Szkło pochodziło z Lewantu i Delty Nilu, tak samo jak fajans. Żywica tamaryndowca pochodziła znad Morza Martwego. Wygląda na to, że towary z odległych nawet krain często pojawiały się na śródziemnomorskich rynkach. Część znalezionych we wraku przedmiotów nie należała do ładunku i stanowiła osobistą własność załogi. Na statku płynęli marynarze, kupcy i pasażerowie różnej narodowości. Statek prowadzili syryjsko-kananejscy żeglarze i handlarze (prawdopodobnie były wśród nich także osoby pochodzące z Ugarit). Kupcy mieli ze sobą wagi szalkowe i kilka kompletów odważników, a także pieczęcie. Jeden z kupców pochodził zapewne z Cypru. Na pokładzie byli także dwaj przedstawiciele mykeńskiej elity i jedna osoba pochodząca z obszarów Europy na północ od Grecji (prawdopodobnie najemnik lub posłaniec z północy). Ci z kolei wieźli osobistą broń i ozdoby. Załoga, łącznie z kupcami była uzbrojona w brązową broń. Zapewne do jednego z kupców należała wykonana z drewna, kości słoniowej i wosku tabliczka do pisania. Służyła ona do robienia szybkich notatek na powierzchni wosku, który pokrywał drewnianą deseczkę. Być może na tej tabliczce zapisano listę ładunkową statku, a także miejsce jego przeznaczenia. Na takich tabliczkach pisano na terenie Lewantu, a kilka stuleci później już na całym Bliskim Wschodzie i w basenie Morza Śródziemnego . Statek z Uluburun odbywał swój rejs na trasie, na której pływała spora część statków handlowych na Morzu Śródziemnym. Statek wypłynął z któregoś z portów lewantyńskich na północ od góry Karmel. Płynął na północ, zawijając pod drodze do ważniejszych portów. Dotarł do Cypru, a następnie poruszał się wzdłuż wybrzeża południowej Anatolii, gdzie uległ rozbiciu i zatonął w sąsiedztwie państwa Lukki. Zmierzał zapewne na Morze Egejskie, w kierunku portów i pałaców mykeńskiej Grecji. Gdyby nie zatonął, dotarłby zapewne do Sardynii, lub na Kretę, a stamtąd skierowałby się na południe do Delty Nilu. Z Egiptu mógł powrócić do domu płynąc na północ, wzdłuż brzegów Kanaanu. Statek był najpewniej własnością spółki kupców, którzy prowadzili przedsięwzięcia handlowe na własną rękę, ale nie gardzili także zleceniami pałaców królewskich. Wiózł zapewne zamówione przez jakiegoś lokalnego, mykeńskiego władcę z imperium Ahhijawy towary, za które odbiorca już wcześniej zapłacił. Stąd obecność Mykeńczyków na pokładzie. Byli to wysłannicy, którzy mieli nadzorować transport całego ładunku. Po drodze kupcy mogli zawijać do kolejnych portów i zawierać tam transakcje handlowe. Jednak głównym celem były bogate miejscowości mykeńskiej Grecji i Krety: Knossos, Kommos, Pylos, Mykeny, czy Tiryns. Tam miały być wyładowane towary zamówione przez miejscową elitę. Ktokolwiek zamówił towary, poniósł ogromną stratę z powodu zatonięcia statku, tak samo jak jego właściciel. Wartość dóbr, które zatonęły razem ze statkiem z Uluburun była porażająca. Cały ładunek był wart około 12 tys. szekli srebra. Była to równowartość rocznych dochodów tysiąca robotników pracujących w średniej wielkości mieście w później epoce brązu. Za taką kwotę można było nabyć stado  bydła liczące 350 sztuk, albo 600 osłów, czy 400 koni. Ładunek takiej wartości zostałby obłożony w Ugarit cłem w wysokości 1000 szekli. Zatonięcie statku z Uluburun na pewno było ogromną stratą i odbiło się na kondycji finansowej osób, które zainwestowały w jego wyprawę. Tylko najbogatsi kupcy, tacy jak Sinaranu, mogli sobie poradzić z takimi stratami. Warto jednak uświadomić sobie, że kilka takich katastrof następujących po sobie mogło doprowadzić do upadku nawet bogate handlowe miasto, które wysłałoby w morze i utraciłoby podobne jednostki z analogicznym ładunkiem. Po ówczesnych morskich szlakach pływały oczywiście także mniejsze jednostki. Około 1200 lat przed Chr. w okolicach Przylądka Gelidonya u brzegów Licji, niedaleko od Uluburun zatonął niewielki statek handlowy wraz z ładunkiem. Wylądował na skalistym morskim dnie, 27 metrów pod wodą, gdzie został odkryty w 1954 roku. Była to jednostka mająca 10 metrów długości. Wiozła na pokładzie 34 sztaby miedzi w kształcie skóry wołu. Metal pochodził z kopalń w okolicach Soloi na Cyprze, z Sardynii, gór Taurus i z Timny. Mniejsze, okrągłe sztabki miedzi pochodziły z kopalń w Laurion w Attyce. Oprócz nich jednostka wiozła też podłużne sztabki cyny, zużyte cypryjskie narzędzia brązowe, odważniki, kamienne młoty i moździerze, lewantyńskie imitacje egipskich skarabeuszy, pieczęcie cylindryczne z Syrii, ceramikę rozmaitego pochodzenia. Załoga wiozła na pokładzie sporo złomu metalowego, przeznaczonego do ponownego przetopienia. Kadłub statku był od środka wymoszczony chrustem. Statek z mieszaną załogą kursował zapewne pomiędzy portami Lewantu, Cyprem, Azją Mniejszą, Grecją i Sardynią. Jeden z członków załogi mógł być kowalem i metalurgiem, który oferował swoje usługi w każdym porcie, w którym zatrzymywała się jednostka. W skład załogi wchodził też zapewne jakiś drobny kupiec, który handlował niewielkimi ilościami towarów w przybrzeżnych miastach. Kolejny wrak, odkryty w 1962 roku w okolicach Point Iria u wejścia do Zatoki Argos w Grecji, także pochodzi z końca XIII w. przed Chr. Do naszych czasów dochował się jedynie ładunek statku, składający się z cypryjskich, kreteńskich i mykeńskich naczyń ceramicznych, wśród których wyróżniały się duże naczynia zasobowe z Cypru. Był to prawdopodobnie cypryjski, lub mykeński statek kursujący regularnie pomiędzy Cyprem a Argolidą. Należał on, tak jak statek z Gelidonya, do drobnego kupca, zarabiającego na swoje utrzymanie handlem na małą, niemal detaliczną skalę. Tacy handlarze trudnili się żeglugą kabotażową i sprzedażą towarów od portu do portu. Dzięki kupcom zajmującym się handlem morskim towary mogły docierać bardzo daleko od miejsca przeznaczenia. Ostatnio analiza sztab cyny znalezionych na Krecie i w we wrakach z epoki brązu, odkrytych u wybrzeży dzisiejszego Izraela wykazała, że w latach 1530-1300 przed Chr. kupcy importowali ze złóż europejskich spore ilości cyny. Metal pochodził przede wszystkim ze złóż w Kornwalii. Pośrednikami w tym handlu byli z pewnością Mykeńczycy. Badania fizykochemiczne składu izotopowego 27 sztabek cyny pochodzących ze stanowisk archeologicznych z późnej epoki brązu położonych we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego wykazały, że ruda, z której zostały one wykonane pochodziła z Wysp Brytyjskich, z Kornwalii, bądź z Devonu, a także prawdopodobnie z Masywu Centralnego, lub w Rudaw (Erzgebirge). Najprawdopodobniej w drugiej połowie II tys. przed Chr. europejskie kopalnie stały się ważnym źródłem cyny dla miejskich cywilizacji wschodniej części basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. Ludy wschodniej części basenu Morza Śródziemnego poszukiwały także towarów takich, jak bałtycki bursztyn, budzący szczególne zainteresowanie Mykeńczyków, ale docierający także dalej na południe. Liczba ozdób z tego materiału odnaleziona w grobowcach mykeńskiej elity jest imponująca. Były wśród nich paciorki stanowiące część naszyjników i kolii, rozdzielników, dysków i zawieszek. Przedmioty bursztynowe znane są z Aszur, Tell Abu-Hawam w Izraelu, z Ugarit, Alalach i Mari w Syrii. Inskrypcja z grobu Rechmire z czasów Totmesa III, opisuje przekazanie temu władcy prawie 3,5 tony bursztynu, przywiezionego przez wysłanników z Krety. Odnotowano także bursztyn wśród zdobyczy Totmesa III zagarniętej w czasie kampanii wojennej w Syrii. W grobowcu królewskim z syryjskiej Katny odnaleziono niezwykle piękne naczynie w kształcie głowy lwa i paciorki, wykonane z bałtyckiego bursztynu. Pochodzą one z okolic 1340 r. przed Chr. System dalekosiężnej wymiany zapewniał także upowszechnianie ważnych osiągnięć cywilizacyjnych. Była wśród nich produkcja fajansu, używanego głównie do tworzenia ozdób i naczyń, produkcja kolorowego szkła i coraz częstsze próby wytwarzania przedmiotów z żelaza, podejmowane przede wszystkim na obszarze Anatolii i Lewantu. Żelazo było jednak w epoce brązu luksusowym metalem, z którego wykonywano nieliczne, prestiżowe przedmioty, takie jak sztylet z grobowca Tutanchamona (wykonany z żelaza meteorytowego). Jego upowszechnienia miała przynieść dopiero następna epoka. Z wolna zaczęło się także upowszechniać kananejskie pismo alfabetyczne.

Obok intensywnej wymiany handlowej, we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego trwała militarna i polityczna rywalizacja między mocarstwami. W końcowym odcinku późnej epoki brązu zaogniała ją bezprzykładna i bezwzględna ekspansja Asyrii, rywalizacja hetycko-egipska w Lewancie i agresywna aktywność militarna władców mykeńskiej Ahhijawy. Wznowienie walki z Asyrią i Egiptem jednocześnie stanowiło nie lada problem dla państwa Hetytów, którzy byli zmuszeni podejmować działania militarne na wielu odległych frontach (w Lewancie, północnej Mezopotamii i w Azji Mniejszej). Mimo sukcesów za panowania Mursilisa II Hetyci obawiali się krzepnącego Egiptu, agresywnej Asyrii i groźnych Mykeńczyków. Sytuację zaostrzyła się wraz z dojściem do władzy XIX dynastii i renesansem potęgi militarnej Egiptu. Pierwszym władcą XIX dynastii egipskiej był pochodzący z Awaris w Delcie Nilu i z rodziny związanej z kultem boga Seta (prawdopodobnie hyksoskiego, lewantyńskiego pochodzenia) oficer Paramessu, który wstąpił na tron jako Menpehtire Ramzes I (1296-1294 przed Chr.) i panował krótko, około półtorej roku. Zdołał jednak odnowić kult Seta w Awaris Jeszcze za jego życia jego syn Seti prowadził rozmaite operacje militarne w Syrii. Menmaatre Seti I (1294-1279 przed Chr.) objął rządy po swym ojcu i kontynuował działania wojenne w Lewancie, walcząc przeciw Hetytom i ich wasalom. Najpierw zdobył Bet Sean i Jenoam w Kanaanie. Udało mu się odbić Kadesz i Amurru. Zdobycie Kadesz było oczywistym wyzwaniem rzuconym hetyckiej hegemonii w Lewancie. Dziełem Setiego była nowa świątynia kultu dawnych władców, wzniesiona w Abydos, mieście, w którym dominował kult boga Ozyrysa. Na ścianach tego przybytku kazał umieścić swoje przedstawienie w pobliżu zbioru kartuszy zawierających zapis imion wszystkich poprzedzających go władców Egiptu, począwszy od Meniego (czyli Menesa, identycznego z Narmerem), co miało być legitymizacją jego władzy. Zbudował także swoją świątynię grobową w Zachodnich Tebach i prowadził prace przy rozbudowie kompleksu Amona w Karnaku. Zaczął także budować nową egipską stolicę w okolicach Awaris. Za panowania Setiego Egipt przeżył pierwszy najazd libisjki na zachodnią Deltę Nilu,który został z wielkim wysiłkiem odparty. Tymczasem Egipcjanie po raz kolejny utracili kolejny utracili kontrolę nad Kadesz, a Seti I był zmuszony zawrzeć tymczasowy pokój lub rozejm z hetyckim władcą Muwatallisem II. Muwatallis II (1295-1272 przed Chr.) starał się obronić skonsolidowane przez przodków imperium pomimo nieustających ataków na peryferiach, wyludnienia centrum państwa i powracających epidemii. Ważnym krokiem na tej drodze było przeniesieni hetyckiej stolicy do Tarhuntassy, miasta leżącego w południowo-zachodniej Anatolii, w dolinie Ikonion. Zapewnił w ten sposób stolicy zaopatrzenie w żywność z żyznych terenów Licji, Pamfilii i Cylicji. Leżała ona teraz bliżej frontów w Syrii i w zachodniej Azji Mniejszej. Tarhuntassa lepiej nadawała się na stolice, niż peryferyjne Hattusas. Górny kraj wraz ze starą stolicą pozostał pod władzą królewskiego brata Hattusilisa, jako prowincja broniąca państwa przed najazdami z północy. Zarówno polityczne, militarne, gospodarcze, jak i religijno-ideologiczne argumenty zaważyły o decyzji przeniesienia hetyckiej stolicy do Tarhuntassy (nie została ona jeszcze odnaleziona przez archeologów). Tymczasem w Egipcie objął rządy syn i następca Setiego I, Usermaatre Setepenre Ramzes II (1279-1213 przed Chr.), który na nowo rozpalił pożar wojny z hetyckim imperium. Rozpoczęły się przygotowani do walnej rozprawy o Lewant. Najpierw jednak Ramzes musiał odeprzeć najazd grupy plemienia Szardanów, którzy w drugim roku jego panowania zaatakowali Deltę Nilu. Szardanowie pochodzili najprawdopodobniej ze śródziemnomorskiej wyspy Sardynii, z kręgu tamtejszej kultury nuragijskiej. Obrona zakończyła się sukcesem i wcieleniem sporej ilości szardańskich jeńców do armii egipskiej. Ale obydwie strony konfliktu o Lewant już ściągały siły na decydującą walkę. Król hetycki Muwatallis zbierał wojska nie tylko z Kraju Hatti, ale także z Wilusy (Troi), Arzawy, Kizzuwatny, Karkemisz, z Kadesz i innych miast Syrii. W 1274 roku przed Chr, obydwie strony ruszyły do boju i spotkały się w okolicach miasta Kadesz, w dolinie górnego Orontu, gdzie nastąpiła walna bitwa. Maszerująca armia egipska została zaskoczona przez nagły atak wojsk hetyckich. Walka była zacięta i przewaga przechylała się to na jedną, to na drugą stronę. W końcu, po dużych stratach, obu stron Hetyci wycofali się z pola walki. Ramzes II propagandowo odtrąbił sukces, ale tak naprawdę bitwa pozostała nierozstrzygnięta. Wojna trwała, a żadna ze stron długo nie chciała ustąpić. Tymczasem nowa stolica koło Awaris w Delcie Nilu przyjęła nazwę Pi-Ramzes i stała się strategicznym ośrodkiem, położonym bliżej Kanaanu i frontu trwającej wojny, niż np. Memfis. Znajdowały się tu liczne  warsztaty, będące ogromnymi kompleksami produkcyjnymi, wytwarzającymi uzbrojenie na potrzeby wojska. Na powierzchni 30 tys. metrów kwadratowych znajdowały się tu piece metalurgiczne i kanały, którymi spuszczano stopiony metal i odprowadzano go do tygli i form. Wszystkie piece posiadały sztuczny dmuch. Można tu było produkować codziennie tysiące mieczy, toporów, grotów włóczni, zbroi i innego sprzętu wojennego. W warsztatach założonych w Pi-Ramzes produkowano co tydzień tysiąc mieczy, 250 rydwanów i 1000 tarcz, które trafiały następnie do egipskiej armii. Egipcjanie próbowali odbić Amurru, ale miasto Kadesz nadal pozostawało w rękach Hetytów, którzy mieli wyraźną przewagę. Wojna egipsko-hetycka toczyła się dalej. Tymczasem w Hatti zmarł Muwatallis II i zaczęły się zaburzenia związane z następstwem tronu. Po śmierci Muwatallisa na tronie zasiadł jego syn, Mursilis III (1272-1267 przed Chr.), który przeniósł stolicę z Tarhuntassy z powrotem do Hattusas. Obalił go jego stryj Hattusilis, któremu podobno król zagroził odebraniem namiestnictwa Górnego Kraju i Hattusas. Tak naprawdę powrót stolicy do Hattusy zagroził pozycji Hattusilisa, który wolał podjąć próbę  siłowego przejęcia tronu. Mursilis został pokonany i uciekł do Babilonu bądź Egiptu. Uzurpator objął rządy jako Hattusilis III (1267-1240 przed Chr.) i od razu musiał podjąć kroki prowadzące do utwierdzenia swej władzy. Ale nie udało mu się to na dłuższą metę, gdyż na skutek jego uzurpacji powróciły stare hetyckie problemy z sukcesją i kwestionowaniem legitymizacji władcy. Hattusilis musiał ułagodzić innego syna Muwatallisa, Kuruntasa, który otrzymał królestwo Tarhuntatssy. To właśnie on był uważany przez większość hetyckiej społeczności za prawowitego następcę tronu. Tarhuntassa stała się w ten sposób dużym, niemal niezależnym państwem, wykrojonym z władztwa Hetytów na mocy osobnego układu. Hattusilis był zdolnym wodzem i jeszcze przed przechwyceniem tronu zdołał odbić miasto Nerik, które leżało w Górach Pontyjskich. Około 1258 r. przed Chr. Hattusilis III podpisał układ pokojowy z egipskim królem Ramzesem II. Egipska wersja paktu została wyryta na murach świątyni Amona w Karnaku, a hetycka zachowała się na tabliczkach glinianych z archiwum w Hattusas. Traktat uznawał status quo w Lewancie, pozostawiając pod władzą Hetytów obszary podbite za panowania Suppiluliumy I. Ustanawiał pokój i celebrował dobre relacje pomiędzy Egiptem a państwem Hetytów. Oba mocarstwa stały się odtąd sprzymierzeńcami. Ramzes II porzucił kosztowne walki o wpływy w Syrii i zajął się narastającym zagrożeniem ze strony Libijczyków z zachodu. Za jego panowania budowano łańcuch twierdz na zachód od Delty Nilu, mających ubezpieczać Egipt od tej właśnie strony. Ale mimo kroków zaradczych, nacisk ze strony Libijczyków, za którymi rychło poszły inne śródziemnomorskie ludy, był coraz silniejszy. Tymczaem w kolejnych latach swego panowania Ramzes II umacniał swą władzę i prestiż, powracając do idei boskości żyjącego monarchy. Kazał się przedstawiać na równi z najwyższymi bogami Egiptu (Amonem, Re i Ptahem) i rozpoczął wielki program działalności budowlanej.: rozbudowywał sanktuaria tebańskie i miasto Pi-Ramzes, wzniósł swoją świątynię grobową zwaną Ramesseum w Zachodnich Tebach, a także wykute w skale świątynie w Abu Simbel nad Górnym Nilem w Nubii. Prowadził także kampanie wojenne przeciwko buntownikom w Nubii. Po traktacie pokojowym z Hetytami stosunki obydwu mocarstw przedstawiały się jak najlepiej. Ramzes pojął za żonę córkę Hattusilisa III, obydwa dwory regularnie korespondowały i wymieniały ambasadorów, a w 33 roku panowania Ramzesa II nastąpiło spotkanie faraona i hetyckiego króla w Damaszku, połączone z przeglądem obydwu armii. Tymczasem hetycki władca musiał się uporać z poważnymi problemami na zachodnich granicach swego państwa. Z tzw. Listu Tawagalwasa wiadomo, że niejaki Pijamaradu, wnuk ostatniego króla Arzawy i hetycki wasal zawarł tajny układ z władcami Ahhijawy i zaczął budować nowe władztwo na ziemiach formalnie podlegających królowi Hatti. Wydał swoją córkę za mykeńskiego władcę Miletu. Mykeńczycy zapewne uważali, że Pijamaradu będzie ich doskonałym narzędziem w zachodniej Azji Mniejszej, prowadzącym za nich wojnę z Hetytami. Jeszcze za panowania Muwatallisa Pijamaradu opanował na jakiś czas Wilusę (Troję). Zaatakował wiernego Hetytom władcę z Kraju rzeki Seha, Manapę-Tarhundę, pokonał go i zajął należącą do niego wyspę Lesbos (nazywaną wtedy Lazpa). W Hattusie wieści o klęsce wasala wywołały konsternację. Król Muwatallis, zajęty wojną z Egiptem nie mógł stanąć na czele ekspedycji karnej. Wysłał więc do zachodniej Anatolii jednego ze swoich oficerów, Gassu wraz ze sporym oddziałem wojska. Armia prowadzona przez Gassu zabrała ze sobą posiłki przyprowadzone przez zależnego od Hatti władcę Miry. Ekspedycja przekroczyła rzekę Seha i uwolniła Troję od władzy awanturnika. Pijamaradu uciekł za morze, do króla Ahhijawy, swego mocodawcy. W Grecji spokojnie czekał na dalszy rozwój sytuacji. Hetycka armia odeszła, a Muwatallis zawarł przymierze z Alaksandu, królem Wilusy. Alaksandu miał strzec hetyckich interesów na północno-zachodnim krańcu Anatolii, informować o wszelkich spiskach, niepokojach i wrogich zamiarach i stawać na wezwanie suwerena z wojskiem. Później, Pijamaradu powrócił do Azji Mniejszej, korzystając z powstania w państwie Lukki, które rozszerzyło się na terytoria Pizydii i Likaonii. Do Milawandy przybył niespodziewanie Tawagalawas, brat króla Ahhijawy. Rebelianci uciekający przed hetycką ofensywą zmierzali na zachód, właśnie do Milawanda. Pijamaradu kierował ich na wybrzeże. Siłą wysiedlał ludzi z Lukki z ich domów i pędził do Miletu, gdzie czekał na nich Tawgalawas i jego ludzie. by tam załadować ich na statki i wysłać do Grecji. Cała operacja odbywała się przy poparciu władcy Ahhijawy, który chciał w ten sposób zdobyć siłę roboczą i rekrutów do swojego wojska. Hattusilis zdecydował się ruszyć na zachód. W końcu Pijamaradu na zlecenie Mykeńczyków przeprowadzał polowanie na jego poddanych, by przesiedlić ich za morze. Władca Hetytów zdawał sobie sprawę, że wszystkim kieruje zza kulis król Ahhijawy. Szukał więc porozumienia z Pijamaradu, nawet za cenę upokorzenia i strat. Negocjacje, z początku obiecujące, zostały zerwane. Awanturnik upokorzył hetyckiego wysłannika i zażądał oddania mu części hetyckiego terytorium, by mógł wykroić sobie własne królestwo. Hattusilis musiał wraz wojskami ruszyć na zachód. Tymczasem Pijamardu dysponujący sporą armią i szwadronami rydwanów demolował zachodnią Anatolię. Hattusilis wkroczył do Miletu i zażądał od jego władcy (który był zięciem awanturnika) wydania Pijamaradu. Zgodził się na to nawet król Ahhijawy. Ale Pijamaradu znowu go ubiegł. W porcie w Milawandzie wsiadł na statek płynący na zachód i uciekł do Grecji. Znów był nieuchwytny i znów czekał na sprzyjające okoliczności, by powrócić na anatolijskie wybrzeże. Hattusilis pisał w liście do króla Ahhijawy Tawagalawasa, że jego wróg po raz kolejny uciekł i wyprawa na zachodnie wybrzeże Anatolii skończyła się klęską. Poddani hetyckiego króla zostali siłą wywiezieni do Ahhijawy, a bandyckie rajdy na terytorium Hatti nie ustawały. Apele o powstrzymanie Pijamaradu nie zostały uwzględnione, a Hattusilis wolał nie ryzykować konfliktu z potężnymi Mykeńczykami. Spokój na zachodnim pograniczu mieli teraz zapewnić hetyccy wasale na tym obszarze. Hattusilisowi III udało się także pokonać i unieszkodliwić groźne plemię Kasków, dzięki czemu w końcu ustały ich ciągłe najazdy na państwo Hetytów. Prowadził też regularną korerspondencję z Kadaszman-Enlilem, królem kasyckiej Babilonii. Ważną rolę na hetyckim dworze spełniała w tych czasach małżonka Hattusilisa III, królowa Puduhepa, córka kapłana boga burzy z Kizzuwatny. Puduhepa korespondowała z Ramzesem II i jego małżonką Nefertari, prowadziła sprawę związaną z kradzieżami i niedbalstwem urzędników dworskich i pozostawiła wiele tekstów dotyczących interpretacji snów i wyroczni. Kolekcjonowała teksty religijne związane z Kizzuwatną. Następcą Hattusilisa III został jego syn Tudhalijas IV (1240-1212 przed Chr.). Za jego panowania nasiliły się zjawiska, które miały w dalszej perspektywie doprowadzić do upadku państwa hetyckiego w czasie wielkiego kryzysu końca epoki brązu. Tudhalijas musiał na początku panowania zawrzeć kolejny układ z Kuruntasem z Tarhuntassy, co już na wstępie osłabiało jego pozycję w imperium. Starał się zapewnić sobie wierność urzędników i wasali. W końcu Kuruntas ogłosił się wielkim królem i władcą Hatti, buntując się przeciw swemu suwerenowi. Przejściowo opanował Hattusas, ale został pokonany przez Tudhalijasa. Król zakazał wasalnym państwom Ugarit i Amurru wpuszczania na swe terytorium kupców z Asyrii. Wojska Tudhalijasa poniosły klęskę w starciu z Asyryjczykami w bitwie pod Nihiriją i straciły 28 tys. wziętych do niewoli ludzi. Ale Asyryjczycy na jakiś czas przestali zagrażać hetyckiej granicy, zwłaszcza po podboju Babilonu przez Tukultininurtę I. Tudhalijas zainwestował wiele czasu i zasobów w reorganizację kultu religijnego w Anatolii. Zabezpieczając stan posiadania imperium hetyckiego oparł się na mocnych sojuszach z Egiptem i Babilonią. Na zachodniej granicy imperium panował zamęt i narastały coraz groźniejsze problemy. Już wcześniej wojska Mykeńczyków z pomocą władcy Milawandy (wchodzącej w skład imperium Ahhijawy) dokonały inwazji na Troję i zajęły miasto, zmuszając miejscowego władcę do ucieczki. Później miasto Milawanda stało się sprzymierzeńcem Hetytów, a Tudhilajas prosił jego władcę o pomoc w odzyskaniu tronu przez władcę Wilusy (Troi). Tudhilajas starał się tłumić rewolty wywoływane w zachodniej Azji Mniejszej przez Mykeńczyków. Prowadził liczne kampanie militarne w tym regionie. Przeprowadził także inwazję na wyspę Cypr, która często ukrywała uciekających przed Hetytami buntowników. Pod koniec panowania Tudhalijasa IV zaczął się okres niepokojów, najazdów i wojen, które miały zakończyć rozkwit cywilizacji późnej epoki brązu. Dotknęły one najpierw region egejski. Ahhijawa została wykreślona z grona wielkich mocarstw i utraciła swoje posiadłości. Już wkrótce destabilizacja, najazdy i migracje miały dotknąć wszystkie miejskie cywilizacje wschodniej części basenu Morza Śródziemnego i doprowadzić do zguby wiele z nich….

CDN.

 

Literatura

C. Renfrew, P. Bahn (red.), The Cambridge World Prehistory, Cambridge, 2014.

 Ch. Scarre (red.), The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies, London, New York, 2018.

C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia: teorie, metody, praktyka, Warszawa, 2002.

J. Śliwa (aut. i red.), J. Chochorowski, K. M. Ciałowicz, M. Kaczanowska, J. K. Kozłowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata : Tom 2 : Stary i Nowy Świat. Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

J. Brooke, Climate change and the course of global history : A Rough Journey, Studies in environment and history, Cambridge, New York, 2014.

M. Roaf, Mezopotamia, Wielkie Kultury Świata, Warszawa, 1998

M. Liverani, The Ancient Near East: history, society and economy, London, New York, 2014.

A. Ben-Tor, The Archaeology of Ancient Israel, New Haven, London, 1992.

P. M. M. G. Akkermans, G. M. Schwartz, The Archaeology of Syria: From Complex Hunter-Gatherers to Early Urban Societies (c.16,000-300 BC), Cambridge, 2003.

A. E. Killebrew, M. Laura Steiner (red.), The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant C. 8000-332 BCE, Oxford, 2014.

A. Ziółkowski, Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa, 2009.

G. Roux, Mezopotamia, Warszawa, 2008.

M. Van De Mieroop, A History of Ancient Egypt, New York, 2021.

I. Shaw (red.), The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford, 2000.

M. Liverani, The Ancient Near East: history, society and economy, London, New York, 2014.

P. M. M. G. Akkermans, G. M. Schwartz, The Archaeology of Syria: From Complex Hunter-Gatherers to Early Urban Societies (ca.16000-300 B.C.), Cambridge, 2003.

A. Mazar, Archaeology of the land of the Bible, 10,000-586 B.C.E., New Haven, London, 2009.

A. Sagona, P. Zimansky, Ancient Turkey, London, New York, 2009.

K. Radner, N. Moeller, D. T. Potts (red.), The Oxford History of the Ancient Near East: Volume II: Volume II: From the End of the Third Millennium BC to the Fall of Babylon, Oxford, 2022.

B. Kemp, Starożytny Egipt: Anatomia Cywilizacji, Warszawa, 2009.

K. A. Bard, Introduction to the archaeology of ancient Egypt, Malden, Oxford, 2007.

N. Moelller, The Archaeology of Urbanism in Ancient Egypt: From the Predynastic Period to the End of the Middle Kingdom, Cambridge, 2016.

E. Wipszycka, B. Bravo, Historia starożytnych Greków. Tom I: Do końca wojen perskich, Warszawa, 1988.

E. H. Cline (red.), The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean, Oxford, 2012.

R. Castleden, Minoans: Life in Bronze Age Crete, London, New York, 2001.

A. Krawczuk (aut. i red.), P. Kaczanowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata: Tom 3: Świat Okresu Cywilizacji Klasycznych, Kraków, 2005.

A.H. Dani, J.P. Mohen, J.L. Lorenzo, C.A. Diop, V.M. Masson, T. Obenga, M.B. Sakellariou, B.K. Thapar, X. Nai, Z. Changshou (red.), The History of Humanity - Scientific and Cultural Development: Volume II: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C., Paris, 1996.

C. W. Shelmerdine (red.), The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age, Cambridge, 2008.

M. Popko, Huryci, Rodowody Cywilizacji, Warszawa, 1992.

D. T. Potts, The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State, Cambridge World Archaeology, Cambridge, 2004.

J. C. Barrett, M. J. Boyd, From Stonehenge to Mycenae: The Challenges of Archaeological Interpretation, London, New York, Oxford, 2019.

M. Liverani, Israel's History and the History of Israel, Bibleworld, London, Oakville, 2007.

M. Liverani, Nie tylko Biblia: Historia starożytnego Izraela, Warszawa, 2011.

K. Kristiansen, T. B. Larsson, The Rise of Bronze Age Society. Travels, Transmissions and Transformations, Cambridge, 2005.

P. Pfälzner, The Elephants of the Orontes, Syria HS IV(IV), 2016, s. 159-182.

R. Klemm, D. Klemm, Gold and Gold Mining in Ancient Egypt and Nubia : Geoarchaeology of the Ancient Gold Mining Sites in the Egyptian and Sudanese Eastern Deserts, Natural Science in Archaeology, Heidelberg, New York, 2013.

D. Klemm, R. Klemm, A. Murr, Gold of the Pharaohs – 6000 years of gold mining in Egypt and Nubia, Heidelber, New York, 2012.

H. Carter, A. C. Mace, Odkrycie grobowca Tutanchamona, Warszawa, 1997.

G. M. G. Singer, Amber exchange in the Late Bronze Age Levant in Cross-cultural Perspective, Aula Orientalis 34/2 (2016), s. 251-264.

D. Berger et al., Isotope systematics and chemical composition of tin ingots from Mochlos (Crete) and other Late Bronze Age sites in the eastern Mediterranean Sea: An ultimate key to tin provenance?, PLoS ONE, 14 (6): e0218326, 2019, s. 1-46.

E. H. Cline, 1177 B.C. : the year civilization collapsed, Princeton, Oxford, 2014.

C. Pulak, The Uluburun shipwreck and late bronze age trade, (w:) J. Aruz, K. Benzel, J. Evans (red.), Beyond Babylon: Art, trade, and diplomacy in the second millennium BC, New York, 2008.

K. Roberts, The Origins of Business, Money, and Markets, New York, 2011.

M. Silver, Economic Structures of Antiquity, Westport, London, 1995.

J. Czebreszuk, Bursztyn w kulturze mykeńskiej : zarys problematyki badawczej, Poznań, 2011.

K. M. McGeough, Exchange Relationships at Ugarit, Ancient Near Eastern Studies Supplement Series, 26, Leuven, 2007.

A. B. Knapp, S. Domesticha, R. Martin, C. E. Pratt, Mediterranean connections : maritime transport containers and seaborne trade in the Bronze and Iron ages, New York, London, 2017.

T. C. Wilkinson, S. Sherratt, J. Bennet, Interweaving worlds : systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC, Oxford, Oakville, 2011.

V. Kassianidou, The production and trade of Cypriot copper in the Late Bronze Age. An analysis of the evidence, Pasiphae. Rivista di filologia e antichità egee, VII (2013), s. 133-145.

E. H. Cline, S. M. Stannish, Sailing the Great Green Sea? Amenhotep III’s “Aegean List” from Kom el- Hetan, Once More, Journal of Ancient Egyptian Interconnections, Vol. 3:2, 2011, s. 6-16.

R. Jung, M. Mehofer, Mycenaean Greece and Bronze Age Italy: Cooperation, Trade or War?, Archäologisches Korrespondenzblatt 43/2, 2013, s. 175-193.

E. H. Cline, A. Yasur-Landau, Musings from a Distant Shore: The Nature and Destination of the Uluburun Ship and its Cargo, Tel Aviv - Journal of the Institute of Archaeology of Tel Aviv University, Volume 34, 2007, Issue 2, s. 125-141.

Ch. M. Monroe, Sunk Costs at Late Bronze Age Uluburun, Bulletin of the American Schools of Oriental Research, No. 357 (February 2010), s. 19-33.

A. J. Mukherjee et al., The Qatna lion: scientific confirmation of Baltic amber in late Bronze Age Syria, Antiquity, 82, 2008, s. 49-59.

Bliski Wschód, zdjęcie satelitarne

Starożytny Bliski Wschód w późnej epoce brązu, mapa

Wschodnie wybrzeża Morza Śródziemnego, Delta Nilu i Lewant, zdjęcie ze statku kosmicznego

Najstarszy pochówek z rydwanem ze stanowiska archeologicznego Kriwoje Ozero, ok. 2000 przed Chr.

Rozprzestrzenienie się wynalazku rydwanu, mapa

Pochówek z rydwanem z cmentarzyska w Sintaszta

Stela z rydwanem z okreśgu grobów szybowych A w Mykenach, ok. 1600 przed Chr.

Najstarsze bliskowschodnie przedstawienia rydwanów z pieczęci cylindrycznych z epoki brązu

Załogi rydwanów z późnej epoki brązu, rekonstrukcje

elementy egipskiej zbroi łuskowej z okresu Nowego Państwa

Przedstawienie zbroi łuskowej z grobowca Kenamona, XVIII dynastia

Przedstawienia i przykłady łuków kompozytowych z epoki brązu

Łuki z grobowca Tutanchamona

Egipski brązowy grot strzały z okresu Nowego Państwa

Niebieskie szkło z wraku z Uluburun

Obieg szkła na Bliskim Wschodzie w późnej epoce brązu, mapa

Produkcja szkła dmuchanego w starożytnym Egipcie

Egipskie naczynie szklane z czasów Nowego Państwa

Formy naczyń szklanych z późnej epoki brązu

Babilońskie naczynie szklane z okresu kasyckiego

Muszle mięczaków z rodzaju Murex i tkaniny barwione purpurą

Ośrodki produkcji purpury w późnej epoce brązu, mapa

Fresk minojski z Akrotiri na Santorini, przedstawiający kobietę ubrana w strój z elementami barwionymi purpurą

Dolina i Delta Nilu w Egipcie, zdjęcie ze statku kosmicznego

Krajobraz Delty Nilu

Krajobraz Doliny Nilu

Ważniejsze egipskie stanowiska archeologiczne z czasów Nowego Państwa, mapa

Topór króla Ahmose II

Broń egipska i odznaczenia z czasów XVIII dynastii, z grobowca królowej Aahotep

Rzeźba króla Ahmose II

Ahmose, syn Ebany, przestawienie z grobowca w El-Kab, XVIII dynastia

Plan i rekonstrukcja stanowiska w Tell el-Dab'a (starożytnego Awaris)

Rekonstrukcja minojskiego fresku z Tell el-Dab'a

Tell el-Far'ah Południowe w Kanaanie, prawdopodobnie starożytne Szaruhen

Wojsko egipskie w walce z Hyksosami, rekonstrukcja

Płaskorzeźba przedstawiająca Amenhotepa I

Odcisk pieczęci Amenhotepa I

Trumna i mumia Amenhotepa I

Kaplica Amenhotepa I z Karnaku

Relief z Karnaku przedstawiający Amenhotepa I

Relief z Deir el-Bahari, przedstawiający Totmesa I

Obelisk Totmesa I z Karnaku

Fragment inskrypcji opisującej działania wojskowe Totmesa I

Skałą w Kurgus w Nubii

Krajobraz Nubii w rejonie V katarakty nilowej

Rekonstrukcja i ruiny starożytnej Kermy

Starcie rydwanów, rekonstrukcja

Mapa stref egipskiej ekspansji w okresie Nowego Państwa

Egipska armia z czasów nowego Państwa, rekonstrukcje

Eufrat w Karkemisz

Krajobraz doliny rzeki Orontes w Syrii

Czaszka wymarłego słonia syryjskiego (Elephas maximus asurus)

Przedstawienie Totmesa II i Horusa na reliefie ze świątyni w Buhen

Totmes II, relief ze świątyni w Karnaku

Skarabeusz z imieniem Totmesa II

Rzeźby przedstawiające Hatszepsut

Relief przedstawiający Kraj Punt i rekonstrukcje chat

Lokalizacja Kraju Punt, mapa

Żołnierze egipscy, relief ze świątyni grobowej Hatszepsut w Deir el-Bahari

Reliefy ze świątyni grobowej Hatszepsut w Deir el-Bahari, przedstawiające ekspedycję do Kraju Punt

Róg Afryki, zdjęcie ze statku kosmicznego

Krajobraz wybrzeży Somalii

Mirra

Drzewko mirrowe (Commiphora myrrha)

Plan i zdjęcie świątyni grobowej Hatszepsut w Deir el-Bahari

Wymazane imię Hatszepsut w jej świątyni grobowej

Relief Totmesa III z Deir el-Bahari

Prof. Kazimierz Michałowski przy rzeźbie Totmesa III

Relief Totmesa III ze świątyni w Karnaku

Pierścienie Totmesa III

Ściany świątyni w Karnaku z wyrytymi annałami Tomesa III

Kampanie Totmesa III i Amenhotepa II w Lewancie, mapa

Bliski Wschód w czasach konfrontacji Egiptu z Mitanni, mapa

Totmes III pokonujący swych wrogów, relief ze świątyni w Karnaku

Plan bitwy pod Megiddo

Rekonstrukcja bitwy pod Megiddo

Stanowisko archeologiczne Megiddo

Krajobraz okolic Megiddo

Zasięg podbojów egipskich za Totmesa III, mapa

Brzegi Eufratu w Syrii

Kura domowa (Gallus gallus domesticus)

Kur bankiwa (Gallus gallus)

VI pylon świątyni Amona w Karnaku

Naczynia szklane i kamienne z czasów Totmesa III

Ruiny starożytnej Napaty

Rekonstrukcja świątyni Amona z Napaty

Stela zwycięstwa Totmesa III z Dżebel Barkal

Głowa mumii Totmesa III

Rzeźba Amenhotepa II

Tabliczka fundacyjna Amenhotepa II z Gurna

Amenhotep II czczący Amona, relief z Bubastis

Stela Amenhotepa II z Elefantyny

Egipskie wojska z czasów XVIII dynastii, rekonstrukcja

Brązowa rzeźba Totmesa IV

Relief przedstawiający Totmesa IV walczącego z rydwanu 

Sala hypostylowa Totmesa IV w światyni w Karnaku

Kaplica Totmesa IV z Karnaku

Stela totmesa IV 

Głowa mumii Totmesa IV

Egipskie prowincje w Lewancie

Posłowie z kraju Amurru z trybutem, malowidło z grobu Mencheperraseneba, XVIII dynastia

Walki z mieszkańcami Lewantu, relief z czasów XVIII dynastii

Mieszkańcy Lewantu przynoszący trybut, malowidło z grobowca Sebekhotepa, XVIII dynastia

Ceramika z Tell el-Dab'a i Aszkelonu z późnej epoki brązu

Nubijczycy niosacy trybut, malowidło z grobowca Sebekhotepa, XVIII dynastia

Mapa starożytnej Nubii

Krajobraz Nubii

Nubijczycy z trybutem, malowidło z grobowca TT40 w Tebach, XVIII dynastia

Regiony eksploatacji złota w Nubii w epoce brązu, mapa

Samorodki złota rodzimego

Nubijscy łucznicy, rekonstrukcja

Żołnierze egipscy w walce, rekonstrukcja

Złota misa należąca do Dżehutiego, wysokiego oficera egipskiego z czasów XVIII dynastii

Egipski rydwan z czasów Nowego Państwa, rekonstrukcja

Ruiny okręgu kultowego świątyni Amona-Re w Karnaku

Model i plan okręgu kultowego świątyni Amona-Re w Karnaku

Ruiny okręgu kultowego świątyni w Luksorze

Rekonstrukcja i plan okręgu kultowego świątyni w Luksorze

Kapłani w czasie procesji z barką bóstwa, relief z Ramesseum, XIX dynastia

Reliefy z czasów XVIII dynastii przedstawiające boga Amona

Przedstawienie szadufa z czasów XIX dynastii

Kapłani z barką w czasie procesji, relief z edinet Habu, XX dynastia

Relief przedstawiający magazyny świątyni Amona w Karnaku

Elitarny bankiet, malowidło z grobu Dżeserkareseneba, XVIII dynastia

Wytwórcy rydwanów, malowidło z grobu Hapu, XVIII dynastia

Zbiór zboża, malowidło z grobowca Ineni, XVIII dynastia

Malowidła z grobowca Menna przedstawiające żeglugę po Nilu i prace rolne, XVIII dynastia

Zbiór winorośli i produkcja wina, malowidło z grobowca Nachta, XVIII dynastia

Wypas bydła, malowidło z grobowca Nebamona, XVIII dynastia

Rzemieślnicy, malowidło z grobowca Nebamona i Ipuki, XVIIII dynastia

Życie w posiadłości ziemskiej, malowidło z grobowca Paheri, XVIII dynastia

Praca rzemieślników, malowidła z grobowca Rechmire, XVIII dynastia

Załądunek zboża, malowidło z grobowca Unsu, XVIII dynastia

Rekonstrukcja i plan Ramesseum, świątyni grobowej Ramzesa II, wraz z towarzyszącymi jej magazynami i warsztatami

Przybycie kupców kananejskich do Egiptu, malowidło z grobowca Kenamona, XVIII dynastia

Sklepione magazyny przy Ramesseum

Zapłata podatku, malowidło z grobowca Rechmire, XVIII dynastia

Skarb z el-Amarna

Przedstawienia handlu na targowiskach wzdłuż Nilu, XVIII-XIX dynastia

Magazynowanie zboża, rekonstrukcja

Użycie szadufa, rekonstrukcja

Kult religijny w świątynu, rekonstrukcja

Handel w Nubii, rekonstrukcja

Ekspedycja do Kraju Punt, rekonstrukcja

Żegluga na Nilu, rekonstrukcja

Warsztat metalurgiczny, rekonstrukcja

Ważenie złota, rekonstrukcja

Praca jeńców wojennych, rekonstrukcja

Mapa i panorama Doliny Królów w Zachodnich Tebach

Północna Mezopotamia, zdjęcie satelitarne

Krajobraz północnej Mezopotamii

Mapa państwa Mitanni

Stanowisko archeologiczne Tell Fahharija, prawdopodobnie starożytne Waszukannni

Ceramika mitannijska

Zasięg wpływów Mitanni w XV w. przed Chr., mapa

Stanowisko archeologiczne Tell Arbid, badane przez polskich archeologów

Grób mitannijski z Tell Arbid

Niektóre zabytki z Tell Arbid

Tabliczka z tekstem traktatu Kikkuli z Mitanni o hodowli koni

Odciski mitannijskich pieczęci cylindrycznych

Odcisk pieczęci mitannijskiego króla Szausztatara

Tell Achtana, starożytne Alalach

Dwa dokumenty z Alalach wystawione przez króla Nikmepę

Plan starożytnego Nuzi

Dokumenty na tabliczkach klinowych z Nuzi

Krajobraz Doliny Wielkiego Zabu

Żołnierze mitannijscy, rekonstrukcja

Dokument prawny z Tell Brak z pieczęcią króla Tuszratty

Malowidła z pałacu w Nuzi

Plan mitannijskiego miasta Taide

Krajobraz gór Zagros

Mezopotamia, zdjęcie satelitarne

Krajobraz południowej Mezopotamii

Mapa Babilonii za czasów dynastii kasyckiej

Tabliczka z czasów Dynastii Kraju Nadmorskiego

Inskrypcja kasyckiego władcy Aguma

Ściana świątyni bogini Isztar z Uruk, zbudowanej przez króla Karaindasza

Wykonana z agatu firgurka żaby z inskrypcją Ulamburiasza, znaleziona w Metsamor w Armenii

Odciski pieczęci cylindrycznych z okresu kasyckiego

Paciorek z agatu z inskrypcją Kurigalzu I

Autobiograficzna inskrypcja Kurigalzu I 

Tabliczka z listem namiestnika Dilmun

Ruiny starożytnego miasta Saar na wyspie Dilmun

Plan Dur-Kurigalzu

Ruiny Dur-Kurigazlu

Malowidła z pałacu w Dur-Kurigalzu

Rzeźba z Dur-Kurigalzu

Dwie babilońskie mapy z okresu kasyckiego na tabliczkach glinianych z Nippur

Stele typu kudurru z okresu kasyckiego

Uprawa roli, przedstawienie z kasyckiej pieczęci cylindrycznej

Odważnik kamienny z okresu kasyckiego

Czynności kultowe w babilońskiej świątyni, rekonstrukcja

Karawana kupców, rekonstrukcja

Warsztat metalurgiczny, rekonstrukcja

Bazar w Babilonie, rekonstrukcja

Pasterze, rekonstrukcja

Uprawa roli, rekonstrukcja

Kopanie kanału nawadniającego, rekonstrukcja

Sprzedaż niewolnika, rekonstrukcja

Budowa domu, rekonstrukcja

Nowe stolice wybudowane w późnej epoce brązu na obszarze Żyznego Półksiężyca, mapa

Starożytny Bliski Wschód w XV-XIV w. przed Chr., mapa

Przykłady listów z el-Amarna

Mapa aktywności habiru według listów z Amarny

Zdobywanie miasta w Lewancie w póxnej epoce brązu, rekonstrukcja

Rzeźba Amenhotepa III

Skarabeusz komemoratywny Amenhotepa III

Fragment steli Amenhotepa III

Granitowa rzeźba lwa ze świątyni w Soleb w Nubii

Amenhotep III przedstawiony na ścianie świątyni w Luksorze

Monumentalne posągi Amenhotepa III, tzw. Kolosy Memnona

Papirus Ebers z egipskim tekstem medycznym z czasów Nowego Państwa

Listy papirusowe zapisane pismem hieratycznym, XVIII dynastia

Rekonstrukcja i plan kompleksu rezydencji i świątyni grobowej Amenhotepa III w Malkata

Naczynie szklane z Malkata

Ruiny pałacu w Malkata

Rzeźba Amenhotepa, syna Hapu

Przedstawienia boga Słonca Re z okresu Nowego Państwa

Rzeźba amenhotepa IV (Echnatona)

Płaskorzeźba przedstawiająca Echnatona z rodziną

Płaskorzeźby z el-Amarna odnoszące się do kultu Atona

Popersie Nefertiti z el-Amarna

Ruiny starożytnego Achetaton (el-Amarna)

Plany starożytnego Achetaton

Makieta Achetaton

Plany i rekonstrukcje domów z el-Amarna

Rekonstrukcja centrum miasta Achetaton

Składanie daniny Echnatonowi, płaskorzeźba z grobu Meryre, XVIII dynastia

Fresk z pałacu Echnatona w el-Amarna

Płaskorzeźba przedstawiająca wielką świątynię Atona w Achetaton

Sarkofag i trumna Echnatona

Pozostałości świątyni Echnatona z Teb

Płaskorzeźba przedstawiająca króla Smenchkare i jego małżonkę Meritaton

Przedstawienie Tutanchamona i jego małzonki Anchesenamon

Przekrój grobowca Tutanchamona

Malowidła z grobowca Tutanchamona

Trumny i sarkofagi Tutanchamona

Wybór przedmiotów z grobowca Tutanchamona

Sztylet z żelaza meteorytowego z grobowca Tutanchamona

Głowa mumii Tutanchamona

Płaskorzeźba z kartuszem króla Aje

Przestwaienie faraona Aje z grobowca Tutanchamona

Płaskorzeźba przestawiająca Horemheba przyjmującego podarunek od króla 

Rzeźba przedstawiająca Horemheba jako skrybę

Faraon Horemheb, płaskorzeźba

mieszkańcy Lewantu składający hołd faraonowi, płaskorzeźba z grobowca Horemheba w Sakkara

Horemheb składający ofiarę Amonowi, płaskorzeźba z 10 pylonu w Karnaku

10 pylon świątyni w Karnaku

Stela z Edyktem Horemheba

Wnętrze i plan grobowca Horemheba

Obrzędy pogrzebowe, rekonstrukcja

Mumifikacja, rekonstrukcja

Faraon rozdający dary dworzanom, rekonstrukcja

Ozdabianie grobowca, rekonstrukcja

Pozłacanie sarkofagu, rekonstrukcja

Odcisk pieczęci z kartuszem faraona Echnatona z Katny

Mapa Syrii w późnej epoce brązu

List Rib-haddy z Byblos

Krajobraz Libanu

Ruiny starożytnego Byblos

Anatolia, zdjęcia ze statku kosmicznego

Krajobrazy Anatolii

Hetycki miecz z późnej epoki brązu z inskrypcją króla Tudhalijasa

Mapa Anatolii ok. 1400 lat przed Chr.

Maduwattas, rekonstrukcja

Mykeński hełm z kłów dzika

Odcisk pieczęci króla Tudhalijasa III

Ruiny wielkiej świątyni w Hattusas

Piecześć króla Suppiluliumy I

Jeden z traktato zawartych przez Suppiluliumę

Opis czynów króla Suppiluliumy

Imperium Hetytów ok. 1300 lat przed Chr., mapa

Hetyckie wojska, rekonstrukcje

List króla Mitanni Tuszratty do Amenhotepa III

Wyniki badań genetycznych na obecność DNA pałeczki dżumy (Yersinia pestis) w epoce brązu

Ekspansja dżumy w Eurazji w epoce brązu

Kraje wschodniej części basenu Morza Śródziemnego ok. 1300 lat przed Chr.

Plan starożytnego Hattusas

Rekonstrukcja wielkiej świątyni w Hattusas

Rekonstrukcja pałacu w Hattusas

Rekonstrukcja starożytnego Hattusas

Ruiny starożytnego Hattusas

Hetyckie sanktuarium skalne w Yazilikaya

Hetycki srebrny puchar w kształcie dłoni, XIV w. przed Chr.

Pochówek hetycki w naczyniu

Figurki hetyckich bóstw

Ceramika hetycka

Tabliczka klinowa z Hattusas

Naczynia zasobowe z Hattusas

Zasięg języka luwijskiego, mapa

Hetycki metalurg, rekonstrukcja

Północna Mezopotamia, zdjęcie ze statku kosmicznego

Krajobraz Asyrii

Plan starożytnego Aszur

Ruiny starożytnego Aszur

Inskrypcja króla Aszur-bel-niszeszu 

Stela króla Eriba-adada I

Inskrypcja Aszuruballita I

List Aszuruballita I do Echnatona

Stela kudurru króla babilońskiego Kurigalzu II

Sztylet z inskrypcją Kurigalzu II

Fragment chalcedonu z inskrypcją babilońskiego króla Nazi-maruttasza

Imperium śerdnioasyryjskie, mapa

Średnioasyryjskie stanowiska osadnicze nad górnym Tygrysem, mapa

Topór brązowy z inskrypcją Adad-nirariego I

Stela króla Salmanasara

Ołtarz króla Tukultininurty I

Malowidło z pałacu w Kar-Tukultiniurta

Plan miasta Kar-Tukultiniurta

Plan świątyni Aszura i zikkuratu w Kar-Tukultiniurta

Odciski średnioasyryjskich pieczęci cylindrycznych

Struktura imperium średnioasyryjjskiego, mapa

Pochówski asyryjskie z Tell Sabi Abyad

Żegluga śródlądowa, rekonstrukcja

Produkcja mleka, rekonstrukcja

Młócenie zboża, rekonstrukcja

Atak armii asyryjskiej na miasto, rekonstrukcja

Średnioasyryjski miecz sierpowaty z brązu

Średnioasyryjskie naczynia ceramiczne

Średnioasyryjskie tabliczki gospodarcze i administracyjne

Biżuteria średnioasyryjska

Obszar zachodniego Iranu, zdjęcie ze statku kosmicznego

Krajobraz Elamu

Mapa starożytnego Elamu

Ruiny starożytnej Suzy

Plan starożytnej Suzy

Stela króla Untasz-napiriszy

Cegła glazurowana z inskrypcją króla Untasz-napiriszy

Topory z inskrypcjami króla Untasz-napiriszy

Plan miasta Dur-Untasz-napirisza 

Model zikkuratu z Dur-Untasz-napirisza 

Zikkurat z Dur-Untasz-napirisza

 Średnioelamicka tabliczka klinowa

Rzeźba oranta z Suzy

Średnioelamicki hełm brązowy

Model przedstawiający czynności kultowe

Płaskorzeźba elamicka przedstawiająca żołnierzy

Brązowy posag królowej Napirasu

Lewant, zdjęcia ze statku kosmicznego

Krajobraz północnego Lewantu

Krajobraz południowego Lewantu

Plan starożytnego Ugarit

Ruiny starożytnego Ugarit

Rekonstrukcja Ugarit

Plan obszaru akropoli w Ugarit

Rekonstrukcja północnej świątyni z Ugarit

Rekonstrukcja świątyni Baala z Ugarit

Rekonstrukcja tłoczni oliwy z Ugarit

Rekonstrukcja pałacu w Ugarit

Groty strzał z Ugarit

Złota misa z Ugarit

Model rydwanu z Ugarit

Tabliczka z tekstem w alfabetycznym piśmie ugaryckim

Rzeźba z kości słoniowej z Ugarit

Stela boga Baala z Ugarit

Pojemnik na kosmetyki z Ugarit

Figurka bóstwa z Ugarit

Pieczęć cylindryczna z Ugarit

Tabliczka z listem króla Nikmepy z Ugarit

Importowana ceramika mykeńska z Ugarit

Stela boga Ela z Ugarit

Rzeźba boga Ela z Ugarit

Przestawienie bogini z Ugarit

Lewantyński port w epoce brązu, rekonstrukcja

Ruiny starożytnego Alalach

Plan starożytnego starożytnego Alalach

Plany i rekonstrukcja starożytnego Megiddo

Ruiny starożytnego Megiddo

Figurka bóstwa z Megiddo

Plkietki z kości słoniowej z Megiddo

Plan starożytnego Hazor

Ruiny starożytnego Hazor

Rekonstrukcja starożytnego Hazor

List króla Hazor do Amenhotepa III

Naczynie ceramiczne z Hazor

Figurki bóstw z Hazor

Uzbrojenie z późnej epoki brązu z Hazor

Bazaltowe posągi lwów z Hazor

Stele i figura bóstwa z Hazor

Kananejskie sarkofagi antropomorficzne

Amfory kananejskie

Fragmenty portalu z egipskiego fortu w Jaffie

Wykopaliska archeologiczne na terenie egipskiego fortu w Jaffie, plan i profil wykopu

Seti i wodzowie Libanu, płaskorzeźba

Świątynia obelisków z Byblos

Płaskorzeźba kananejska z późnej epoki brązu

Oblężenia miasta w Kanaanie, rekonstrukcja

Rekonstrukcja świątyni kannaejskiej

Model kananejskiego domu

Amfory kananejskie

Cypr, zdjęcie satelitarne

Krajobrazy Cypru

Ceramika cypryjska z późnej epoki brązu

Cypryjska sztaba miedzi z póxnej epoki brązu

Plan starożytnego Enkomi

Mapa stanowisk archeologicznych późnej epoki brązu na Cyprze

Cypryjska figurka wojownika

Cypryjski ołtarz z rogami

Ozdobne ścianki pudełka z kosci słoniowej z Enkomi

Tabliczka z tekstem w piśmie cypro-minojskim

Rzeźba bóstwa z Enkomi

Importowane naczynie mykeńskie z Cypru

Dysze metalurgiczne z Cypru

Hałda żużla metalurgicznego z Cypru

Cypryjskie ruchome podstawy pod kotły z późnej epoki brązu

Kreta, zdjęcie satelitarne

Krajobraz Krety

Grecja kontynentalna, zdjęcie ze statku kosmicznego

Krajobrazy Grecji kontynentalnej

Ceramika późnominojska i naczynia steatytowe

Rekonstrukcja minojskiego statku

Lista egejska Amenhotepa III z Kom el-Hetan

Emisariusze egejscy z darami w Egipcie, malowidła z grobowców z czasów XVIII dynastii

Ruiny pałacu w Knossos

Pałac i miasto minojskie w Kato Zakro

Pałac minojski z Galatas

Rekonstrukcja hangarów na statki z Kommos

Rekonstrukcja domu z Kommos

Plan emporium w Kommos

Mapa Równiny Mesara

Minojskie złote pierścienie

Wysłannicy z minojskiej Krety, malowidło z grobowca Rechmire, XVIII dynastia

Walka wojownika minojskiego i mykeńskiego rekonstrukcja

Minojskie wojsko, rekonstrukcja

Mykeński rydwan, rekonstrukcja

Mapa mykeńskiej Grecji

Grobowiec kopułowy z Myken, tzw. Skarbiec Atreusa

Przekrój grobowca kopułowego

Detale ze skarbca Atreusa

Plan cytadeli w Mykenach

Rekonstrukcja cytadeli w Mykenach

Plan mykeńskiego miasta w Mykenach

Ruiny starożytnych Myken

Plan Menelaionu

Ruiny Menelaionu

Plan cytadeli w Tirynsie

Rekonstrukcja cytadeli w Tirynsie

Ruiny starożytnego Tirynsu

Plan pałacu w Pylos

Model pałacu w Pylos

Ruiny pałacu w Pylos

Malowidła z pałacu w Pylos

Rekonstrukcja pałacu w Pylos

Ruiny cytadeli na Kadmei w Tebach

Ruiny Orchomenos

Plan mykeńskiego osiedla z Iolkos

Plan cytadeli w Gla

Ruiny cytadeli w Gla

Tabliczki z tekstami pisma linearnego B

Mykeńscy skrybowie, rekonstrukcja

Grób mykeńskiego wojownika z Pylos

Mykeńskie pieczęcie z wyobrażeniami wojowników

Mykeńska broń brązowa

Mykeńska zbroja brązowa z Dendra

Ceramika mykeńska

Pieczęcie mykeńskie

Mykeńskie naczynie kamienne

Mykeńskie figurki terakotowe

Mykeńskie naszyjniki z bursztynu bałtyckiego

Biżuteria mykeńska

Mykeńska rzeźba z kości słoniowej

Mykeński hełm z kłów dzika

Przykłady mykeńskich fresków z rożnych pałaców

Rzeźba z kości słoniowej z Myken

Plany domów z Myken

Model mykeńskiej gospodarki pałacowej

Pochówki mykeńskie

Mykeńskie obrzędy pogrzebowe, rekonstrukcje

Podział terytorium Pylos na prowincje, mapa

Ahhijawa i Azja Mniejsza, mapa

Polowanie na lwa w okresie mykeńskim, rekonstrukcja

Sztylet mykeński przedstawieniem polowania na lwa

Przedstawienie mykeńskiego wojownika na fragmencie naczynia z Hattusas

Zasięg państwa Ahhijawa, mapa

Mapa stanowisk archeologicznych na obszarze Italii, na których odnaleziono mykeńską ceramikę

Ceramika mykeńska ze Scoglio del Tonno

Mykeńskie i minojskie szlaki handlowe, mapa

Mykeński statek handlowy, mapa

Mykeńskie naczynie typu "stirrup jar"

Handel w regionie egejskim w póxnej epoce brązu, rekonstrukcja

Waza Wojowników z Myken

Wojownicy mykeńscy, rekonstrukcje

Plan Troi w późnej epoce brązu

Ruiny starożytnej Troi

Pieczęcie luwijskie z Troi

Rekonstrukcja Troi VI

Ceramika z Troi VI i VIIA

Grot strzały znaleziony w Troi

Tzw. List Tawagalwasa, wspominający o Troi (Wilusie)

Mapa znalezisk mykeńskiej ceramiki w basenie Morza Śródziemnego

Importowana mykeńska ceramika ze stanowisk bliskowschodnich

Mapa rozprzestrzenienia znalezisk ceramiki cypryjskiej i szarej ceramiki anatolijskiej we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego

Ceramika cypryjska z późnej epoki brązu

Główne szlaki żeglugowe wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w epoce brązu, mapa

Mapa znalezisk cypryjskich sztab miedzi w kształcie skóry wołu

Ludzie niosący sztaby miedzi w kształcie skóry wołu na malowidłach egipskich z okresu Nowego Państwa

Sztaba miedzi w kształcie skóry wołu

Mapa szlaków łączących wschodnią i środkową część Morza Śródziemnego w późnej epoce brązu

Mapa szlaków łączących wschodnią część basenu Morza Śródziemnego z Europą w późnej epoce brązu

Bazar w Egipcie okresu Nowego Państwa, rekonstrukcja

Kananejscy kupcy w Egipcie, malowidło z grobowca Kenamona, XVIII dynastia

Lokalizacja wraku statku z Uluburun

Stanoiwsko archeologiczne wraku statku z Uluburun

Trasa statku z uluburun, mapa

Przekrój statku z Uluburun

Rekonstrukcje statku z Uluburun

Wybór przedmiotów z ładunku statku z Uluburun

Lokalizacja wraku z późnej epoki brązu z Przylądka Gelidonya

Plan stanowiska archeologicznego wraku z Przylądka Gelidonya

Wybór przedmiotów z ładunku statku z Przylądka Gelidonya

Sztaby cyny z późnej epoki brązu wyłowione z Morza Śródziemnego u wybrzeży Izraela

Główne źródła cyny w epoce brązu i kornwalijskie pochodzenie cyny używanej na Bliskim Wschodzie, mapa

Kassyteryt, forma rudy cyny

Mykeńska waga szalkowa

Rekonstrukcja statku z Point Iria

Ładunek statku z Point Iria

Skarby ciętego srebra z epoki brązu z obszaru południowego Lewantu

Znaleziska bursztynu bałtyckiego z epoki brązu z obszaru Europy i świata śródziemnomorskiego

Paciorki z bursztynu bałtyckiego z Aszur, ok. 1800-1750 przed Chr.

Mykeńska biżuteria z bursztynu bałtyckiego

Wykonana z bursztynu bałtyckiego głowa lwa z Katny w Syrii i towarzyszące jej znaleziska, ok. 1340 przed Chr.

Południowe wybrzeże Morza Bałtyckiego, Cypel Rzucewski

Bryłki bursztynu bałtyckiego

Delta Nilu i południowy Lewant, zdjęcie ze statku kosmicznego

Krajobraz Dolnego Egiptu

Paramessu jako wezyr Egiptu

Ramzes I, malowidło z jego grobowca

Stela Ramzesa I 

Ramzes I składający ofiarę, relief ze świątyni w Karnaku

Kartusz z imieniem Ramzesa I

Mumia Ramzesa I

Rzeźba Setiego I

Reliefy przedstawiające Steiego I w czasie czynności kultowych, XIX dynastia

Lista Królów z Abydos z wyobrażeniem Setiego I i jego syna Ramzesa

Świątynia Setigeo I w Abydos

Reliefy przedstawiające kampanie wojenne Setiego I przeciw Libijczykom w Kanaanie, ściana Sali Hypostylowej świątyni w Karnaku

Relief z Sirkeli Höyük przedstawiający hetyckiego władcę Muwatallisa II

Hetycki monument z Eflatunpınar

Egipski relief ukazujący hetycki rydwan, XIX dynastia

Mapa wskazująca prawdopodobną lokalizację Tarhuntassy

Imperium hetyckie pod koniec epoki brązu, mapa

Traktat Muwatallisa II z królem Aleppo

Polityczna mapa Tarhuntassy i Kraju Dolnego

Ramzes II jako następca tronu, płaskorzeźba

Rzeźba faraona Ramzesa II

Ramzes II pokonujący Libijczyków, relief z Memfis, XIX dynastia

Malowidło ze świątyni w Beit El-Wali w Nubii ukazujące militarne dokonania Ramzesa III

List na ostrakonie z czasów Ramzesa III

Dokument papirusowy w piśmie hieratycznym z czasów Ramzesa II wspominający o hetyckiej księżniczce

Stela Ramzesa II z Bet Szean

Plan i ruiny Ramesseum

Starożytne Kadesz (Tell Nebi Mend) i jego położenie

Bitwa pod Kadesz, rekonstrukcje

Plan bitwy pod Kadesz

Reliefy z różnych świątyń egipskich ukazujące bitwę pod Kadesz

Położenie i plan starożytnego Pi-Ramzes

Ruiny starożytnego Pi-Ramzes

Rekonstrukcja starożytnego Pi-Ramzes

Pozostałości tygla i rekonstrukcja warsztatu metalurgicznego z Pi-Ramzes

Egipski warsztat metalurgicznym, malowidło z czasów XVIII dynastii

Oblężenie miasta Dapur w Syrii, relief z Ramesseum

Egipsko-hetycki traktat pokojowy z 1258 r. przed Chr. w trzech wersjach: akadyjskiej, hetyckiej i egipskiej

Wojownicy szardańscy z armii Ramzesa II, relief z Ramesseum

wojownicy szardańscy, rekonstrukcja

Brązowe figurki wojowników sardyńskich z kultury nuragijskiej

Prof. Kazimierz Michałowski w Abu Simbel

Skalne świątynie w Abu Simbel

Nefertari, małżonka Ramzesa II, malowidło z Abu Simbel

List jednej z żon Ramzesa III do hetyckiej królowej Puduhepy

Rzeźba przedstawiająca Ramzesa II w towarzystwie egipskich bóstw

Trumna Ramzesa III

Głowa mumii Ramzesa II

Krajobraz Anatolii

Pieczęć króla Mursilisa III

Relief skalny króla Hattusilisa III

List Hattusilisa III do babilońskiego króla Kadaszman-enlila

Tekst tzw. Apologii Hattusilisa III

Tzw. list Tawagalawasa

Sytuacja w zachodniej Azji Mniejszej pod koniec epoki brązu, mapy

Mykeńscy wojownicy w zachodniej Anatolii, rekonstrukcje

Relief króla Tudhalijasa IV

Inskrypcja hieroglificzna Tudhalijasa IV z Yalburt

Płaskorzeźba Tudhalijasa IV z Yazilikaya

Odcisk Pieczęć Tudhalijasa IV

Trakatat Tudhilajasa IV z Kuruntasem z Tarhuntassy, wyryty na brązowej tablicy

Wschodnia część basenu Morza Śródziemnego ok. 1200 przed Chr., mapa