Azja Zachodnia, Egipt i region egejski w okresie przejściowym pomiędzy środkową i późną epoką brązu (ok. 1650/1600-1550/1500 przed Chr.)

Koniec środkowej epoki brązu w rejonie Bliskiego Wschodu i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego wiązał się z poważnymi wstrząsami militarno-politycznymi i zmianami cywilizacyjnymi. Na Bliskim Wschodzie nastąpił czas, nazywany niekiedy przez specjalistów okresem ciemnym, ze względu na niemal zupełny brak źródeł pisanych. Wskazuje to na brak stabilności i upadek struktur politycznych. Krótko po złupieniu zniszczeniu Babilonu przez hetyckiego władcę Mursilisa (1595 przed Chr.), zdobywca został zamordowany, a jego państwo weszło w okres upadku i osłabienia. Wzrastała siła zamieszkujących północną Mezopotamię i Anatolię Hurytów. Egipt przeżywał właśnie rządy Hyksosów, najeźdźców z Lewantu, którzy opanowali północną część kraju i stworzyli potężne państwo. Na Bliskim Wschodzie pojawiły się nowe grupy etniczne, które zaczęły być aktywne politycznie i militarnie, wchodząc w konflikty z istniejącymi już państwami.

W czasach tzw. drugiego okresu przejściowego (1793-1550 przed Chr.) Egipt przeżywał kryzys wewnętrzny i najazdy obcych najeźdźców. Czasy XIII dynastii (1793-1645 przed Chr.), która nastąpiła po dynastii XII oznaczały polityczny chaos i rozprzężenie. Władcy szybko się zmieniali i mieli bardzo różne pochodzenie. Znalazł się wśród nich także Azjata. W pierwszej fazie panowania tej dynastii sytuacja Kraju nad Nilem była jeszcze stabilna, gospodarka rozkwitała i rozkwitała wymiana dalekosiężna. Państwem rządzili de facto wezyrowie, bo królowie zmieniali się bardzo szybko. Stabilna administracja centralna i lokalna przejęła realne rządy. Około 1700 lat przed Chr. państwo egipskie rozpadło się, kiedy władzę w Delcie Nilu przejęła XIV dynastia, wykrajając dla siebie odrębne władztwo. Jej królowie wywodzili się z miasta Xois (staroegips. Khasut) w Delcie Nilu. Rychło od tego państwa odpadła wschodnia część Delty z głównym miastem Awaris. Resztą Egiptu nadal rządziła XIII dynastia, rezydująca w stolicy Icz-Tawi. Egipska kontrola nad Nubią stopniowo słabła. Około 1650 lat przed Chr. garnizony egipskie w tym kraju zostały opuszczone, a Nubia odzyskała niezależność, opanowując obszary po I kataraktę nilową. Tymczasem w Delcie Nilu nasilało się zjawisko migracji przybyszów z Zachodniej Azji, zapoczątkowane jeszcze w czasach Średniego Państwa. Przybywali tu nomadzi z Półwyspu Synaj i Negewu, zwłaszcza w okresach suszy i nieurodzaju. Za nimi przyszli mieszkańcy Kanaanu, poszukujący pracy w charakterze robotników, służących i najemnych żołnierzy. Przynieśli oni własne obyczaje i ceramikę, zasiedlając dużą część Delty i żyjąc obok rodzimej ludności egipskiej. Opisana sytuacja stworzyła podłoże dla militarnego podboju Dolnego Egiptu przez azjatyckich najeźdźców około 1650 lat przed Chr. Najeźdźców określano mianem Hyksosów (staroegips. heku hasut – królowie obcych krain). Najprawdopodobniej grupa najeźdźców z obszaru Lewantu zdobyła Deltę Nilu i obszar Doliny aż po Hermopolis, korzystając z pomocy już osiadłych w Delcie Kananejczyków. Stolicą ich państwa stało się Awaris (Tell el-Dab’a) we wschodniej Delcie, które już od dawna było centrum lewantyńskiego osadnictwa na tym obszarze. Tell el- Dab‘a było zasiedlone już w końcu panowania XI dynastii. W czasach XII dynastii powstawały nowe sektory osadnictwa. Były to osiedla miejskie wznoszone na regularnym, ortogonalnym planie. W tym czasie osiedle Tell el-Dab’a było zasiedlone przez rdzennie egipską ludność, osiedloną tu przez władców Kraju nad Nilem. W późnym okresie Średniego Państwa pojawiły się tu pierwsze ślady populacji, która przybyła z Lewantu, w postaci charakterystycznej kultury materialnej. Jest ona niezaprzeczalnym znakiem przybycia ludności ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego do wschodniej Delty Nilu. Nie wiadomo, czy nowi mieszkańcy byli przesiedleńcami osadzonymi na nowym miejscu przez faraonów, czy też dobrowolnymi imigrantami. Napływali oni stale, w związku z kontaktami i wymianą Delty Nilu z Lewantem. Pierwsi przybysze mogli być specjalistami (żeglarzami, kupcami, najemnymi żołnierzami) celowo sprowadzonymi na miejsce przez egipskie władze w celu usprawnienia wymiany i transportu oraz wzmocnienia obrony Delty. Bogate obszary Dolnego Egiptu ściągały wielkie ilości przybyszów z Lewantu. W Awaris obok przybyszów z Azji Zachodniej żyli także Egipcjanie. W czasach XIII dynastii, w warunkach słabości władzy centralnej w Delcie wykształciła się tzw. kultura hyksoska. Jej zaistnienie stanowiło wstęp do zajęcia Delty przez obcych najeźdźców z pomocą lewantyńskich migrantów. W Dolnym Egipcie władzę przejęła XV dynastia, której władcy nosili zachodniosemickie imiona, co jednoznacznie wskazuje na ich pochodzenie. Jej państwo charakteryzowało się kulturą materialną odrębną od reszty Egiptu, co objawiało się szczególnie w obrządku pogrzebowym. Nowi władcy opanowali całą Deltę Nilu, część odcinka Nilu Dolnego, oraz Awaris i Memfis. Podleagli im egipscy wasale zarządzający częścią lokalnych państewek. Podporę rządów Hyksosów stanowiła zamieszkująca w Egipcie ludność pochodzenia lewantyńskiego.

Rekonstrukcja chronologii, kolejności panujących władców i procesu historycznego z okresie panowania Hyksosów jest bardzo trudna, głównie ze względu na ograniczoną ilość źródeł. Pierwsi władcy XV dynastii sami określali się w swych inskrypcjach mianem Hyksosów. Określenie to było wówczas częścią królewskiej tytulatury. W późniejszym okresie przyjęli elementy tradycyjnej staroegipskiej tytulatury królewskiej w postaci imienia Złotego Horusa i imię Nebti oraz tytułu syna boga Słońca Re. Imiona władców były zapisywane w kartuszach, tak jak imiona faraonów. Być może był to ukłon w stronę egipskich poddanych i nawiązanie do miejscowych wierzeń religijnych. Jednocześnie konsekwentnie prezentowali się jako władcy obcego pochodzenia, choć z biegiem czasu coraz większe znaczenie miała czysto egipska tytulatura królewska. Chronologia i kolejność panowania poszczególnych władców XV dynastii hyksoskiej jest bardzo niepewna i wiąże się z nierozwiązanymi problemami chronologii wschodniej części basenu Morza Śródziemnego na przełomie środkowej i późnej epoki brązu. Wedle świadectwa Manetona z Sebennytos pierwszym hyksoskim władca miał być niejaki Salitis, który panował przez 19 lat. Istnienie tej postaci nie jest jednak potwierdzone przez żadne niezależne świadectwa źródłowe i znaleziska archeologiczne. Jednym z pierwszych władców XV dynastii był najprawdopodobniej niejaki Sikru-Haddu, znany także pod imieniem Sakir-Har. Jest poświadczony w inskrypcji na węgarze kamiennym z Tell el-Dab’a. Jego imię nawiązuje do zachodniosemickiego bóstwa Haddu i jest podobne do imion amoryckich. Używał on tytułu Hyksosa, ale także elementów egipskie tytulatury. Niewiele więcej o nim wiadomo. Kolejnym, bądź jednym z kolejnych królów XV dynastii był najprawdopodobniej Suserenre Chian, który mógł panować w okolicach drugiej połowy XVII w. przed Chr., czyli w początkach władania XV dynastii (?). Jego imię jest jedynym imieniem króla XV dynastii poświadczonym na odciskach pieczęci z Awaris. Odcisk pieczęci z imieniem tego króla został odnaleziony także w Edfu. Kontekst archeologiczny tych znalezisk wskazuje na ich datowanie na czasy wczesnej XV dynastii. Za panowania Chiana państwo Hyksosoów osiągnęło szczyt potęgi, panując nad Dolnym i Środkowym Egiptem aż po Cusae. Władcy Abydos i królowie z Teb stali się za jego panowania rzeczywistymi wasalami Hyksosów. Stolicą pozostawało Awaris, a położona na wschód od niego twierdza Tjaru kontrolowała drogi prowadzące na Półwysep Synaj i do Kanaanu. Znaleziska przedmiotów opatrzonym inskrypcjami z imionami Chiana znane są z Knossos na Krecie, Hattusas w Azji Mniejszej, z dwóch stanowisk w Kanaanie i z Babilonu w Mezopotamii, co świadczy o rozległych kontaktach i zasięgu dyplomacji państwa Hysksosów w czasach tego władcy, noszącego typowo amoryckie imię. Rozwinęło ono wtedy wymianę z innymi państwami regionu i stało się ważnym mocarstwem. Kolejnym władcą był prawdopodobnie Janassi, Jest on poświadczony przez inskrypcję na kamiennej steli z Tell el-Dab’a, która wskazuje, że był wyznaczonym następcą Chiana. Kolejnym panującym był najprawdopodobniej Ausarre Apopi, poświadczony zarówno przez Manetona, jak i przez inskrypcje. Panował prawdopodobnie w pierwszej połowie XVI w. przed Chr. Był mniej więcej współczesny Kamose, ostatniemu władcy tebańskiej XVII dynastii. Jego panowanie przypadło na czasy najazdu hetyckiego władcy Mursilisa I na Syrię i Babilonię. Władca ten mógł przejściowo sprawować kontrolę także nad Górnym Egiptem, choć nie wszyscy badacze zgadzają się z taką konstatacją. Zapiski z epoki XIX dynastii wiążą tego władcę z propagowaniem kultu boga Seta, mitologicznego antagonisty Ozyrysa i symbolu zła. Ostatnim władcą XV dynastii hyksoskiej był Chamudi, panujący ok. 1541/1534-1522/1614 przed Chr., to jest w drugiej połowie XVI w. przed Chr. Był on współczesny faraonowi Ahmose, pierwszemu władcy tebańskiej XVIII dynastii. Jest on poświadczony zarówno w Kanonie Turyńskim, jak i na inskrypcji widniejącej na pieczęci cylindrycznej z Byblos. Badacze spierają się co do długości jego panowania (mogło ono w najlepszym razie trwać ok. 11 lat, w najgorszym – tylko 1 rok). Nie ulega jednak wątpliwości, ze władca ten został pokonany przez egipskiego króla Ahmose, co zakończyło panowanie Hyksosów nad Nilem. Z inskrypcji znamy także imiona innych hyksoskich władców: Maibre Szeszi, Meriuserre Jakobher, Semken, Aperanat. Ciężko jednak ustalić ich miejsce i kolejność na liście królów XV dynastii i określić chronologię ich panowania. Wydaje się, że królowie Hyksosów władali dość rozległym terytorium. Nie ograniczało się ono do wschodniej części Delty Nilu i w najlepszym okresie mogło obejmować cały Dolny Egipt i część Środkowego aż po Gebelein. Zapanowali też nad częścią Kanaanu wraz z królestwem Szaruhen. Państwo Hyksosów sprawowało zapewne kontrolę nad częścią Półwyspu Synaj. Istniała tu hyksoska twierdza w Tjaru (dziś Tell Hebwa). Specjaliści wskazują, że zasięg władzy XV dynastii był zmienny w czasie, a granice państwa Hyksosów płynne. W czasach największej potęgi w jego skład mogły przejściowo wchodzić ośrodki takie jak Memfis, Heliopolis, Edfu, czy Gebelein, choć nie jest to pewne. Jest jednak niezmiernie mało prawdopodobne panowanie Hyksosów nad całym Górnym Egiptem. Stolicą państwa Hyksosów było Awaris (Tell el-Dab’a) położone we wschodniej Delcie Nilu. Była to potężna metropolia zajmująca powierzchnię 260 hektarów. Było to jedno z najważniejszych centrów osadniczych na Bliskim Wschodzie pod koniec środkowej epoki brązu. Leżało nad potężnym Peluzyjskim ramieniem Nilu, które stanowiło ważny szlak komunikacyjny. Miasto rozwijało się prężnie od czasów Średniego Państwa do końca drugiego okresu przejściowego. Zmieniała się jego wielkość, skład etniczny populacji i kształt urbanistyczny. Najstarsze ślady zasiedlenia pochodzą z czasów XI i XII dynastii. W czasach XII dynastii powstała tu świątynia i towarzyszące jej osiedle wzniesione na regularnym planie. Pod koniec panowania XII dynastii wokół tego ośrodka rozwijało się miasto stopniowo rozrastające się na południe. Rozbudowa miasta wiązała się ze wzrostem liczby jego ludności, zasilanym przez imigrantów z Lewantu. Materialna kultura mieszkańców miasta stanowiła charakterystyczną mieszankę elementów zachodnioazjatyckich i egipskich. Wyrosła z niej charakterystyczna hyksoska kultura XV dynastii. W czasach XIII dynastii omawiana metropolia jeszcze bardziej się rozrosła, obejmując nowe obszary na południu, także w sąsiedztwie portu z czasów Średniego Państwa. Ta część miasta była chroniona od południa masywnym murem, broniącym dostępu do nabrzeża. W tym czasie po raz pierwszy została poświadczona nazwa miasta Awaris (staroegips. Hut-waret), zachowana na odcisku pieczęci na dokumencie papirusowym. W tym czasie w mieście powstał okazały dom z ogrodem należący do przedstawicieli elity i towarzyszące mu cmentarzysko. Później w tym miejscu wzniesiono kompleks dużych domów i grobowców. Powstał wtedy także kompleks kultowy ze świątyniami, domami kapłanów i cmentarzyskami. Znajdowała się tu świątynia boga Seta, identyfikowanego z zachodniosemickim bóstwem Baal-Sefon, uważanego za główne bóstwo miasta. Sanktuarium to stało się najważniejszą świątynia Awaris. Miasto stało się najpierw jednym z prowincjonalnych ośrodków XIV dynastii, a potem stolicą XV dynastii Hyksosów. W tym ostatnim okresie osiągnęło największe rozmiary rozrastając się we wszystkich kierunkach i opierając się mocno o Peluzyjskie ramię Nilu. W mieście istniały otoczone murami kompleksy świątyń, cmentarzy i pałaców. Świadectwem obecności obcej, lewantyńskiej populacji w Tell el-Dab’a są charakterystyczne pochówki i ceramika, typowe dla Palestyny w środkowej epoce brązu. Wspomniane pochówki były ściśle związane z funkcjonującymi na terenie Awaris domami. Oprócz nich istniały liczne cmentarzyska, w tym takie, na których zakładano wyłącznie elitarne pochówki. Dary grobowe z pochówków odzwierciedlają mieszankę elementów bliskowschodnich ze środkowej epoki brązu (broń brązowa, pochówki osłów, ceramika, szpile metalowe do spinania ubioru) i egipskich. Elementy obce pojawiły się w pochówkach jeszcze pod koniec panowania XII dynastii i były tu bardziej rozpowszechnione od egipskich. Jednocześnie grobowcom dostojników wyrażającym przed dobór darów grobowych swoją kananejską tożsamość towarzyszyły typowo egipskie kaplice grobowe. Zwykle pod egipskimi kaplicami grobowymi znajdowały się typowo kananejskie pochówki, często umieszczane w komorach z cegły mułowej. Towarzyszyły im jamy służące do składania ofiar duchom zmarłych. W dużych pochówkach zbiorowych w konstrukcjach ceglanych grzebano często razem zarówno mężczyzn, jak i kobiety. Takie pochówki lokowano często pod prywatnymi domostwami. Do połowy panowania XV dynastii popularne były także pochówki wojowników z bronią i pochówki z osłami, spotykane także szeroko na obszarze Lewantu i innych części Bliskiego Wschodu. Zwyczaj składania broni do grobów został w późniejszym okresie zarzucony na rzecz innych form manifestowania statusu społecznego osób zmarłych. Broń była potrzebna członkom militarnej elity Hyksosów w polu, a nie w grobowcach. W Awaris powstawały liczne okazałe świątynie poświęcone bóstwom takim jak Baal-Sefon, Set, czy Pan Awaris. W sąsiedztwie świątyni Seta znajdował się kompleks sanktuariów nazwany przez archeologów „Syro-palestyńską dzielnicą świątynną”. Od czasów XIII dynastii powstawały tu sanktuaria budowane na planie obcym architekturze egipskiej i cmentarze z małymi kaplicami. W czasach XV dynastii w południowej części Awaris powstały także liczne pałace. Jeden z nich, odnaleziony przez archeologów w okolicach współczesnej miejscowości Khata’na był najprawdopodobniej rezydencją hyksoskich władców i centrum administracyjnym XV dynastii. Jego konstrukcja i architektura łączyła elementy egipskie i bliskowschodnie. Był to skomplikowany zespół komnat, korytarzy, magazynów, klatek schodowych i wież. W czasie jego budowy w fundamentach umieszczono depozyty fundacyjne w postaci inskrybowanych fajansowych plakietek, innych obiektów fajansowych i kawałków miedzi. Awaris u szczytu potęgi Hyksosów stało się potężnym miastem zajmującym ponad 2,5 kilometra kwadratowego powierzchni. Było nie tylko centrum administracyjnym ich państwa, ale także ważnym ośrodkiem handlu i dalekosiężnej wymiany, położonym przy istotnym szlaku komunikacyjnym łączącym Egipt z Azją Zachodnią i basenem Morza Śródziemnego. Do nabrzeża tego prężnego centrum wymiany rocznie przypływało około 300 statków handlowych z ładunkiem. Zapełniające miasto domy wzniesione w stylu syryjskim podkreślały jego kosmopolityczny charakter. Na miejscu produkowano brązowe narzędzia i broń, które odlewano w licznych formach znalezionych przez archeologów. Lokalna ceramika z Awaris była eksportowana na Cypr, do Nubii i Kermy. W samym mieście znaleziono syryjską ceramikę i pieczęcie cylindryczne i złoty pektorał z Krety. Wskazuje to na szeroki zasięg kontaktów handlowych mieszkańców Awaris. W czasach XV dynastii kontakty i wymiana państwa Hyksosów z odległymi partnerami handlowymi zyskały na znaczeniu. Należała do nich Syropalestyna, Anatolia, region egejski i Mezopotamia. Państwo XV dynastii stało się ważnym węzłem rozbudowanej sieci handlowych szlaków i powiązań. W późniejszym okresie panowania Hyksosów Awaris utraciło swoje znaczenie węzła handlowego. Być może zostało odcięte od dostępu do niektórych szlaków na terenie Azji Zachodniej. Znaleziska lewantyńskiej ceramiki poświadczają znaczenie powiązań Delty Nilu z Lewantem. Znane są także lewantyńskie i mezopotamskie pieczęcie cylindryczne z Awaris. Znaleziono tu nawet fragment glinianej tabliczki opatrzonej napisem w piśmie klinowym w języku akadyjskim. Jest to być może fragment korespondencji jednego z hyksoskich władców z królem Babilonu. Pojawienie się w czasach XV dynastii broni miedzianej może świadczyć o odcięciu władztwa Hyksosów od źródeł cyny. Miedź natomiast była importowana z Cypru, dysponującego bogatymi złożami jej rud. Obecność dużej ilości cypryjskiej ceramiki świadczy o tym, że wyspa stała się ważnym partnerem handlowym dla Awaris. Równie istotne były kontakty z położoną daleko na południu Nubią. Władcy nubijskiego królestwa Kusz byli sojusznikami Hyksosów. Deltę Nilu z Nubią łączył długi szlak przebiegający przez oazy Pustyni Zachodniej. Z Awaris znane są liczne znaleziska nubijskiej ceramiki, którą nabywcy cenili ze względu na jej formę i egzotykę. Państwo Hyksosów w Dolnym Egipcie miało specyficzne, niepowtarzalne cechy. Jego władcy chcieli uchodzić w oczach poddanych za prawowitych faraonów i czcicieli egipskich bogów. Podlegały im wasalne państewka zarządzane przez egipskich władców lokalnych. Państwo miało luźną strukturę i składało się z takich właśnie niższych jednostek podlegających władcy wyższego rzędu. Była to organizacja charakterystyczna dla istniejących w Azji Zachodniej państw amoryckich. Istniała w niej jednakże scentralizowana administracja, czego świadectwem są znaleziska ponad tysiąca odcisków pieczęci z Awaris (Tell el-Dab’a). oprócz odcisków klasycznych egipskich pieczęci stemplowych są wśród nich także odciski lewantyńskich pieczęci cylindrycznych. W czasach XV dynastii z pieczęci znika egipska tytulatur urzędnicza, co wskazuje na fundamentalne zmiany w organizacji państwa i administracji. Mimo to wiadomo, że Egipcjanie uczestniczyli w administrowaniu państwem o czym świadczy datowanie matematycznego Papirusu Rhind i znalezisko narzędzi pisarskich z inskrybowanym imieniem króla Apopiego. Upowszechniła się popularna w środkowej epoce brązu praktyka pieczętowania różnych przedmiotów. Egipt zawdzięczał Hyksosom także upowszechnienie się nowych technologii w zakresie metalurgii (upowszechnienie użycia klasycznego brązu cynowego zamiast arsenowego), garncarstwa (użycie szybkoobrotowaego koła garncarskiego). Jednak dopiero pod koniec panowania Hyksosów do Egiptu dotarły zaprzężone w konie dwukołowe wozy bojowe 9rydwany0 i umiejętność ich obsługi.

Na południe od I katarakty nilowej rozwijało się w omawianym okresie nubijskie państwo Kusz, zwane także Królestwem Kermy. Był to organizm leżący na peryferiach ówczesnego bliskowschodniego systemu światowego. Spełniało ono role pośrednika w kontaktach i wymianie Egiptu i Azji Zachodniej z mało znanym wnętrzem kontynentu afrykańskiego. Stolicą tego państwa była Kaerma, duża, ufortyfikowana osada zajmująca w okresie 1750-1500 przed Chr. powierzchnię 25 hektarów. Centralnym punktem tej osady była monumentalna świątynia z cegły mułowej znana jako Deffufa. Znajdowały się tu pałace i budynki publiczne. Kerma była ośrodkiem wytwarzania przedmiotów z fajansu, kwarcu i stopów miedzi, a także miejscem masowej produkcji chleba. Około 3,5 kilometra na wschód od miasta założono cmentarzysko, na którym archeolodzy odkryli ok. 40 tysięcy grobów. Znajduje się tu podkurhanowy grobowiec królów Kermy, w którym oprócz ciał władców złożono ponad 400 ludzkich ofiar. Ceramika z Kermy znajdowana jest na szerokim obszarze od I do V katarakty nilowej, co sugeruje bardzo duży zasięg władzy tutejszych królów, obejmujący całą Nubię. Egipcjanie nazywali Nubię i region Kermy Ta-Seti, co oznacza „Kraj Łuku”. W klasycznym okresie kultury Kerma (1750-1500 przed Chr.) osada o tej samej nazwie doszła do największych w swych dziejach rozmiarów. Zajmowała wówczas 20-25 hektarów i była otoczona fortyfikacjami posadowionymi na kamiennych fundamentach. Murzy wzniesione z cegły mułowej dochodziły do wysokości 24 metrów. Sanktuarium znane pod nazwą Deffufa było rodzajem sztucznej góry, w której, jak wierzono, zamieszkiwały czczone w mieście bóstwa. Świątynia ta spełniała także funkcje ekonomiczne, na co wskazują sąsiadujące z nią piece metalurgiczne do pozyskiwania miedzi z rudy i warsztaty obróbki fajansu. Z dala od sanktuarium, w południowo-zachodniej części osiedla znajdowały się warsztaty ceramiczne. W centrum wzniesiono pałac zaopatrzony w spichlerz i archiwum. Miasto zamieszkiwała zarówno elita, jak i uboższa populacja. Zaopatrzone było ono w port rzeczny na Nilu, który mógł przyjmować i przesyłać transporty zboża droga wodną. Osady i cmentarzyska na pobliskich wyspach nilowych świadczą o wykształceniu się lokalnych kuszyckich elit. W okolicach Dongoli kwitło osadnictwo rolnicze, a w rejonie IV katarakty nilowej zaczęto wydobywać złoto. Kerma rozwijała się już wówczas, kiedy jeszcze Egipt Średniego Państwa silną ręką kontrolował Nubię. Rozluźnienie kontroli i rozpad egipskiej państwowości umożliwił rozwój królestwa Kusz. Opuszczone egipskie garnizony zostały zajęte przez miejscowych, a jeden z egipskich dowódców nawet zaprzysiągł wierność kuszyckiemu władcy Nedjehowi. Na steli z Buhen przedstawiono jednego z kuszyckich królów z insygniami charakterystycznymi dla egipskich faraonów. Gospodarka Kermy opierała się na uprawie pszenicy i jęczmienia, hodowli bydła i połowie ryb. Liczne grobowce tumulusowe na cmentarzysku w Kermie świadczą o skomplikowanej strukturze społecznej i zróżnicowaniu majątkowym. Królewskie pochówki pod kurhanami wyposażone były w kaplice pogrzebowe flankowane komunami i ozdabiane malowidłami ściennymi, przedstawiającymi sceny rybołówstwa, nilowej przyrody i polowań, a także walk na łodziach i rytuałów religijnych. Królewskie kurhany z Kermy mają nawet ok. 70-100 metrów średnicy i posiadają wewnętrzne komory wzniesione z cegły mułowej. Trzy późniejsze kurhany posiadają korytarze przebiegające przez całą szerokość konstrukcji. Grobowce królewskie zostały już w starożytności ograbione przez rabusiów i w komorach grobowych archeolodzy odkryli jedynie resztki zachowanego wyposażenia. W grobach królewskich odkryto także sporo egipskich rzeźb i ich fragmentów, pochodzących z czasów Średniego Państwa i drugiego okresu przejściowego. Pochodziły one głównie z nilowej wyspy Elefantyny. Władcy Kermy pozyskiwali je prawdopodobnie drogą rabunku, w toku najazdów na wspomnianą wyspę. Egipskie przedmioty w grobach świadczą o zwycięskich najazdach na Kraj nad nilem, a liczne ofiary ludzkie w królewskich grobach o silnej, absolutnej władzy królów Kermy. Inne rzeźby egipskie mogły dotrzeć do Nubii jako dary dyplomatyczne od hyksoskich władców. Elita z Kermy wkopywała swoje małe, kwadratowe grobowce w wielkie kurhany władców. Oni także składali w ofierze ludzi, grzebanych wraz z nimi. Umiejscowienie tych pochówków wskazuje na ścisły związek kermańskiej elity z władcami. Ważne miejsce w wyposażeniu tych pochówków zajmowały wyroby importowane z Egiptu i ich miejscowe naśladownictwa. Nubijskie królestwo Kermy wyrosło jako silne, niezależne państwo w opozycji do osłabionego w drugim okresie przejściowym Egiptu. Jego zamożność opierała się na wydobyciu nubijskiego złota, na handlu dalekosiężnym z krajem Punt, położonym na obszarze tzw. Rogu Afryki, na terenie dzisiejszej Etiopii i Erytrei, oraz na kontroli szlaków dalekosiężnej wymiany z wnętrzem Afryki. Archeolodzy odnaleźli ceramikę z Kermy w pobliżu współczesnej granicy Erytrei z Sudanem. Królestwo Kermy opanowało także Dolną Nubię w sojuszu z wodzami wywodzącymi się z tzw. kultury grupy C. Zachowały się groby elity wywodzącej się tej formacji kulturowej, których bogate wyposażenie świadczy o wzroście jej zamożności. Ludność kultury grupy C wznosiła ufortyfikowane osiedla, takie jak Areika. W niektórych fortach na terenie Nubii stacjonowały egipskie garnizony, teraz służące królom z Kermy. W Dolnej Nubii i na Pustyni Zachodniej rozwijała się w omawianym okresie tzw. kultura Pan-Grave, identyfikowana ze znanym z egipskich źródeł etnosem zwanym Medjay. Pochówki tej kultury znane są także z Górnego i Środkowego Egiptu. Są one śladem grup Medjay osiedlających się w Egipcie w drugim okresie przejściowym. Źródło egipskie wspominają o najemnych żołnierzach pochodzących z tej grupy etnicznej, służących w armii XVII dynastii z Teb. W późniejszym okresie Nowego Państwa Medjay pełnili w Egipcie funkcję policji.

W drugim okresie przejściowym w Górnym Egipcie od Asuanu na południu po Abydos na północy panowały lokalne, egipskie dynastie. Opisywany okres jest przez wielu specjalistów nazywany „egipskimi wiekami ciemnymi” ze względu na ubóstwo opisujących go źródeł. W Górnym Egipcie panowali władcy XVI i XVII dynastii z Teb (staroegips. Weset). Żródła dotyczące okresu panowania tych dynastii są niebywale skąpe. Pochodzą one głównie ze współczesnych inskrypcji i dużo późniejszych tekstów. Ważnych danych do rekonstrukcji procesu dziejowego w tych czasach dostarczają znaleziska archeologiczne. Już około połowy okresu XIII dynastii pochodząca jeszcze z okresu Średniego Państwa struktura polityczna i administracyjna rozpadła się na dobre. Egipt rozpadł się na szereg państewek zarządzanych przez lokalnych władców, zarządzających stosunkowo niewielkimi terytoriami ale zachowującymi pełną tytulaturę egipskich władców. W pierwszym okresie funkcjonowania (ok. 1795-1750 przed Chr.) władcy XIII dynastii nadal rezydowali w Memfis i Icz-Tawi. Zmarli królowie byli grzebani na nekropoliach w Sakkarze i Dahszur. W kolejnym okresie (ok. 1750-1720 przed Chr.) rządzili władcy tacy jak Sobekhotep III i Neferhotep IV. Wielu z nich nie pochodziło z rodu królewskiego. Ważnym ośrodkiem stało się Elkab, związane z rodziną królowej Nubchaes, małżonki Sebekhotepa IV. W trzecim okresie istnienia XIII dynastii (1720-1680 przed Chr.) aktywność budowlana i sporządzanie inskrypcji zamarły, co wskazuje na polityczny kryzys. W okresie od ok. 1680 do ok. 1645 przed Chr. rządy XIII dynastii trwały równolegle z funkcjonowaniem XVI dynastii w Tebach, co wskazuje na oczywisty podział kraju. Byt XIII dynastii zakończył podbój Memfis przez Hyksosów. Kontrolę nad częścią Górnego Egiptu przejęła tebańska XVI dynastia (ok. 1650-1580 przed Chr.). Władcy tej dynastii znani są z własnych inskrypcji i z późniejszej Listy Królów z Karnaku. Miejsca pochówku tych królów nie są znane. Inskrypcje władców omawianej dynastii z Koptos, Gebelein, Elkab, Edfu i z wybrzeży Morza Czerwonego dają pojęcie o prawdopodobnym zasięgu ich władzy. Państwo tebańskie było narażone na ataki Nubijczyków z południa, którzy docierali aż do Edfu. Po wygaśnięciu tej linii władzę w Tebach przejęła XVII dynastia (ok. 1580-1550 przed Chr.). Należało do niej w sumie dziewięciu kolejno panujących władców. Zasięg władania XVII dynastii nie jest dobrze znany i stanowi nadal obiekt badań specjalistów. Organizacja państwa tebańskiego różniła się od organizacji zarówno Egiptu Średniego, jak i Nowego Państwa. Nie istniał w nim urząd wezyra. Ważną częścią aparatu państwowego stała się armia wraz z korpusem oficerskim. Znaczenie militarnych kompetencji monarchy znacząco wzrosło. Zaufani urzędnicy władcy byli teraz tytułowani „synami królewskimi”. Zachowano wiele tytułów i funkcji urzędników pochodzących jeszcze z czasów Średniego Państwa. Wielu władców nie miało stałej rezydencji, wędrując wraz z orszakiem i urzędnikami z jednego ważnego ośrodka do drugiego i w ten sposób sprawując rządy nad całym państwem. Jedyna znana rezydencja z tego okresu to tzw. Pałac północny z Deir el- Ballas koło Koptos. Była to prawdopodo0bnie czasowa siedziba wędrujących władców XVII dynastii tebańskiej. Pierwszy władca XVII dynastii, Sechemre Uahchau Rahotep (ok. 1580-1576 przed Chr.) odnowił świątynie w Ozyrysa w Abydos i Mina w Koptos. Oznacza to, że sprawował kontrole nad tymi ośrodkami. Niektórzy uczeni przypuszczają, że w tym czasie tebańscy władcy mogli być wasalami Hyksosów. Następca Rahotepa, Sechemre Sebekemsaf I (ok. 1576 przed Chr.) wystawił rzeźbę Ozysrysa w Abydos i odnowił świątynie boga Montu w Medamud i Tod. Jego aktywność budowlana była widoczna także w Karnaku, w Gebelein, na Elefantynie i w Deir el-Bahari. Wysłał też ekspedycję po kamień budowlany do kamieniołomów Wadi Hammamat. Został pochowany na królewskiej nekropolii w Dra Abu el-Naga w Zachodnich Tebach. Kolejny władca Nebucheperure Intef V (ok. 1573 przed Chr.) zintensyfikował działalność budowlaną, zarówno w Tebach, jak i w Abydos i Koptos. Pochowano go w grobowcu pod piramidą w Dra Abu el-Naga. Tron objął po nim jego młodszy brat, Sechemre Wepmaat Intef VI (ok. 1571-1560 przed Chr.) uzyskał i utrzymał kontrolę nad szlakami komunikacyjnymi prowadzącymi przez Pustynię Wschodnią i Pustynię Zachodnią. Działalność budowlana tego władcy koncentrowała się w Koptos i Abydos. Po Intefie VI nastąpiło krótkotrwałe panowanie Sechemre Heruhormaata Intefa VII (ok. 1560 przed Chr.). Nastąpił po nim Senachtenre Ahmose I (ok. 1558 przed Chr.), mąż długowiecznej królowej Tetiszeri. Jego inskrypcje znane są z kilku świątyń w Karnaku. Następcą starszego Ahmose został Sekenenre Tao II (ok. 1558-1555 przed Chr.), który jako pierwszy władca XVII dynastii podjął zdecydowane działania militarne przeciw Hyksosom z północy. Konflikt dyplomatyczny z okupantami szybko zaowocował rozpoczęciem działań wojennych w dolinie Nilu. Udało mu się wystawić kilka stel w Karnaku i uzupełnić konstrukcję pałacu w Deir el- Ballas nowymi elementami. Seknenere Tao najprawdopodobniej zginął w walce z Hyksosami, na co wskazują obrażenia widoczne na jego mumii, przede wszystkim obrażenia zadane toporem i sztyletem widniejące na jej głowie. Po jego śmierci ogromną role polityczną i militarną odegrała wdowa po nim królowa Ahhotep I, która zdołała ustabilizować sytuację w kraju i skonsolidować jego militarne siły. Sprawowała samodzielne rządy w okresie, kiedy następcy tronu byli jeszcze małoletni. Konklikty z Kermą i Hyksosami trwały już od dłuższego czasu, co potwierdzają inskrypcje z grobowca Sobeknachta z Elkab. Tebańskie państwo XVII dynastii było już wówczas prężnym organizmem z silną armią, sprawnym zaopatrzeniem i logistyką, które sprawnie zabezpieczało szlaki komunikacyjne i handlowe, szczególnie te przebiegające przez pustynne oazy na wschodzie i zachodzie i te prowadzące do brzegów Morza Czerwonego. Zasięg władzy królów z Teb sięgał od Edfu do Abydos. Kontrolowali oni także znaczne połacie Pustyni Zachodniej i wybrzeży Morza Czerwonego. Było to silne państwo o randze regionalnej. Siłę tego władztwa umacniali już poprzednicy króla Sekenenre Tao, choć niewiele wiemy o ich działaniach w tym zakresie. Nadal jednak górnoegipskie państwo XVII dynastii pozostawało w trudnej sytuacji strategicznej, ściśnięte pomiędzy nubijskim Królestwem Kermy na południu i państwem XV dynastii Hyksosów na północy, okupującym Dolny i środkowy Egipt. Władcy XVI dynastii aktywnie stawiali opór najazdom Nubijczyków z południa. Ostatni władcy XVI dynastii i pierwsi władcy XVII dynastii skoncentrowali się na odnowie istotnych z punktu widzenia religijnego i ekonomicznego świątyń i na zabezpieczeniu istotnych szlaków handlowych. Zreorganizowali także system administracyjny państwa. Pierwszy znaczący konflikt militarny z Hykososami wybuchł za panowania Sekenenre Tao, ale kulminacja walk wyzwoleńczych przypadała na czasy jego następców, Kamose i Ahmose. Uadżcheperre Kamose (ok. 1555-1550 przed Chr.) sprzeciwiając się królewskiej radzie rozpoczął kolejną wojnę z nieprzyjacielem z północy, tym razem w celu wyzwolenia całego Egiptu. W 3 roku swego panowania wyruszył na wyprawę przeciw Hyksosom, wioząc na nilowych łodziach nie tylko oddziały egipskie, ale i posiłki Medjay. Zdobycie pierwszych garnizonów na północ od Cusae oznaczało otwartą wojnę z hyksoskim władcą Apopim. Zdołał odbić tereny aż po Memfis, ale atak na stolicę XV dynastii, Awaris, zakończył się porażką. Kamose poprowadził swoje wojska na południe, do Nubii, przeciwko władcom Kermy. Zdołał dotrzeć do II katarakty nilowej. Jego dzieło kontynuował jego brat i następca, pierwszy władca nowej, XVIII dynastii, Nebpehtire Ahmose II (ok. 1550-1525), który zaatakował Deltę Nilu, zdobył Awaris i wypędził z Egiptu Hyksosów. Kampania prowadzona głównie na obszarze Delty zaowocowała także zdobyciem Heliopolis i Tjaru. Ahmose najpierw obległ i odciął od Kanannau Awaris, apotem zdobył ten główny ośrodek Hyksosów na egipskiej ziemi. Następnie ruszył do Kanaanu i z marszu zdobył twierdzę Hyksosów w Szaruhen koło Gazy. Potem prowadził kolejne kampanie militarne przeciw nieprzyjaciołom z Kanaanu i Nubii. Skonsolidował państwo egipskie i zapoczątkował epokę Nowego Państwa.

Na obszarze Azji Zachodniej schyłek środkowej epoki brązu był okresem ważnych przemian etnicznych i politycznych oraz działań militarnych. Szczególnie ważną rolę w tym regionie zaczęli odgrywać Huryci. Byli oni obecni na Bliskim Wschodzie już w IV-III tys. przed Chr. Wielu badaczy identyfikuje ich ekspansję z rozprzestrzenieniem się kultury kuro-arakskiej, zwłaszcza w okresie po upadku kultury Uruk. Wywodzili się oni z Wyżyny Armeńskiej, a ich język był spokrewniony z językami północno-wschodnio-kaukaskimi. Byli oni obecni we wschodniej Anatolii, Armenii, północnej Mezopotamii i Syrii. Już w III tys. przed Chr. są na tych obszarach poświadczone w tekstach liczne huryckie imiona własne. Na obszarze dzisiejszego północnego Iraku, w okolicach Kirkuku i Rawanduz istniał zamieszkany przez Hurytów kraj Subartu. W dorzeczu Dijali leżały huryckie królestwa Namar i Simurrum, istniejące już w okresie akadyjskim. Huryci zamieszkiwali także miasto Nuzi i jego okolice. Z tego okresu znane są także imiona huryckie z dorzecza Chaburu i z syryjskiej Ebli. Na ok. 2100 przed Chr. datowana jest znana tabliczka wotywna Tisztala, huryckiego władcy Urkisz i Nawar, pierwszego znanego z imienia huryckiego króla. Władał on częścią północnej Mezopotamii. Huryci byli ludem osiadłym, pozostającym pod wpływem kultury mezopotamskiej do zapisu słów swego języka. Istniały także huryckie plemiona koczowniczych pasterzy, takie jak znane ze źródeł pisanych plemię Turukku. Huryccy kupcy obecni w Kanesz są poświadczeni w tekstach klinowych pochodzących z tego miejsca. Na południe od Antytauru istniało huryckie państewko Mama. W pierwszej połowie II tys. przed Chr. Huryci zasiedlali już państwo Mari, Jamchad i Asyrię, żyjąc obok Amorytów i Semitów. W północnej Mezopotamii było wiele huryckich państewek rządzonych przez lokalnych władców. W połowie II tys. przed Chr. powstały nowe warunki, sprzyjające rozwojowi huryckich państw w Meopotamii i w ościennych krajach. Najpierw upadło północnomezopotamskie państwo Szamsziadada, a wyprawa hetyckich wojsk Mursilisa I w 1595 roku przed Chr. przeciw Babilonowi położyła kres państwu babilońskiemu rządzonemu przez dynastię amorycką. W drodze powrotnej z Babilonu armia hetycka zadała także klęskę Hurytom. Przestały istnieć mocarstwa dotąd kontrolujące obszar Międzyrzecza. Na obszar Mezopotamii, Anatolii i Syrii zaczęły w XVI w. przed Chr. napływać nowe fale Hurytów. Najpóźniej na przełomie XVI i XV w. przed Chr. powstało w północnej Mezopotamii potężne huryckie Państwo Mitanni. Nazywano je także państwem Hurri, Nahariną lub Hanigalbatem. Centrum tego państwa znajdowało się w dorzeczu górnego Chaburu, a stolica zwana Waszszukanni do dziś nie została zidentyfikowana przez archeologów. Był to obszar gęsto zaludniony, sprzyjający w starożytności intensywnemu rolnictwu i osadnictwu. Mitanni zjednoczyło huryckie państewka z podnóży Zagrosu i Tauru, obejmując obszary od gór Zagros po Morze Śródziemne.. Głównym źródłem do rekonstrukcji dziejów tego królestwa są archiwa tekstów klinowych  Alalach w Syrii i z Nuzi we wschodnim Iraku. Władcy Mitanni nosili imiona indoirańskie, co jasno wskazuje na indoeuropejskie pochodzenie dynastii i elity tworzącej państwo Mitanni. Imiona przypominają słowa z tekstu Rigwedy. Np. imię Artatama to rta-dhama, czyli “mieszkający w pradzie, cnocie”, a Tuszratta to z tvesa-ratha „mający niepowstrzymany rydwan”. Elita wyznawała wiarę w indoirańskich bogów, takich jak Mitra, Indra, Waruna i Nasatjów. Najprawdopodobniej pod koniec pierwszej połowy grupa ludności indoirańskiej odłączyła się od plemion migrujących na obszar subkontynentu indyjskiego i przez Wyżynę Irańską i Zagros przemieściła się do północnej Mezopotamii, gdzie wzięła udział w założeniu państwa Mitanni. Jej przedstawiciele skorzystali z chaosu politycznego panującego na tym terenie po przejściu wyprawy Mursilisa I na Babilon i przechwycili władzę w północnej Mezopotamii. Nowa elita dysponowała ona zasadnicza przewagą militarną, gdyż używała już dwukołowych, szybkich wozów bojowych, czyli rydwanów. Rydwany zostały wynalezione na przełomie III i II tys. przed Chr. na stepie kaspijskim i były używane przez indoeuropejskich koczowników. Rydwany używane jako przełamujące wozy bojowe i ruchome platformy dla łuczników pozwalały osiągać przewagę na polu bitwy i ułatwiały panowanie nad rozległymi terenami. Elitę Mitanni stanowili tzw. marjannu, czyli indoaryjscy indoirańscy wojownicy walczący na rydwanach będący jednocześnie właścicielami ziemskimi. Rydwany i ciężkie uzbrojenie należało do władców i było składowane w pałacach. Indoirańscy przybysze zjednoczyli plemiona huryckie i szybko zasymilowali się w tutejszym środowisku, choć imiona, słownictwo i wierzenia jeszcze przez długi czas świadczyły o ich odrębności. Traktat o hodowli koni napisany przez Hurytę Kikkuli i znaleziony w Hattusas zawiera słownictwo indoirańskie dotyczące hodowli i trenowania koni. Państwo Mitanni po raz pierwszy pojawia się w źródłach przy okazji wyprawy faraona Totmesa I do Syrii pod koniec XV wieku przed Chr., ale nie ulega wątpliwości, że istniało już wcześniej. Pierwszym zarejestrowanym w źródłach władcą Mitanni jest niejaki Szuttarna, syn Kirty. Mitannijscy władcy panowali nad północną Mezopotamią, Syrią oraz nad podnóżami Zagrosu i Tauru. Byli od nich zależni lokalni władcy, będący wasalami króla Mitanni. Był wśród nich niejaki Idrimi, władca syryjskiego miasta Alalach. Z autobiograficznej inskrypcji na jego posągu dowiadujemy się, że on i jego bracia byli zmuszeni do ucieczki z rodzinnego miasta do Emar, gdzie rezydowała ich matka. Idrimi jedynie z koniem, rydwanem i woźnicą udał się do Kanannu, by szukać zajęcia. Spędził tam 7 lat wśród habiru, grupy żyjącej na marginesie ówczesnego społeczeństwa Syropalestyny. Potem powrócił statkiem do kraju Mukisz w północnej Syrii. Objął władzę nad tym obszarem i kilka lat później wysłał poselstwo do króla Mitanni Parattarny zostając jego lojalnym wasalem i składając przysięgę na wierność. Wskazuje to na fakt, że zależność od potężnego Mitanni mogła być atrakcyjnym wyborem politycznym dla pomniejszych władców. Mitanni szybko podporządkowało sobie Asyrię. W tym czasie Babilonia po rajdzie Mursilisa przeżywała okres politycznego upadku. Dynastia amorycką przestała istnieć, a jej państwo uległo rozkładowi. W okresie 115 lat po hetyckim najeździe Babilonia przeżywała „wiek ciemny”, który jest oświetlany jedynie przez bardzo nieliczne źródła. W południowej części Dolnej Mezopotamii nadal istniało państwo dynastii Kraju Nadmorskiego.

W połowie II tys. przed Chr. Syria stała się obszarem dominacji i rywalizacji imperiów. Na początku była terenem działań militarnych władców starszego państwa Hetytów, a później została zdominowana przez Mitanni. Była też ważnym ośrodkiem dalekosiężnego handlu, w którym zbiegały się istotne szlaki z dalekich stron. Mitanni pod koniec XV w. przed Chr. sprawowało kontrolę na sporą częścią Syropalestyny i weszło w konflikt z Egiptem XVIII dynastii, którego władcy dążyli do hegemonii nad tymi samymi obszarami. W Syrii i północnej Mezopotamii upowszechniła się w tym czasie charakterystyczna malowana ceramika typu Nuzi. Podstawowymi jednostkami osadniczymi pozostawały miasta zarządzane przez elitę wyzyskującą podlegającą jej ludność. Pojawiła się grupa społeczna znana jako habiru, składająca się z ludzi wyjętych spod prawa i uciekających przed ciężarami wiążącymi się z życiem w miastach lub na podlegających im terenach wiejskich. Ci uchodźcy łączyli się w grupy żyjące na peryferiach obszarów zasiedlonych. Konflikty imperiów na obszarze Syrii jeszcze bardziej pogarszały sytuację. Najważniejszymi ośrodkami miejskimi były Emar, Alalach, Katna, Ugarit i Kadesz. Rządzili w nich władcy rezydujący w rozbudowanych pałacach stanowiących także ośrodki gospodarcze i administracyjne. Prosperująca elita miast była ściśle związana z władcami i pałacowym systemem gospodarczym. Miasta zyskiwały na produkcji pozarolniczej i handlu międzynarodowym. Podstawą gospodarki pozostawała jednak uprawa pszenicy i jęczmienia oraz hodowla kóz i owiec. Rozwinęła się też hodowla koni potrzebnych do ciągnięcia rydwanów i wypas bydła zebu (Bos indicus) pochodzącego z subkontynentu indyjskiego. W Syrii wytwarzano m. in. poszukiwane narzędzia i naczynia z bazaltu. Mimo, że znano już brąz i inne stopy miedzi, rolnicy nadal używali do ścinania zboża sierpów z krzemiennymi wkładkami. W Syrii żyły wówczas jeszcze słonie i hipopotamy, a z ich kości wytwarzano liczne wyroby artystyczne i części mebli. Syropalestyńscy rzemieślnicy zaczęli także produkować szklane naczynia i inne wyroby z tego materiału a także ceramiczne naczynia glazurowane. Te innowacje szybko upowszechniły się w królestwie Mitanni. Wytwarzano także wyroby z fajansu, takie jak pieczęcie cylindryczne i ozdoby.

W końcowym odcinku środkowej epoki brązu Kanaan przynajmniej w części wchodził w skład państwa Hyksosów. Zarówno na obszarze Delty Nilu i Palestyny istniała prężna kultura miejska. Był to dla obydwu obszarów okres prosperity. Hetyckie wyprawy wojenne w XVI w. przed Chr. unicestwiły królestwo Jamchadu, co diametralnie zmieniło sytuację polityczną w regionie. Powstałą próżnie wypełnili rychło Huryci i wzrastające w potęgę państwo Mitanni. Huryci zawędrowali zresztą także do Kanaanu. Zmienił się zatem skład etniczny ludności tego obszaru. Jeszcze większy wpływ na sytuację w Palestynie miało wypędzenie Hyksosów z Egiptu przez władców XVIII dynastii w połowie XVI w. przed Chr. Najeźdźcy uciekli z Delty Nilu do Kanaanu, ale wojska egipskie ścigały ich i zdołały zdobyć ich ostatnią twierdzę Szaruhen. Kraj ogarnął zacięty konflikt zbrojny i wiele dotychczas kwitnących miast zostało zniszczonych. Sieć miejska Kanaanu uległa poważnym zniszczeniom. Miasta takie jak Szaruhen, Beerszeba, Basor, Tell el-Farah Południowe, Afek, Tel Batasz, Tel Masos, Misrim, Gezer legły w gruzach. Przez długi czas nie były one ponownie zasiedlone. Wielki ośrodek miejski Tel Kabri został opuszczony. Opuszczono wiele miast na obszarze Pogórza Judei i Doliny Jordanu, takich jak Szilo, Jerycho, Hebron i Jerozolima. Mimo tych ciosów zurbanizowana kultura Kanaanu trwała nadal, choć przeżywała poważny kryzys. Ośrodki takie jak Hazor i Megiddo przetrwały, stanowiąc najważniejsze punkty sieci miejskiej. Archeolodzy odnaleźli na ich terenie ślady zniszczeń i krótkotrwałego kryzysu. Te miasta wraz z ich świątyniami pozostały w późnej epoce brązu ośrodkami kananejskiej kultury.

Po wyprawie na Babilon i śmierci Mursilisa I na skutek skrytobójczego mordu (ok. 1590 przed Chr.) państwo hetyckie pogrążyło się w chaosie. Rządy objął jego szwagier Hantilis I (1590-1560 przed Chr.), który był odpowiedzialny za jego śmierć. Od imperium szybko odpadły obszary na południe od gór Taurus, opanowane przez Hurytów i włączone rychło do państwa Mitanni. Państwo hetyckie utraciło wszystkie zdobycze i ograniczało się teraz do Kraju Hatti i tzw. Górnego Kraju. W Cylicji wzrastało huryckie państwo Kizzuwatny, stając się silnym sąsiadem Hetytów. Góry Pontyjskie i wybrzeża Morza Czarnego na północy zajął lud Kasków, z którymi władcy hetyccy musieli toczyć bardzo ciężkie walki. Królowie umacniali hetyckie miasta, otaczając je potężnymi fortyfikacjami, co wskazuje na ciężką sytuację państwa i powtarzające się cyklicznie najazdy. Jednocześnie państwo gnębiły wojny domowe, spiski, zamachy i walki o tron w łonie rodziny panującej. Jeden z następców Hantilisa, Telepinus (ok. 1525-1500 przed Chr.) usiłował temu zaradzić, ogłaszając swój edykt o następstwie tronu. Nie zahamowało to jednak wewnętrznych niepokojów i walk o władzę. Królestwo Hetyckie przetrwało tylko dzięki świadomości elity rządzącej, czyli grupy zwanej pankus, składającej się z drużyny królewskie, oficerów i dworzan. Stanowili oni przeciwwagę dla skonfliktowanej rodziny królewskiej i utrzymywali minimalną stabilność państwa. Kolejna faza istnienia królestwa Hetytów, nazywana przez współczesnych specjalistów Średnim Państwem hetyckim to tak naprawdę hetyckie „wieki ciemne”. Tylko nieliczne źródła opisują dzieje tego okresu i jest on wskutek tego bardzo słabo znany. Był to czas słabości państwa, najazdów i niepokojów, trwający do ok. 1430 roku przed Chr.

Bardzo istotne przemiany zachodziły w omawianym okresie także w regionie egejskim. Miały one wpływ także na ościenne obszary. Na Krecie nadal rozwijała się zurbanizowana cywilizacja minojska, wchodząca ok. 1750/1700 lat przed Chr. w okres nowych pałaców, trwający do ok. 1470/1450 przed Chr. Coraz zamożniejsza elita korzystała z gęstej sieci szlaków i powiązań handlowych z odległymi krajami. Kolonie i faktorie handlowe Minojczyków rozwijały się na wyspach Morza Egejskiego i na zachodnich wybrzeżach Anatolii. Mieszkańcy Krety zdominowali basen Morza Egejskiego. Po przejściowych zniszczeniach odbudowano pałace w Knossos, Fajstos i Malia. Wzniesiono także nowe pałace w Fajstos i Zakros. Z rozwojem monumentalnej architektury szedł w parze rozkwit wytwórczości rzemieślniczej i artystycznej. Pałace, tak jak w poprzedniej epoce pozostawały centrami administracyjnymi i gospodarczymi. Największe pałace miały skomplikowaną strukturę i zajmowały ponad 1000 metrów kwadratowych. Nadal używano kreteńskiego pisma hieroglificznego i pisma linearnego A. Te systemy pisma pozostają do dziś nieodczytane, ale nie ulega wątpliwości, że służyły zapisom administracyjnym i gospodarczym, niezbędnym w systemie gospodarki pałacowej. Do pałacowych magazynów trafiała wełna, oliwa z oliwek, zboże, figi, oliwki i wino. Wszystko było skrupulatnie spisywane. Do operacji nadzorowanych przez administrację należało wypłacanie racji pałacowemu personelowi i urządzanie świąt połączonych z rozbudowaną konsumpcją. Każdy pałac był najprawdopodobniej centrum regionalnego państewka. Władzę nad całą wyspą sprawowała w tej epoce elita związana z pałacem w Knossos. Tutejszy pałac i towarzyszące mu osiedle miejskie były największe na całej wyspie. Pałace w Fajstos i Zakros zostały wzniesione przez elitę z Knossos, która chciała umocnić swoją kontrole nad wyspą. Rozpowszechnienie się konssyjskich złotych pierścieni do pieczętowania na Krecie i na Therze może wyznaczać zasięg politycznej kontroli Knossos. Samo miasto Knossos zajmowało powierzchnię 100 hektarów i było zamieszkane przez około 22-25 tys. osób. Inne miasta zajmowały od 4 do 10-30 ha powierzchni. Oprócz pałaców w terenie były rozproszone luksusowe rezydencje elity, tzw. wille. Szczególne ich zagęszczenie istniało w okolicach Knossos. W okresie młodszych pałaców wzrosła liczba miast na Krecie i rozbudowana została sieć pałaców i willi. Zamieszkująca pałace i wille elita korzystała z jednolitej kultury materialnej i duchowej. Najważniejszym wyrazem tej kultury były freski zdobiące ściany pałaców i kunsztowne wyroby rzemiosła artystycznego. Jednolitość kultury minojskiej w omawianym okresie jest uderzająca. Na potrzeby elity pracowały niżej sytuowane grupy społeczne: rolnicy, pasterze, rzemieślnicy, pisarze. W miastach w solidnie zbudowanych domach żyła zamożna ludność. Zamożność Krety opierała się nie tylko na rolnictwie i rzemiośle, ale także na dalekosiężnym handlu i kontaktach z odległymi krajami. Teksty z Mari nad Eufratem z XVIII w. przed Chr. mówią o pochodzących z Krety naczynia, broni, ubiorach i łodziach. W źródłach egipskich wyspa znana jest pod nazwą Keftiu. Tak samo określano także jej mieszkańców. Malowidła w stylu minojskim znane są m. in. z Tell el-Dab’a (Awaris), Tell Achtana i Tell Kabri. Mieszkańcy Krety musieli sprowadzać z innych krajów kamienie półszlachetne, metale i inne surowce. Część rud metali sprowadzano z wysp egejskich i Grecji kontynentalnej. Kreta eksportowała luksusową ceramikę, tkaniny wełniane, często barwione purpurą, różnorodne wyroby rzemieślnicze, oliwę, wino i kosmetyki. Szczególnie bliskie kontakty handlowe łączyły minojską Kretę z Lewantem i Egiptem oraz Anatolią. Kultura minojska upowszechniła się w tym okresie w basenie Morza Egejskiego, co nazywane jest procesem „minoizacji”. Wynikał on zarówno z dominacji politycznej i militarnej Krety, jak i z wzajemnych kontaktów i akulturacji. Wpływy minojskie były na początku najbardziej widoczne w osadzie miejskiej Kolonna na wyspie Egina, potem przeniknęły na obszar Peloponezu. Najsilniejsze wpływy minojskie widoczne były na wyspach archipelagu Cykladów i Sporadów oraz na Kytherze. Miasta takie jak Phylakopi na Melos, Akrotiri na Therze, Agia Irini na Keos, Milet, Trianda na Rods stały się właściwie typowymi miastami minojskimi, przypominającymi metropolie z Krety. Używano w nich pisma linearnego A. Można je uznać za minojskie kolonie i faktorie handlowe położone na ważnych szlakach morskich wiodących do Attyki i Azji Mniejszej. Powstanie i rozwój tych miast był możliwy w warunkach minojskiej kontroli politycznej i militarnej. Istniało zatem minojskie imperium morskie obejmujące Kretę oraz wspomniane porty i wyspy. Jego istnienie potwierdzają późniejsze świadectwa źródeł egipskich z czasów Totmesa III, mówiące o „władcy Keftiu i wysp pośrodku morza”.

Około 1600 lat przed Chr. region egejski i całą wschodnią część basenu morza Śródziemnego dotknęła niespodziewana, ogromnych rozmiarów katastrofa naturalna, którą stał się wybuch wulkanu Santorini na wyspie Thera. Była to największa eksplozja wulkaniczna na Ziemi ciągu ostatnich 10 tys. lat. Wyrzuciła w powietrze materiał piroklastyczny o objętości ponad 100 kilometrów sześciennych. Ogromna ilość popiołu wulkanicznego spadła na wyspę Kretę, której wybrzeża były niszczone przez wielokrotne megatsunami spowodowane wybuchem. Pióropusz dymu i gazów po wybuchu sięgnął wysokości 40 kilometrów. Wyrzucone do atmosfery gazy i pyły spowodowały poważne ochłodzenie klimatu na półkuli północnej. Na samej Therze erupcja zniszczyła i zasypała popiołem miasto Akrotiri, do tego czasu ważny port morski i ośrodek dalekosiężnego handlu minojskiego. Mieszkańcy zdążyli się ewakuować przed wybuchem. Pogrzebane zostało okazałe miasto z kilkupiętrowymi domami. Popiół z erupcji spadł na wybrzeża wschodniej części Morza Śródziemnego. Wybuch Santorini był jednym z większych wybuchów wulkanicznych w okresie holocenu i wpłynął na klimat i warunki naturalne na obszarach odległych od Morza Egejskiego. Wyspy południowo-wschodniej części morza Egejskiego mocno odczuły opad popiołów wulkanicznych. Zmiany klimatyczne zaistniałe wskutek erupcji trwały przez klika lat. Popioły, które spadły na Kretę zniszczyły plony rolników i spowodowały wyginięcie stad zwierząt hodowlanych. Załamał się system dostarczania dóbr pierwszej potrzeby, przede wszystkim żywności. Dokładna data erupcji wulkanu Santorini była do niedawna sprawą sporną. Badacze wiedzieli, źe musiała ona nastąpić gdzieś pod konie okresu późnominojskiego I A (LM I A). Musiała zatem zajść gdzieś pomiędzy 1700/1600 a 1500 przed Chr. Danych użytecznych do bezwzględnego datowania erupcji dostarczyło datowanie radiowęglowe pogrzebanych przez wybuch pozostałości organicznych, takich jak np. ziarno składowane w naczyniach zasobowych w Akrotiri. Pierwsze uzyskane serie dat radiowęglowych wskazały na lata 1639-1616 przed Chr. jako na możliwy okres, w którym miała miejsce eksplozja. Datowanie próbki pobranej ze zwęglonego drzewa oliwnego zasypanego w czasie erupcji na Therze wskazało, że miała ona miejsce pomiędzy 1654 a 1597 rokiem przed Chr. Najnowsze datowania wskazują na koniec XVII w. przed Chr. Oznacza to, że ta wielka erupcja wydarzyła się ok. 1600 lat przed Chr. Wydarzenie to pozostawiło wyraźne ślady w rdzeniach lodowych, pierścieniach przyrostowych drzew i stalagmitach jaskiniowych w wielu miejscach na półkuli północnej (Turcja, Grenlandia, Irlandia, Ameryka Północna). Możliwe że odniesienia do tego wydarzenia zawiera tekst hieroglificzny wyryty na tzw. Steli Burz faraona Ahmose I z ok. 1550 r. przed Chr. Informacje o anomaliach klimatycznych w okresie wczesnej dynastii Szang, ok. 1600 lat przed Chr. zawiera chińska Kronika Bambusowa z III w. przed Chr. W konsekwencji wybuchu półkulę północną dotknęła zima wulkaniczna, podobna do tej, która w 1815 roku nastąpiła po erupcji wulkanu Tambora. Wyspa Thera w dużej mierze uległa zniszczeniu w tym wybuchu, zamieniając się w wypełnioną wodami morskimi kalderę. Była to erupcja typu pliniańskiego, najgroźniejsza ze znanych wulkanologom. Charakteryzuje się ona uwolnieniem ogromnych ilości energii, jest niezwykle destrukcyjna, wyrzuca do atmosfery ogromne kolumny produktów wybuchu. Na skutek tych erupcji powstają wielki kaldery wulkaniczne. Wybuch Santorini wprawdzie nie zniszczył cywilizacji minojskiej, jak przypuszczali niektórzy badacze, ale miał poważne skutki dla Krety i wywołał ciężki kryzys. Największe zniszczenia wynikały z towarzyszącego wybuchowi opadu popiołów, tsunami i trzęsień ziemi. Te ostatnie zniszczyły osady Galatas, Kommos, Palaikastro i Petras. Rozbudowa spichlerzy i magazynów na wyspie i umacnianie rezydencji wskazują na niedobory żywności i niestabilną sytuację po erupcji. Kreta ewidentnie przeżywała kryzys.

Zmiany pod koniec środkowej epoki brązu dotknęły także obszar lądu greckiego. Pierwsze fazy środkowej epoki brązu (okres średniohelladzki I i II, ok. 2000-1700 przed Chr.) były tu okresem regresu i rachitycznego osadnictwa związanego z tzw. kulturą Tirynsu. Wiele osad zostało w tym okresie zniszczonych lub opuszczonych. Wyjątkowym miejscem w tym obrazie zastoju była wyspa Egina z najważniejszą osadą, Kolonną. Była to osada typu miejskiego kultury Korakou, otoczona potężnymi fortyfikacjami i dysponująca monumentalnymi budynkami publicznymi. Była ona ważnym ośrodkiem kontaktów i dalekosiężnej wymiany, utrzymującą stosunki z Kretą, Cykladami i Grecją kontynentalną. Była ważnym portem i ośrodkiem handlu. Produkowano tu charakterystyczne naczynia ceramiczne, które rozchodziły się w całym świecie egejskim. Przedstawienia okrętów wojennych i wojowników na egineckich naczyniach wskazują, że mieszkańcy wyspy zajmowali się nie tylko handlem, ale także piractwem i wojną morską. W Kolonnie archeolodzy odnaleźli grób mężczyzny z okresu średniohelladzkiego II, pochowanego z bronią brązową (miecz, włócznia, oszczepy), hełmem z kłów dzika, obsydianowymi grotami strzał, złotym diademem i dużą ilością minojskiej i cykladzkiej ceramiki. Wyposażenie tego pochówku przypomina inwentarze późniejszych grobów mykeńskich i wskazuje na istnienie elity wojowników na Eginie. Elementy widoczne w późniejszej cywilizacji mykeńskiej pojawiły się zatem najpierw na tej wyspie. Był to też zwiastun przemian, które w Grecji kontynentalnej miały nastąpić w kolejnych stuleciach. W okresie średniohelladzkim III na lądzie greckim nastąpił wzrost zaludnienia i rozwój osadnictwa. Wzrosła liczba osad i zasiedlono obszary opuszczone w poprzednim okresie. Niektóre osiedla, takie jak Teby, Argos i Mykeny znacznie zwiększyły swoje rozmiary. Zaczęto intensywniej i na większa skalę eksploatować grunty rolne. Odtworzona została trójstopniowa hierarchia osad. Zaczęły się pojawiać pojedyncze bogate pochówki, zwane grobami książęcymi. Wzrost zaludnienia był widoczny w Attyce, Argolidzie, Beocji i Lakonii. Brązy arsenowe były wypierane z użycia przez klasyczne brązy cynowe. Upowszechniało się użycie koła garncarskiego. Dopiero pod koniec okresu średniohelladzkiego III Grecja kontynentalna zaczęła się w większym stopniu otwierać na wpływy z zewnątrz. Zaczęły tu napływać cenne przedmioty importowane z odległych krajów. Była wśród nich przede wszystkim ceramika minojska i eginecka. Miedź używana na lądzie greckim była importowana z wysp Morza Egejskiego, Rodopów i Cypru. Istniały też kontakty z obszarami Epiru i Macedonii, a także z Półwyspem Bałkańskim i wybrzeżami Adriatyku. Gospodarka opierała się na uprawie roli hodowli zwierząt, a większa część ludności Grecji zamieszkiwała osiedla wiejskie. Duże znaczenie miała przydomowa wytwórczość pozarolnicza dostarczająca większości potrzebnych w codziennym życiu przedmiotów. Najlepiej zorganizowana była profesjonalna produkcja rzemieślnicza na Eginie. Bogate pochówki książęce, takie jak wspomniany grób z Eginy świadczą o istnieniu lokalnych elit. W kolejnym okresie, definiowanym jako okres średiominojski III i późnominojski IIA (1700-1450 przed Chr.), zwanym okresem grobów szybowych w kontynentalnej Grecji zaszły zasadnicze zmiany. Nazwa pochodzi od dwóch okręgów grobów szybowych zbadanych przez archeologów na obszarze stanowiska w Mykenach: kręgu A (1600-1475 przed Chr.) i kręgu B (1650-1550 przed Chr.). Były to bardzo bogate pochówki wyposażane w okazałe dary grobowe. W grobach męskich występowała duża ilość uzbrojenia: mieczy, włóczni, sztyletów, strzał, oszczepów, hełmów z kłów dzika. Na różnych przedmiotach z grobów pojawiają się przedstawienia bitew, wojowników i rydwanów. Obok broni w grobach występowały liczne ozdoby, naczynia ceramiczne i metalowe, pieczęcie, paciorki bursztynowe, ozdoby ze złotej folii, naczynia złote i srebrne, złote maski. W grobach kręgu A chowano zarówno mężczyzn, jak i kobiety i dzieci. Groby szybowe były oznaczone na powierzchni rzeźbionymi kamiennymi stelami. Wiele darów pochowanych wraz ze zmarłymi w grobach było importowanych. Większość z tych przedmiotów to wyroby minojskiego rzemiosła. Bursztyn pochodził zaś znad Bałtyku. W grobach znaleziono też przedmioty importowane z Anatolii i wschodniej Europy. Pochowani w opisywanych grobach przedstawiciele elity byli najprawdopodobniej przybysza z zewnątrz, zapewne z północy, na co wskazuje zamiłowanie do bursztynu. Byli to przedstawiciele elity wojowników, która osiągnęła swoją zamożność i pozycję społeczną dzięki wojnie, korsarstwu i służbie najemniczej w obcych armiach. Pojawienie się tak bogatej i władczej grupy społecznej skorelowane było ze wzrostem liczby ludności i zagęszczeniem sieci osadniczej. Elita z grobów szybowych tworzyła pierwsze w kontynentalnej Grecji organizmy państwowe i stanęła na ich czele. Bogate pochówki podkreślały jej wysoki status i przewagę nad resztą społeczeństwa. Ok. 1600 lat przed Chr. w Grecji pojawiła się typowa ceramika mykeńska, rozwinęła się produkcja broni i przedmiotów ze złota. Na niektórych stanowiskach, np. w Mykenach i Pylos zaczęto wznosić budowle monumentalne. Ważną rolę w rozwoju wczesnej mykeńskiej cywilizacji odegrały bez wątpienia wpływy minojskiej Krety i Cykladów. Centralne ośrodki mykeńskiej cywilizacji wyrosły w Argolidzie, Beocji, Mesenii, Lakonii, Tesalii i Fokidzie. Następowała dalsza konsolidacja osad, które zaczęły się zbliżać do statusu miast. Wokół centrów takich jak Mykeny, Tiryns, Midea czy Pylos istniały podlegające im mniejsze osady. W ten sposób tworzyły się lokalne państewka sterowane przez rodzinne grupy elity. Te grupy dysponowały bogactwem i siłą roboczą swoich poddanych, a także przewagą militarną, dzięki czemu mogły tworzyć organizacje państwowe. Mykeńczycy utrzymywali kontakty z Wyspami Liparyjskimi, Italią i wybrzeżami Morza Adriatyckiego, a pośrednio także z północną Europą. To właśnie pomiędzy końcem neolitu i połową XVII w. przed Chr. (środkowa epoka brązu) na obszarze lądu greckiego pojawiła się ludność pragrecka, przynosząc ze sobą własny język i kulturę. Greak jest językiem izolowanym, który dość późno oddzielił się od rodziny indoeuropejskiej. Najbliższe jej języki to: macedoński, frygijski i staroarmeński. Jego kolebką była południowa część Półwyspu Bałkańskiego. Niewykluczone, że język grecki przyniosła na omawiany obszar wojownicza elita z południowych Bałkanów, która opanowała obszar kultury średniohelladzkiej i pozostawiła bogato wyposażone groby szybowe w Mykenach. Ta elita miała się w przyszłości przyczynić do rozwoju cywilizacji mykeńskiej i opanować Kretę, wchodząc do grona mocarstw wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w późnej epoce brązu…

CDN.

 

Literatura

C. Renfrew, P. Bahn (red.), The Cambridge World Prehistory, Cambridge, 2014.

 Ch. Scarre (red.), The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies, London, New York, 2018.

C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia: teorie, metody, praktyka, Warszawa, 2002.

B. M. Fagan, N. Durrani, People of the Earth : an introduction to World prehistory, London, New York, 2019.

K. L. Feder. The past in perspective : an introduction to human prehistory, New York, London, 2017.

R. J. Wenke, D. I. Olszewski, Patterns in prehistory: humankind’s first three milion years, Oxford, New York, 2007.

J. Śliwa (aut. i red.), J. Chochorowski, K. M. Ciałowicz, M. Kaczanowska, J. K. Kozłowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata : Tom 2 : Stary i Nowy Świat. Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

J. Brooke, Climate change and the course of global history : A Rough Journey, Studies in environment and history, Cambridge, New York, 2014.

M. Roaf, Mezopotamia, Wielkie Kultury Świata, Warszawa, 1998

M. Liverani, The Ancient Near East: history, society and economy, London, New York, 2014.

A. Ben-Tor, The Archaeology of Ancient Israel, New Haven, London, 1992.

P. M. M. G. Akkermans, G. M. Schwartz, The Archaeology of Syria: From Complex Hunter-Gatherers to Early Urban Societies (c.16,000-300 BC), Cambridge, 2003.

A. E. Killebrew, M. Laura Steiner (red.), The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant C. 8000-332 BCE, Oxford, 2014.

A. Ziółkowski, Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa, 2009.

G. Roux, Mezopotamia, Warszawa, 2008.

M. Liverani, The Ancient Near East: history, society and economy, London, New York, 2014.

P. M. M. G. Akkermans, G. M. Schwartz, The Archaeology of Syria: From Complex Hunter-Gatherers to Early Urban Societies (ca.16000-300 B.C.), Cambridge, 2003.

A. Mazar, Archaeology of the land of the Bible, 10,000-586 B.C.E., New Haven, London, 2009.

A. Sagona, P. Zimansky, Ancient Turkey, London, New York, 2009.

K. Radner, N. Moeller, D. T. Potts (red.), The Oxford History of the Ancient Near East: Volume II: Volume II: From the End of the Third Millennium BC to the Fall of Babylon, Oxford, 2022.

B. Kemp, Starożytny Egipt: Anatomia Cywilizacji, Warszawa, 2009.

K. A. Bard, Introduction to the archaeology of ancient Egypt, Malden, Oxford, 2007.

N. Moelller, The Archaeology of Urbanism in Ancient Egypt: From the Predynastic Period to the End of the Middle Kingdom, Cambridge, 2016.

R. Bussmann, The Archaeology of Pharaonic Egypt: Society and Culture, 2700–1700 BC, Cambridge World Archaeology, Cambridge, 2024.

E. Wipszycka, B. Bravo, Historia starożytnych Greków. Tom I: Do końca wojen perskich, Warszawa, 1988.

E. H. Cline (red.), The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean, Oxford, 2012.

R. Castleden, Minoans: Life in Bronze Age Crete, London, New York, 2001.

A. Krawczuk (aut. i red.), P. Kaczanowski, J. A. Ostrowski, J. Wolska-Lenarczyk, A. Zemanek, J. Źrałka (aut.), Wielka Historia Świata: Tom 3: Świat Okresu Cywilizacji Klasycznych, Kraków, 2005.

A.H. Dani, J.P. Mohen, J.L. Lorenzo, C.A. Diop, V.M. Masson, T. Obenga, M.B. Sakellariou, B.K. Thapar, X. Nai, Z. Changshou (red.), The History of Humanity - Scientific and Cultural Development: Volume II: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C., Paris, 1996.

C. W. Shelmerdine (red.), The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age, Cambridge, 2008.

M. Popko, Huryci, Rodowody Cywilizacji, Warszawa, 1992.

S. W Manning, B. Kromer, M. Cremaschi, M. W. Dee, R. Friedrich, C. Griggs, C. S. Hadden, Mediterranean radiocarbon offsets and calendar dates for prehistory, Science Advances, 6 (12) eaaz1096, 2020, s. 1-13.

J. C. Barrett, M. J. Boyd, From Stonehenge to Mycenae: The Challenges of Archaeological Interpretation, London, New York, Oxford, 2019.

Basen Morza Śródziemnego, mapa fizyczna

Basen Morza Śródziemnego, zdjęcie satelitarne

Wschodnia część Morza Śródziemnego i Egipt, zdjęcie ze statku kosmicznego

Egipt w drugim okresie przejściowym, mapa

Krajobraz Delty Nilu

Krajobraz Doliny Nilu

Rzeźba władcu XIII dynastii, Sobekhotepa I

Rekonstrukcja kompleksu grobowego faraona Chendżera z XIII dynastii

Rzeźba króla Sobekhotepa V z XIII dynastii

Zasięg władzy XIV dynastii, mapa

Skarabeusz z imieniem władcy XIV dynastii, Ya'ammu Nubwoserre

Przybysze z Zachodniej Azji w Egipcie, malowidło z grobowca Chnumhotepa z Beni Hassan, XII dynastia

Abisza, Hyksos, detal z malowidła z grobowca Chnumhotepa z Beni Hassan

Stanowisko archeologiczne Tell el-Dab'a (Awaris)

Plan stanowiska archeologicznego Tell el-Dab'a

Rekonstrukcja Pałacu G z Tell el-Dab'a

Rekonstrukcja zabudowań Awaris

Pochówek hyksoski z Tell el-Dab'a

Zabytki z Tell el-Dab'a

Plan fragmentu zabudowy z Tell el-Dab'a

Odcisk pieczęci cylindrycznej z Tell el-Dab'a

Rzeźba hyksoskiego władcy z Tell el-Dab'a

Grobowiec z Tell el-Dab'a

Mapa wschodniej Delty Nilu

Złoty bliskowschodni diadem z Tell el-Dab'a

Fragment rzeźby z czasów XII dynastii wtórnie opatrzonej inskrypcją króla Chiana

Pierścień z kartuszem króla Chiana

Lew z Babilonu z inskrypcją króla Chiana

Stela króla Janassi z Tell el-Dab'a

Złota rękojeść sztyletu z inskrypcją króla Apopi i z przedstawieniem hyksoskiego wojownika

Sfinksy Amenemhata III opatrzone inskrypcjami hyksoskich władców XV dynastii

Skarabeusz z imieniem króla Apopi

Pieczęć cylindryczna z imieniem króla Chamudiego

Egipski topór typu syryjskiego

Zakrzywiony miecz hyksoski z Tell el-Dab'a

Dwa piece z Tell el-Dab'a

Rekonstrukcja ufortyfgikowanego pałacu F z Tell el-Dab'a

Kamienne odważniki z czasów panowania Hyksosów

Hyksoskie naczynia ceramiczne

Przybysze z Lewantu w Egipcie, rekonstrukcja

Kości odciętych ludzkich dłoni, znalezisko z Awaris

Przykłady kultury materialnej Hyksosów

Plan najstarszych zabudowan z Tell el-Dab'a

Nubia w II okresie przejściowym, mapa

Krajobraz Nubii

Plan i makieta starożytnej Kermy

Ruiny świątyni Deffufa

Ruiny starożytnej Kermy

Plan kompleksu świątynnego w Kermie

Rekonstrukcja starożytnej Kermy

Pochówek kultury Kerma

Ceramika kultury Kerma

Broń brązowa kultury Kerma

Fragment egipskie cytadeli z Buhen w Nubii i zdobywanie miasta na malowidle z I okresu przejściowego

Pochówki kultury Kerma

Zabytki i pochówki tzw. Pan-Grave culture

Zabytki kultury grupy C i tzw. Pan-Grave culture

Krajobraz w rejonie starożytnych Teb

Płaskorzeźba z Edfu przedstawiająca króla Dżehutiego z XVI dynastii

Rzeźba króla Mentuhotepa VI z XVI dynastii

Pałac Północny z Deir el-Ballas, rekonstrukcja i plan

Stela króla Rahotepa, XVII dynastia

Rzeźba króla Sobekemsafa I, XVII dynastia

Płaskorzeźba króla Sobekemsafa I ze świątyni boga Montu w Medamud

Ruiny świątyni Montu w Medamud

Sarkofag króla Intefa V, XVII dynastia

Płaskorzeźba  ze świątyni Mina w Koptos, XVII dynastia

Nekropolia władców XVII dynastii w Dra' Abu el-Naga

Drewniana trumna króla Intefa VI, XVII dynastia

Diadem z grobu Intefa VI

Stela Intefa VI z Abydos

Drewniana trumna Intefa VII, XVII dynastia

Detal budowlany z inskrypcją Ahmose Starszego, XVII dynastia

Trumna króla Sekenenre Tao, XVII dynastia

Zmumifikowana głowa króla Sekenere Tao ze śladami obrażeń odniesionych w walce

Palety pisarskie, topór i pokrywka naczynia alabastrowego z imieniem króla Sekenenre Tao

Trumna króla Kamose, XVII dynastia

Stela zwycięstwa króla Kamose

Sarkofag królowej Ahhotep II, małżonki króla Kamose

Przedmioty z grobu królowej Ahhotep II

Ceremonialny sztylet króla Kamose

Król Kamose wśród żołnierzy, rekonstrukcja

Rzeźba króla Ahmose II, XVIII dynastia

Broń należąca do króla Ahmose

Faraon zabijający nieprzyjaciela, detal z ceremonialnego topora króla Ahmose

Fragment steli króla Ahmose

Fragmenty reliefów bitewnych króla Ahmose ze świątyni w Abydos

Ahmose, syn Ebany, egispki oficer i uczestnik kampanii króla Ahmose przeciw Hyksosom

Ruiny piramidy faraona Ahmose I w Abydos

Rydwany egipskie w walce z Azjatami, rekonstrukcja

Stanowisko archeologiczne Tel el-Farah południowe, identyfikowane ze starożytnym Szaruhen

Starożytny Bliski Wschód w XVI w. przed Chr., mapa

Bliski Wschód, zdjęcie satelitarne

Tabliczka fundacyjna huryckiego króla Tiszatala

Zasięg kultury kuro-arakskiej

Zabytki kultury kuro-arakskiej

Zasięg użycia języka huryckiego

Hurycka kadzielnica z Iraku, II tys. przed Chr.

Mitannijska ceramika typu Nuzi

Mitannijski list z Nuzi

Zasięg państwa Mitanni, mapa

Plan starożytnego Nuzi

Krajobraz irackiego Kurdystanu

Krajobraz północnej Mezopotamii

Odciski pieczęci cylindrycznych z Mitanni

Najstarszy na Świecie pochówek z rydwanem ze stanowiska Kriwoje Ozero, kultura sintaszta, ok. 2000 przed Chr.

Mitannijscy wojownicy marjannu z rydwanem, rekonstrukcja

Wojownik na rydwanie, malowidło z egispkiego grobowca Userhata w Szejch Abd el-Qurna, XIX dynastia

Rozprzestrzenienie się wynalazku rydwanu, mapa

Irańskie naczynie z przedstawieniem rydwanu, II tys. przed Chr.

Inskrybowany posąg króla Idrimiego z Alalach

Stanowisko archeologiczne Tell Achtana, starożytne Alalach

Zdobycie Babilonu przez Hetytów w 1595 r. przed Chr., rekonstrukcja

Tabliczka klinowa z czasów I dynastii Kraju Nadmorskiego, południowa Mezopotamia

Krajobraz Syrii

Wojna na terenie Lewantu w epoce brązu, rekonstrukcja

Ruiny starożytnego Ugarit

ruiny starożytnej Katny

Rzeźba bóstwa z Katny

Makieta starożytnego Aleppo

Mapa Kanaanu w epoce brązu

Lewant i Kanaan, zdjęcie ze statku kosmicznego

Krajobraz Kanaanu

Stanowisko archeologiczne Megiddo

Stanowisko archeologiczne Hazor

Plan starożytnego Hazor

Broń kananejska ze środkowej epoki brazu

Warowna brama kananejskiego miasta ze środkowej epoki brązu

Azja Mniejsza, zdjęcie ze statku kosmicznego

Krajobraz Anatolii

Anatolia w okresie słabości państwa hetyckiego, mapa

Ruiny starożytnego Hattusas

Hetycki władca, rekonstrukcja

Hetycka armia w Marszu, rekonstrukcja

Wyspa Kreta, zdjęcie ze statku kosmicznego

Krajobrazy Krety

Mapa najważniejszych stanowisk archeologicznych na Krecie

Ruiny pałacu w Knossos

Freski z pałacu w Knossos

Ruiny i plan pałacu w Fajstos

Tabliczki z tekstem zapisanym w piśmie linearnym A

Minojski złoty pierścień z pieczęcią

Minojskie domy z Tylissos, plan

Minojska willa z Kommos

Rekonstrukcja minojskich domów miejskich

Minojskie miasto, rekonstrukcje

Fragmenty minojskich malowideł z Tel Kabri

Główne minojskie placów w basenie Morza Egejskiego, mapa

Wojownicy kultury minojskiej, rekonstrukcje

Wyspa Thera - Santorini, zdjęcie satelitarne

Plan starożytnego Akrotiri

Ruiny starożytnego Akrotiri

Minojskie freski z Akrotiri

Kaldera wulkaniczna na Therze

Fragment drzewa oliwnego, kóry posłużył do wydatowania erupcji na Santorini

Rekonstrukcja erupcji wulkanu na Therze ok. 1600 lat przed Chr.

Opad porduktów wybuchu po erupcji Santorini, mapa

Ślady tsunami po erupcji w warstwa archeologicznych z Krety

Grecja kontynentalna, zdjęcie ze statku kosmicznego

Krajobrazy Grecji kontynentalnej

Środkowohelladzki dom z Lerny

Ceramika z okresu środkowohelladzkiego

Stanowisko Kolonna na Eginie

Ceramika eginecka

Zasięg i ośrodki cywilizacji mykeńskiej, mapa

Ruiny starożytnych Myken

Krajobraz Pylos

Krąg grobowy B w Mykenach

Znaleziska z kręgu grobów szybowych B w Mykenach

Krąg grobów szybowych A w Mykenach

Znaleziska z kręgu grobów szybowych A w Mykenach

Elitarny pogrzeb w mykeńskiej Grecji, rekonstrukcja

Stele nagrobne z kręgu grobów szybowych A w Mykenach

Wojownicy mykeńscy, rekonstrukcja

Kolebka języka protogreckiego, mapa

Wczesnobrązowe szlaki bursztynowe, mapa

Mykeński naszyjnik bursztynowy

Mapa rozprzestrzenienia lementów uździenicy końskich znanych zarówno ze stepu pontyjskiego, jak i z Myken